Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
هەرێمی كوردستان پاش ریفراندۆمی چارەی خۆنوسین

فەرید ئەسەسەرد

هەرێمی كوردستان پاش ریفراندۆمی چارەی خۆنوسین

فەرید ئەسەسەرد

پێناسەیەك كە لە رابردودا، پێش ریفراندۆمی چارەی خۆنوسین لە 25ی ئەیلولی 2017، بۆ ناسینی هەرێمی كوردستانی عیراق بەكار دەهێنرا، ئەوەیە كە هەرێمی كوردستان "نیمچە دەوڵەتێكە" یاخود "فیدرالیزمی تێپەڕاندووە و هێشتا نەگەیشتۆتە ئاستی دەوڵەتێكی سەربەخۆ".
لە ساڵانی ئەم دواییەدا و بەدیاریكراوی، لە ساڵی 2014 بەولاوە، دوا بەدوای ئاڵۆزبونی پەیوەندییەكە و پشت بەستنی هەرێم بە ئابوریی سەربەخۆی نەوت، پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدا ئەوەندەی كە لە پەیوەندییەكی كۆنفیدرالیی بەفەرمی رانەگەیەنراو دەچوو، ئەوەندە لە هیچ پەیوەندییەكی تر نەدەچوو. لێرەدا پرسیارێكی گرنگ خۆی دەسەپێنێ‌، ئەویش ئەوەیە كە كاتێك سیستمی سیاسیی عیراق سیستمێكی فیدرال بێ‌ و كاتێك دەستور دەسەڵاتەكانی هەرێمی بە رونی دیاری كردبێ‌، چ وای كردووە هەرێمێكی "نیمچە سەربەخۆ" پەیدا ببێ‌ و دەسەڵاتێكی وای هەبێ‌ كە "سنوری فیدرالیزم" تێپەڕێنێ‌ و وەك "نیمچە دەوڵەت" هەڵسوكەوت بكات؟ وەڵامی ئەو پرسیارە، پەیوەندیی بە هەلومەرجی ناكۆنترۆڵكراوی قۆناغێكی سیاسیی هەستیارو ناسەقامگیرەوە هەیە كە عیراقی گیرۆدەی ئەزمونی پاشاگەردانی كردووە. ئەو دەسەڵاتانەی كە هەرێم پاش ساڵی 2003 چنگی كەوتون، لە گەوهەردا بەپێی دەستور دەسەڵاتێكی "پێ‌ بەخشراو" نین، بەڵكو ئەو دەسەڵاتانە بەر لەوەی لە هەردوو دیكۆمێنتەكەی "یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عیراق لە قۆناغی گواستنەوەدا" و دەقی دەستوری 2005 پەسند بكرێن، بە زەبری دیفاكتۆ لەئارادا بون. پێداچونەوەی بارودۆخی پاش جەنگی دووەمی كەنداو رونی دەكاتەوە كە هەرێم بە درێژایی ماوەی ساڵانی 1992 -2004 وەك بەشێك لە سیستمێكی سیاسی نافەرمیی فیدرال هەڵسوكەوتی كردووە. فیدرالیزم، وەك سیستمێكی سیاسی بۆ عیراقی دواڕۆژ، لە كۆنگرەی ساڵی 1992ی سەلاحەددین، واتە لەو كۆنگرەیەی كە لایەنەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عیراق بەشدارییان تێدا كردووە، یەكلا كراوەتەوە. هەر ئەو ساڵە، پەرلەمانی كوردستان، پشت بەست بە بڕیارەكانی كۆنگرەی سەلاحەددین، لە 4 ی تشرینی یەكەمی 1992، بڕیاریدا فیدرالیزم بكاتە بنەمای رێكخستنی پەیوەندیی سیاسی و یاسایی و كارگێڕیی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەند لە بەغدا. ئەمە بەم واتایە دێت كە حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك حكومەتی هەرێمێكی فیدرال، دوانزە ساڵ پێش پێكهێنانی حكومەتی كاتی لە بەغدا لە حوزەیرانی 2004، هەبوە. هەروەها بەم واتایە دێت كە هەرێمی كوردستان وەك هەرێمێكی فیدرال پێش فیدراسیۆنكردنی عیراق هەبوە.
