Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
مورسی ‌و ئەزمونی ئیخوان لە تەرازوودا

فەرید ئەسەسەرد
مورسی ‌و ئەزمونی ئیخوان لە تەرازوودا

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

مردنی كتوپڕی سەرۆكی پێشووی میسر محەمەد مورسی لە كاتی دادگایی كردنی، مەسەلەی پەیوەندیی نێوان دەوڵەت ‌و ئیسلامی هێنایەوە بەر باس.
لە یەكەم هەڵبژاردنی ئازاددا، لەوەتەی رژێمی پاشایەتی لە میسر لە ساڵی 1952 رووخاوە، كاندیدی ئیخوان موسلمین محەمەد مورسی لە ساڵی 2012دا سەركەوتنی بەدەستهێناو بووە یەكەم سەرۆكی مەدەنیی هەڵبژێردراو بەشێوەیەكی دیموكراتییانە لە مێژووی میسردا. پاش حەوت ساڵ لەم ئەزموونە دراماتیكییە، ئێستا دەردەكەوێ‌ كە لەو كاتەدا هێشتا میسر نە بۆ ئەزموونی دیموكراسی لەبار بوو نە بۆ ئەزموونی هاتنە سەر كاری ئیسلامییەكان. محەمەد مورسی بە شێوەیەكی دیموكراتییانە گەیشت بە دەسەڵات، هەرچەند ئیسلامییەكان لە رووی  فیقهییەوە باوەڕیان بە دیموكراسی نییە.
هەرەسهێنانی رژێمی حوسنی موبارەك لە ساڵی 2011، بۆشایی دەسەڵاتی لە میسر هێنایە ئاراوەو كۆمەڵگای توشی شۆك كرد، بەتایبەتی كە هیچ ئەلتەرناتیڤێكی شایستە ‌و بەهێز نەبوو، بەڵام تەوژمی ئیسلامگەرا پەرەی سەندو ئیسلامییەكان باوەڕی تەواویان بەوە هەبوو كە میسری تازە لەسەر دەستی ئەوان لە دایك دەبێ‌.
لە گەڕی یەكەمی هەڵبژاردندا پێشبینی دەكرا ركابەرایەتی بكەوێتە نێوان محەمەد مورسی ‌و عەبدولمنعم ئەبولفتوح كە هەردوكیان ئیسلامی بوون، بەڵام یەكەمیان شارستانیتر هەڵسوكەوتی دەكردو ئەوی تر سەلەفییانە. لە گەڕی یەكەمدا هیچ كام لە 9 كاندیدەكە زۆرینەی رەهای بەدەست نەهێنا. ئەنجامی راگەیەندراویش دەریخست كە ئیخوان ئەو هێزەیان نییە كە بیری لێ‌ دەكرایەوە، چونكە لە هەر چوار دەنگدەر، یەك دەنگدەر دەنگی پێ‌ داون. هەروەها دەركەوت كە كاندیدی عەلمانییەكان ئەحمەد شەفیق دەنگێكی زۆری بەدەستهێناوە. جیاوازیی نێوان دەنگەكانی مورسی (24%) ‌و شەفیق (23%) زۆر كەم بوو. لە گەڕی دووەمدا مورسی بردییەوەو 51%ی دەنگەكانی بەدەستهێنا. ئەم رێژەیە نیشانی دەدا كە مورسی بە جڕەجڕ دەرچووە. عەلمانییەكان هەردوو گەڕیان دۆڕاند بەڵام ئەگەر لە ئەنجامی گەڕی یەكەم وردبینەوە، دەبینین عەلمانییەكان لە پێشەوەن، چونكە مورسی ‌و ئەبولفتوح سەرجەمی 41%ی دەنگەكانیان بەدەستهێناوە و شەفیق ‌و حەمدین سەبباحی ‌و عەمرو موسا سەرجەمی 54% ی دەنگەكانیان بەدەستهێناوە. ئەم ئەنجامە نیشانی داوە كە هەر لە سەرەتاوە پێشبینی دەكرا ئیسلامییەكان زۆر بەربەست ‌و ئاڵنگارو تەگەرە بێتە بەردەمیان.
لە هەڵسەنگاندنێكی گشتیدا، چەردەیەك تێبینی لەسەر ئەزموونی یەك ساڵەی حوكمی ئیخوان هەیە. بەر لە هەموو شتێك، مورسی بژاردە باشەكەی ئیخوان نەبوو، چونكە هەر لە بنەمادا مەرجەكانی سەرۆكایەتیی تێدا نەبوو و شایستەی ئەوە نەبوو كە ببێ‌ بە دەمڕاستی ئیسلامییەكانی میسر. لە ڕاستیشدا ئیخوان چاویان لەوە بوو خیرەت شاتر كاندیدیان بێ‌ نەك مورسی، بەڵام لەبەر ئەوەی دڵنیا نەبوون شاتر  هەموو مەرجە یاساییەكانی تێدایە، ئەو و مورسییان (وەك یەدەك) كاندید كرد بۆ ئەوەی ئەگەر شاتر پەسەند نەكرا، كاندیدی یەدەكیان نوێنەرایەتییان بكات. بەمجۆرە، چانس نەك لێوەشاوەیی، مورسیی گەیاند بە كورسیی سەرۆكایەتی.