دواتر كورد پشتگیریی تەواوی پرۆسەی گەیشتن بە دەستورێكی فیدرالی كردو بەشدارییەكی كاراشی لە نوسینیدا كرد. لە یاسای ساڵی 2004ی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عیراق لە قۆناغی گواستنەوەدا كورد ماف ‌و دەسەڵاتێكی زۆری بەدەست هێنا و دواتر ئەم ماف و دەسەڵاتانە بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی گوێزرانەوە بۆ دەستوری ساڵی 2005. لە هەردوو دیكۆمێنتی فەرمیدا پرۆسەی دیاری كردنی ماف ‌و دەسەڵاتەكانی هەرێم شێوەی دابەش كردنی دەسەڵاتەكانی بەسەر ناوەندو هەرێمدا وەرگرت. بە شێوەیەكی تایبەت، لەم پرۆسەیەدا كورد داننانێكی فەرمیی بە هەرێمی كوردستاندا بەدەستهێنا، سەرچاوەی تازەی داهات و مافەكانی پەیوەست بە بەڕێوەبردنی سەرچاوەكانی وزەی چنگ كەوت و بەشدارییەكی كاراشی لە دامودەزگا فیدرالییەكاندا كرد.
لەو قۆناغە سەخت و دژوارەدا بەغدا ناچار بوو سەرقاڵی روبەڕوبونەوەی كێشە پڕوكێنەرەكانی رەوشێكی ناسەقامگیری ئاڵۆز ببێتەوە، بەربەرەكانێی گروپە چەكدارە نەیارەكانی رژێمی تازە بكاو بەرپەرچی چالاكییە كاریگەرەكانی رێكخراوی قاعیدە بداتەوە. لە سایەی هەرەس هێنانی دەوڵەت و لەبەر یەكهەڵوەشانەوەی سوپا و دابەزینی ئاستی خزمەتگوزارییە گشتییەكان و تەشەنە سەندنی گرفتە ئەمنییەكاندا، بەغدا چاوپۆشیی لەو دەسەڵاتە تایبەت و هاوبەشانە كرد كە بەپێی دەستور لە هەرێم هەیبوو چونكە لەو قۆناغەدا ئەوەی كە لە هەموو شتێك زیاتر بەلای بەغداوە گرنگ بوو، روبەڕوبونەوەی ئەو ئاڵنگارە چارەنوسسازانە بوو كە قۆناغی پاش هەرەس هێنانی رژێمی پێشوو سەپاندبوونی.
بەمجۆرە، بڕێكی زۆری دەسەڵاتە تایبەت و هاوبەشەكانی حكومەتی فیدرال بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان مانەوە. لەو ماوەیەدا هەرێم لە دۆخێكی ئارامدا بوو كە دەرفەتی چاككردنی باری خراپی ئابوریی رەخساند. هەرێم لەسەر هەموو ئاستەكان بوژانەوەیەكی خێرای بەخۆیەوە بینی. پشت بەست بە رەوشی هێوری ئاسایش و چاكبونەوەی گوزەرانی چینی ناوەڕاست و بوژانەوەی ئابوری و پەیدابونی وەبەرهێنان و هێنانە كایەی دامودەزگا و یاسای كاراو دەسخستنی هەلی كار، كورد دەستكەوتی بێ‌ پێشینەی لە روی ئابوری و سیاسییەوە بەدەست هێنا. هەرێم بە هۆی ئەو پەیوەندییە نێودەوڵەتییە بەهێزەی كە لەسەر ئاستی ئابوری و سیاسی لەگەڵ هەردوو دراوسێ‌ گرنگەكەی خۆی، توركیا و ئێران، دایمەزراندبوو، پێگەی خۆی بەهێزتر كرد. لەگەڵ پەیدابونی هەلی وەبەرهێنانی سامانی نەوت بە شێوەیەكی تاكڕەوانە و بەبێ‌ هەماهەنگی لەگەڵ ناوەند، هەرێم گەورە كۆمپانیا جیهانییەكانی نەوتی بۆ وەبەرهێنان لە بواری وزەدا بەلای خۆیدا راكێشا.
لەو كەش و هەوایەدا بانگەشە بۆ مافی چارەی خۆنوسین تین و تاوێكی گەورەی بەدەست هێنا، بەتایبەتی پاش ئەوەی حكومەت كەوتە گەڕ بۆ بەدەست هێنانی سەربەخۆیی ئابوری بە پشت بەستن بە نەوت. هاوكات لەگەڵ پێشهاتەكانی ساڵی 2014دا، پێشهاتێكی گرنگ رویدا، ئەویش سەرهەڵدانی داعشە لە موسڵ كە بووە مایەی ئەوەی قەڵەمڕەوێكی فراوانی ناوچەكانی رۆژئاوای عیراق لە بن دەستی حكومەتی فیدرال دەرچن و دەوڵەتی ئیسلامی لە عیراق‌و سوریا تێیدا دابمەزرێ‌. ئەم پێشهاتە كتوپڕە بووە مایەی برەودان بە پێشبینییەكانی هەرەس هێنانی نزیكی دەوڵەت لە عیراق، هەڵایسانی شەڕی سەختی تایفەگەری‌و هەڵوەشانەوەو لێكترازانی قەوارەی سیاسیی عیراق. لە گەرمەی ئەم كەش و هەوایەداو وەك ئەنجامێكی چاوەڕوانكراوی روداوەكان، هەرێم بەرەو ناوچە جێناكۆكەكان پەلی هاوێشت و هێزی پێشمەرگە، دوا بە دوای كشانەوەی هێزەكانی عیراق، دەستی بەسەر ناوچە جێناكۆكەكاندا گرت ‌و رێی لەوە گرت كە بكەونە ژێر دەسەڵاتی داعشەوە. هەرچەند ئەم كارە پلانی پێشوەختی بۆ دانەنرا بوو، بەڵام ئەم پێشهاتانە هەرێمیان بردە ناو جغزی پێشهاتە گەرم ‌و گوڕەكان. دواتر، پاش ئەوەی كە رۆژئاوا بە هەڵەداوان كەوتە بەربەرەكانێ كردنی پەلهاوێشتنەكەی داعش كە ببوو بە مایەی هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی جیهان، هەرێم لە چوارچێوەی پلانی نێودەوڵەتیی دژی داعشداو لە چوارچێوەی عیراقدا، لە رووی سوپاییەوە پشتیوانیی لێ كرا. ئەم پشتیوانییە بە شێوەیەكی ریشەیی رۆڵێكی كارای لە پاراستنی ئاسایشی هەرێم ‌و پەرەپێدانی توانای هێزی پێشمەرگە و تێكشكاندنی داعشدا هەبوو.
ناوبانگی جیهانیی هێزی پێشمەرگە وەك هێزێكی كارای دژ بە داعش، كوردی كردە بەشێكی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیی دژی داعش. ئەمە خۆی لە خۆیدا گەورەترین بەشداریی كوردی عیراق ‌و سوریایە لە سیاسەتی نێودەوڵەتاندا. بەمجۆرە، لە چوارچێوەی ئەو هەموو پێشهاتە گرنگانەدا دەستەبژێری سیاسیی فەرمانڕەوای هەرێم ئەو بۆچونەی لەلا پەیدا بوو كە هەلومەرجەكە بۆ گەیشتن بە مافی چارەی خۆنوسین زۆر لەبارو گونجاوە. لەم میتۆدی بیركردنەوەیەدا خوێندنەوەی چەوت بۆ ئەندازەی رەتكردنەوەی ریفراندۆمی سەربەخۆیی لەسەر ئاستی ناوچەكەو نێودەوڵەتان، تێكەڵ بە هەڵپەو پەلەكردن‌و سەركێشی و پشت نەبەستن بە فاكتی راستەقینە كراوە.