ئەزموونی یەك ساڵەی ئیخوان نیشانی دا كە میسر دوو سەرۆكی هەیە: مورسی وەك سەرۆكی فەرمی ‌و محەمەد بەدیع رابەری ئیخوان وەك سەرۆكی نافەرمی، چونكە لە ماوەی ئەو ساڵەدا سیاسەتی دەوڵەت لە كۆشكی سەرۆكایەتی دانەدەنرا، بەڵكو لە كۆبوونەوەكانی سەركردایەتیی ئیخوان دادەنرا. ئەمەش سیستمێكی نیمچە تۆتالیتاری هێنایە كایەوە كە تێیدا حزب ‌و دەوڵەت تێكهەڵكێشی یەكتری دەكرێن ‌و بە ئەستەم لێك جیا دەكرێنەوە.
لە تاكە ساڵی حوكمڕانییاندا ئیخوان زۆر بە هەڵپە بوون بۆ ئیسلامیزەكردنی كۆمەڵگا. ئەمەش كاردانەوەی توندی لە دژیان دروست كرد. بە بەراورد، ئیسلامییەكانی توركیا لێزانانەتر كاریان كردو سەركەوتوو بوون لە راماڵینی بەربەستەكانی بەردەم ئیسلامیزەكردنی كۆمەڵگا، بە شێنەیی ‌و بەرە بەرە، بەبێ‌ هەڵپە ‌و بە خشكەیی، بە شێوەیەكی یاسایی ‌و لە چوارچێوەی پلانێكی درێژخایەندا، بە كەمترین هانا بردن بۆ فشار ‌و تۆقاندن، بەرنامەی خۆیان جێبەجێ‌ كرد‌و هاووڵاتییانیان لە دژی خۆیان نەوروژاند. هەر بە هۆی ئەمەوە، كاردانەوەی توند لە دژیان سەری هەڵنەدا ‌و لە ڕێی بە شارستانی كردنی ئیسلام ‌و مودێرنێزەكردنی شێوەی جێبەجێ‌ كردنی شەریعەتەوە توانییان پێگەیەكی كۆمەڵایەتیی توندوتۆڵ ‌و تۆكمە بۆ خۆیان دابین بكەن.
بەشێك لە هۆكانی شكستی ئەزموونی حوكمڕانیی ئیخوان لە میسر، بۆ توندڕەویی سەلەفییەكان دەگەڕێتەوە. سەلەفییەكان كە تێڕوانینی پارێزگارانەتر ‌و جیهانبینییەكی داخراوتریان هەیە، هەلی هاتنە سەر كاری ئیسلامییەكانیان قۆستەوەو تەنگیان بە ئازادیی تاك ‌و ئافرەتان هەڵچنی ‌و كۆمەڵگایان لە بەردەوامبوونی فەرمانڕەوایی ئیسلامی تۆقاند. نە مورسی ‌و نە ئیخوان بەرپەرچی سەلەفییەكانیان نەدایەوە، بەڵكو بەو چاوە سەیریان دەكردن كە سەلەفییەكان لەشكرە یەدەكەكەی رۆژی تەنگانەن ‌و ئەركێك جێبەجێ‌ دەكەن كە شایانی رێزلێگرتنە. بەڵام ئەنجامەكە پێچەوانە كەوتەوە، چونكە سەلەفییەكان ئەزموونی ئیخوانیان ناشیرین كردو بوونە هۆی دروستبوونی بەرەیەكی بەهێز لە دژیان.
هەرچەند نكوڵی لەوە ناكرێ‌ كە میسرییەكان بە گشتی گەلێكی دیندارن، بەڵام كەلتووری كۆمەڵایەتیی میسرییەكان كەیفی بە ئیسلامی سیاسی نایەو زۆرتر بە لای ئیسلامێكی میانڕەودا دادەشكێنێ‌.
ئەمریكییەكان زۆر مەبەستیان بوو ئەزموونی ئیخوان سەركەوتوو بێ‌ ‌و خوازیار بوون ئیسلامی دیموكرات بكەنە ئەلتەرناتیڤی ئیسلامی ئوسامە بن لادن ‌و قاعیدە، بەڵام هاوپەیمانەكانیان لە كەنداو، بەتایبەتی سعودیەو ئیمارات، زۆر دژی ئەزموونی دیموكراتیزەكردنی ئیسلام بوون ‌و ئەوەندەی لە توانایدا بوو دژی ئەزموونەكە وەستانەوەو كاریان بۆ لەباربردنی كرد.
لە بەرەنجامی كۆتاییدا، ئەزموونی ئیخوان لە میسر لەبەر هەڵە گەورەكانی ئیخوان ‌و سەلەفییەكان ‌و دژایەتیی كەنداو، شكستی هێنا. ئەگەر ئەو سیستمە سیاسییەی كە ئیخوان دایاننا، بە سیستمی سەرۆكایەتی دەستی پێ‌ نەكردایە، بەڵكو بە سیستمی پەرلەمانی دەستی پێ‌ بكردایە، رەنگە چانسی بەردەوامبوونی زیاتر بوایە، بەتایبەتی كە سیستمی پەرلەمانی میكانیزمی گونجاوتر بۆ بەشداریی سیاسی، هەم لە دەسەڵاتی راپەڕاندندا هەم لە دەسەڵاتی یاسادانانداو هەم لە پێگەی ئۆپۆزیسیۆندا، دەڕەخسێنێ‌ ‌و رێ‌ لە دیكتاتۆریای تاك دەگرێ‌ ‌و زۆرتر بە كەڵكی ئەو گەلانە دێت كە تازە بەرەو دیموكراسی دەچن. بەڵام لەبەر ئەوەی لەبیركردنەوەی ئیسلامیدا "سەرۆك" زۆرتر لە چەمكی مێژوویی "خەلیفە" وە نزیكترە، زۆربەی ئیسلامییەكان سیستمی سەرۆكایەتی لە سیستمی پەرلەمانی بە باشتر دەزانن.
Print