ژێرخانی ریفراندۆم
پێش ریفراندۆم هەرێم پشت ئەستور بوو بە سێ‌ سەرچاوەی داهات. یەكەم، بەپێی رێككەوتنێكی ساڵی 2004 لەگەڵ حكومەتی ئەیاد عەللاوی، هەرێم ساڵانە رێژەی 17%ی بودجەی گشتیی دەوڵەتی چنگ كەوتووە. دووەم، داهاتی چوار دەروازەی سنوری، یەك لەگەڵ توركیاو سێ‌ لەگەڵ ئێران. بەدرێژایی دوانزە ساڵ، لە پێكهێنانی حكومەتی هەرێمەوە لە ساڵی 1992 تا رێككەوتن لەگەڵ حكومەتی عەللاوی، حكومەتی هەرێم داهاتی ئەو دەروازانەی بۆ دابین كردنی پێداویستییە ناوخۆییەكان بەكار هێناوە. لە ساڵی 2007 دا پەرلەمانی هەرێم یاسایەكی دەركردو بەپێی ئەو یاسایە دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی نەوتی دایە حكومەتی هەرێم. هەرچەند حكومەتی هەرێم ژمارەیەكی زۆر گرێبەستی نەوتیی بەستووە، بەڵام ئەو گرێبەستانە بە نهێنی مانەوەو پاش چوار ساڵ، واتە لە ساڵی 2011دا، ئینجا بڵاو كرانەوە. ئەوسا دەركەوت كە زۆربەی گرێبەستەكان كۆمپانیاكانیان كردۆتە هاوبەش لە بەرهەم هێناندا. ئەو گرێبەستانە لەو گرێبەستانەی عیراق ناچن كە گرێبەستی خزمەتگوزارین و تێیدا كۆمپانیاكان نابن بە هاوبەشی حكومەت لە بەرهەم هێنان و قازانجدا. لە كۆتاییدا گرێبەستەكان بوون بە خاڵێكی ناكۆكی لە نێوان هەرێم و بەغدادا. لە قۆناغی بەراییدا ئەو گرێبەستانە بەهایەكی گەورەیان بە رۆڵی هەرێم وەك سەنتەرێكی گرنگی بەرهەم هێنانی نەوت لەسەر نەخشەی وزەی جیهان بەخشی و بونە مایەی بەستنەوەی بەرژەوەندییەكانی هەرێم بە بەرژەوەندیی دەوڵەتە گەورەكانەوە لەڕێی كۆمپانیاكانی نەوتەوە. بۆیە لێرەدا داهاتی نەوت لە بەرەنجامدا بووە سێیەم داهاتی حكومەتی هەرێم. لە سۆنگەی ئەو گرێبەستانەوە، ناكۆكییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا پەرەیان سەندو لەم سەروبەندەدا سەرۆكی هەرێم مەسعود بارزانی، لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ سەتەلایتی حوڕڕە، هەڕەشەی كشانەوەی كرد لە حكومەتی مالیكی، ئەگەر ئەو گرێبەستانە رەت بكرێنەوە. هەرچەند ئەم هەڕەشەیە نەهاتە دی، بەڵام هەڕەشەكە خۆی لە خۆیدا بەڵگەی ئەوەیە كە هەردولا بە بایەخێكی زۆرەوە روانیویانەتە فایلی نەوت، جگە لەوەی كە بەدڵنیاییەوە ناكرێ‌ مۆركە سیاسییەكەی گرێبەستە واژۆكراوەكان پشت گوێ‌ بخرێن.
لەسەر ئاستی سیاسی، تیۆریی "سەربەخۆیی ئابوری" دەنگدانەوەیەكی زۆری لە شەقامدا هەبوو و بووە مایەی بەجۆش هێنانەوەی هەستی ناسیونالیستی و سەقامگیركردنی ئومێدی هێنانە دیی "سەربەخۆیی سیاسی". لەم سەروبەندەدا "سەربەخۆیی ئابوری" وەك دەروازەیەك بەرەو سەربەخۆیی سیاسی خرایە روو. لە ساڵی 2013 دا پارتی دیموكراتی كوردستان لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردنی پەرلەماندا، بۆ بەدەستهێنانی دەنگی دەنگدەران كارتی "سەربەخۆیی"ی بەكار هێناو بەڵێنی سەقامگیركردنی سیاسەتی "سەربەخۆیی ئابوری"ی بە هاووڵاتییان دا، واوەتریش بەڵێنی دا پشكێك لە داهاتی نەوت بە هەر هاووڵاتییەك بدا. ئاشكرایە كە سێكوچكەی نەوت و هەڵبژاردن و سەربەخۆیی ئامانجی خوازراوی هێناوەتە دی. لەو هەڵبژاردنەدا پارتی لە سەرجەمی 111 كورسیی پەرلەمانی هەرێم 38 كورسیی بەدەست هێنا كە ئەمەش بە واتای بەدەستهێنانی 34% ی سەرجەمی دەنگەكان دێت.
لەگەڵ نزیكبونەوەی شەڕی موسل لە یەكلابونەوە، هەنگاوەكان بۆ وروژاندنی مەسەلەی ریفراندۆم خێراتر كران. بە پەل پەل، بەبێ‌ راوێژ لەگەڵ ناوەندو بە هەند وەرنەگرتنی هەڵوێستی دەوڵەتە ئەندامە هەمیشەییەكانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ‌و دراوسێكان و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی كە هەمویان دژی ئەنجامدانی ریفراندۆم بوون، بڕیار لەسەر هەموو شتێك درا. بانگەشە بۆ تیۆریی مافی چارەی خۆنوسین بە واتا "رەها"كەی و بە داماڵدراوی (abstract) بەڕێوە چوو، بەجۆرێك كە "ماف" ی رەوای سەربەخۆیی كەوتە روبەڕوبونەوەیەكی سەخت لەگەڵ "بەرژەوەندی"ی دراوسێكان، هەروەك كۆمەڵگای نێودەوڵەتیش هیچ هاوسۆزییەكی بۆ هەنگاوەكەی كورد دەرنەبڕی. لە دوو هەفتەی پێش ریفراندۆم، دەستەبژێری سیاسیی ریفراندۆمخواز تەواوی ئەو هەوڵ ‌و كۆششە نێودەوڵەتییانەی پشت گوێ‌ خست كە لێیان رادەبینرا هەرێم لە شكستێكی سیاسی و سوپایی پێشبینیكراو رزگار بكەن.
هەرێمی پاش ریفراندۆم
شكستی ریفراندۆم ئەزمونێكە گران لەسەر هەرێم كەوت ‌و بووە مایەی پووكانەوەی رۆڵی هەرێم، بەڵام نەك بە رەهایی. ئەم شكستە لێكەوتەی خراپی دەبێ‌ ‌و مایەی ئەوەشە كە هەرێم زۆر دەستكەوت ‌و سەرچاوەی داهات ‌و بڕێكی زۆری هێزی سیاسیی خۆی لە دەست بدات. بەر لە هەموو شتێك، هەرێم لەسەر ئاستی سوپایی توشی شكستێكی گەورە بوو و هێزە هاوبەشەكانی عیراق، وەك نەخشەیان بۆ دانا بوو، لە كاتێكی پێوانەییدا هەموو ئامانجە سوپاییەكانی خۆیان بەدەست هێنا. پاش سێ‌ شەڕی دژوار، هیچ جۆرە گومانێك لەوەدا نەما كە تەرازوی هێز لە بەرژەوەندیی هەرێمدا نیە. هێزەكانی عیراق دەستیان بەسەر كەركوك ‌و دوزخورماتوو ‌و ئاڵتون كۆپریدا گرت ‌و شەڕەكەیان زۆر بە خێرایی بەلایەكدا خست. لەبەرەنجامدا، دواتر هێزەكانی عیراق چوونە ناو ناوچە جێناكۆكەكانی تر: لە هەندێ‌ شوێن بەپێی رێككەوتنی مەیدانی، وەك ئەوەی كە لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی روباری سیروان هاتە دی، لە هەندێ‌ شوێنی دیكە بەبێ‌ شەڕ، پاش كشانەوەی سەرتاپاگیرو دەستبەجێی هێزی پێشمەرگە، وەك ئەوەی لە ناوچەكانی رۆژئاواو باكوری رۆژئاوای موسل رویدا. هێزی پێشمەرگە نزیكەی 90%ی ناوچە جێناكۆكەكانی لەدەستداو لەم سۆنگەیەوە هێڵێكی تازەی سنور كە نزیكە لە سنوری ساڵی 2003 ی نێوان دەسەڵاتی حكومەتی هەرێم و دەسەڵاتی حكومەتی عیراق هاتە ئاراوە.
شكستە سوپاییەكە زۆر خراپ لەسەر هەرێم كەوت. ژمارەیەكی زۆری دانیشتوان ئاوارە بون و بەكۆمەڵا رویان لە سلێمانی و هەولێر كردو هەولێری پایتەخت ترسی هێرشێكی بەربڵاوی هێزەكانی عیراق لێ‌ نیشت.
لەسەر ئاستی سیاسی، بارزانی كە سەركردایەتیی پرسی ریفراندۆمی چارەی خۆنوسینی كردبوو، لە 29ی تشرینی یەكەمدا، پاش 34 رۆژ لە ئەنجامدانی ریفراندۆم و 13 رۆژ لە دەستگرتنی هێزەكانی عیراق بەسەر كەركوكدا، دەستی لە پۆستەكەی هەڵگرت و دەسەڵاتەكانی بەسەر هەر سێ‌ دەسەڵاتی راپەڕاندن ‌و یاسادانان و دادوەریدا دابەش كران. ئەم هەڵسوكەوتە نەختێك دانایی تێدایە چونكە چانسێك بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە پێك دێنێ‌. وازهێنانی بارزانی لە پۆستەكەی، شێوەی دابەش كردنی دەسەڵاتەكانی سەرۆكی بەسەر سێ‌ دەسەڵاتەكەدا وەرگرت چونكە بارزانی سەرۆكێكی ماوە كۆتایی هاتوو بوو و نەیدەتوانی بەپێی یاساكان دەست لەكار بكێشێتەوە. ئەم روداوە واتایەكی سیاسیی گەورەی هەیەو بە یەكێ‌ لە سەرەنجامەكانی شكستی ریفراندۆم دەژمێردرێ‌، هەروەك دەتوانرێ‌ لەو گۆشە نیگایەشەوە سەیر بكرێ‌ كە بەڵگەیەكی روونە لەسەر ئەوەی كە چارەنوسی سیاسیی بارزانی، بە لایەنە باش و خراپەكەیەوە، هەر لە سەرەتاوە بەند بووە بە ئەنجامی ریفراندۆمەكە. ئەم روداوە لە بەرەنجامی كۆتاییدا دوایی بەو مشتومڕە هێنا كە ماوەی دوو ساڵ بوو، سەبارەت بە رەوایی و ناڕەوایی مانەوەی بارزانی لە دەسەڵات، لە ئارادا بوو. بەڵام دابەش كردنی دەسەڵاتەكانی بەسەر سێ‌ دەسەڵاتەكەدا، تەگەرەی لەبەردەم هەڵبژاردنی سەرۆكێكی تر بۆ هەرێم دروست كرد. ئەم هەڵسوكەوتە پرسیارێك سەبارەت بە چارەنوسی سیستمە سیاسییە نیمچە سەرۆكایەتییەكەی هەرێم، كە دوانزە ساڵە لە هەرێم كاری پێ‌ دەكرێ‌، دەوروژێنێ‌. ئەم سیستمە، بەو دەسەڵاتە زۆرەی كە بە سەرۆكی هەرێمی بەخشی بوو، لێكترازانێكی زۆری لە كۆمەڵگادا دروست كردو رەنگدانەوەی خراپی لەسەر پەیوەندیی نێوان حزبە سیاسییەكان هەبوو. لە ساڵی 2015 دا چوار حزبە سیاسییەكەی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و بزوتنەوەی گۆڕان و كۆمەڵی ئیسلامی و یەكگرتووی ئیسلامی، داوای هەڵوەشاندنەوەی سیستمی نیمچە سەرۆكایەتییان كرد و سیستمێكی پەرلەمانییان پێشنیار كرد كە تێیدا سەرۆك لە ناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێ‌ نەك لە دەرەوەی. وازهێنانی بارزانی لە پۆستەكەی، مایەی رەخساندنی دەرفەتە بۆ كاركردن بە سیستمێكی پەرلەمانیی هاوشێوەی عیراق یان چەشنێكی نزیك لە سیستمی پەرلەمانیی عیراق.
ئەوەندەی مەسەلەكە پەیوەندیی بە ناوچە جێناكۆكانەوە هەیە، رەوشی دەستوریی ئەم ناوچانە هیچ گۆڕانێكی بەسەردا نایەت و ناوچەكان هەر لە چوارچێوەی ماددەی 140 ی دەستوردا دەمێننەوە. بۆ سەقامگیركردنی ئاشتی و نەهێشتنی هۆكانی ململانێ‌ و دوبەرەكی، بۆ هەردوولا گرنگە بە زووترین كات بگەن بە چارەسەری گونجاو. هیچ گومانێكیش لەوەدا نیە كە كورد سورە لەسەر چارەسەركردنی ئەم كێشەیە. تا ئەو كاتەی هەردولا تەواوی فایلەكە بەپێی نەخشە رێگایەكی رون یەكلا دەكەنەوە، دەشێ‌ پێكەوە ناوچەكان بەڕێوە بەرن. كۆتایی هێنان بە فایلی ناوچە جێناكۆكەكان دەتوانێ‌ كەشێكی سایكۆلۆژیی هێوركەرەوە بێنێتە دی كە تێیدا دەرفەت بۆ دانانی بناغەی تازە بۆ هاوكاری و تەبایی دەرەخسێ‌. هەروەها دەشێ‌ ئەمە ببێ‌ بە مایەی كۆتایی هێنان بە ململانێیەكی تەمەن سەد ساڵە دەربارەی سنوری ناوچە كوردنشین و عەرەب نشینەكانی عیراق، سەرباری ئەوەی كە ئەمە كاریگەریشی لەسەر بەهێزكردنی ئومێدی هێنانە كایەی قۆناغێكی دورو درێژی ئاشتی و ئاشتەوایی دەبێ‌.
دوای شكستی ریفراندۆم، سەرەك وەزیرانی حكومەتی هەرێم زیاد لە جارێك ئامادەیی حكومەتەكەی بۆ دەستپێكردنی وتووێژ لەگەڵ بەغدا "بەپێی دەستور" بۆ كۆتایی هێنان بە كێشەكانی نێوان هەردولا، دەربڕی. بێگومان دەربڕینی ئامادەیی بۆ پابەندبون بە دەستور لەلایەن گەورە بەرپرسانی هەرێمەوە، هەرچەند درەنگ گوزارشتی لێ‌ كراوە، بە هەنگاوێكی باش دادەندرێ‌. بە بەراورد، بەرپرسە حكومی و حزبییەكانی هەرێم تا ماوەیەكی دورو درێژ خۆیان لەوە دەپاراست كە دەستور وەك بنەمایەك بۆ چارەسەری كێشەكان بناسێنن. تەنانەت لە 15ی تشرینی یەكەمیش، كاتێك سەركردایەتیی سیاسیی باڵای كوردستان دوا كۆبونەوەی خۆی، پێش هەڵایسانی شەڕ، لە دوكان گرێدا، بەیاننامەی كۆتایی كۆبونەوەكە خۆی لە بەكارهێنانی گوزارەی "لە چوارچێوەی دەستوردا" پاراست ‌و هانای بۆ بەكارهێنانی گوزارەی " لە چوارچێوەی پرنسیپە دەستورییەكاندا" برد كە لە زمانی دپلۆماتكاریدا كاریگەریی كەمتری هەیە. پابەند نەبونی كۆبونەوەی دوكان بە گوزارەی "بەپێی دەستور" دەرگاكانی بە رووی ئەگەری گەیشتن بە چارەسەری سیاسی داخست. بەڵام ئێستا، پاش شكستی ریفراندۆم، هەلومەرجەكە تەواو جیاوازە. جەخت كردنەوەی بەردەوامی بەرپرسە حكومییەكانی هەرێم لەسەر چارەسەركردنی كێشەكان "بەپێی دەستور" رۆڵی دەبێ‌ لە دڵنیاكردنەوەی بەغدا لەوەی كە كوردستانی پاش ریفراندۆم ئامادەترە بۆ جێبەجێ‌ كردنی ئەركەكانی خۆی بەو چەشنەی كە دەستور بۆی دیاری كردووە.
بۆ هەرێم، گرفتەكە لەوە دایە كە بەغدا لە داواكارییە دەستورییەكانیدا توندی دەنوێنێ‌ ‌وكاتێكی بۆ دەستپێكردنی وتووێژ دیاری نەكردووە. هەرێم پەی بەوە دەبا كە پابەندبونی بە دەستور دەبێتە هۆی ئەوەی كە زۆر دەستكەوت لە دەست بدا. بەڵام بۆ گەیشتن بە سازان، هیچ بژاردەیەكی تر جگە لە دەستور نیە. لەساڵانی رابردوودا بەغدا لەبەر سەرقاڵبونی بە كێشەكانی ئاسایش ‌و دوبەرەكیی تایفەگەری، نەپڕژایە سەر دانانی میتۆدێك بۆ فشار خستنە سەر هەرێم و ناچاركردنی بە كاركردن لە چوارچێوەی دەستوردا. بەڵام ئێستا حكومەتی عەبادی لە ستراتیجی سیاسییدا، پشت بەست بە باڵادەستیی سوپایی، گرەو لەسەر كات دەكات، خوازیارە هیچ نەرمییەك لە جێبەجێ‌ كردنی دەقاودەقی دەستور نەنوێنێ‌ و بە پێویستی دەزانێ‌ دەسەڵاتی فیدرال بەسەر هەموو ناوچەكاندا بەپێی دەستور بسەپێنرێ‌.
لێرە مەسەلەكە پەیوەندیی بە چەند بابەتێكی دیاریكراوەوە هەیە، لەسەروی هەمویانەوە بابەتی دەروازە سنورییەكان. هەرێم چوار دەروازەی سنوریی هەیە. دەستور لە دوو ماددەدا چۆنێتیی مامەڵەكردن لەگەڵ دەروازە سنورییەكان رێك دەخا. بڕگەی سێیەمی ماددەی 110 دەسەڵاتی داڕشتنی سیاسەتی دارایی و گومرگی ‌و رێكخستنی سیاسەتی بازرگانیی دەرەوەی سنور بە حكومەتی فیدرال دەبەخشێ‌، لە كاتێكدا ماددەی 114 دەسەڵاتی "بەڕێوەبردنی گومرگەكان"ی كردۆتە دەسەڵاتێكی هاوبەش لە نێوان حكومەتی فیدرال و حكومەتی هەرێم. ئەمە دەری دەخا كە ئەگەر ئەم دوو ماددەیە دەقاودەق جێبەجێ‌ بكرێن، هەرێم بەشێك لە یەكێ‌ لە گرنگترین سەرچاوەكانی داهاتی خۆی لەدەست دەدا كە داهاتی گومرگەكانە. ئەمە بەم واتایە دێت كە بڕێكی دیاریكراوی ئەو داهاتە، كەم تا زۆر، لەمەودوا بۆ بەغدا دەچێ‌. ئەمەش، بەكردەوە، ئەم واتایە دەدا كە دەشێ‌ هەرێم، كەم تا زۆر، كۆنترۆل كردنی سنورو بارزرگانیی دەرەكی لە دەست بدا. ئەمەش بۆ هەرێم مایەی نیگەرانییەكی زۆرە. بەغدا دەزانێ‌ هەرێم تا چ ئەندازەیەك بە هەستیارییەوە دەڕوانێتە ئەم فایلە، بەڵام ئەم بابەتە چەند لە لای هەرێم گرنگە، ئەوەندەش لە لای بەغدا گرنگە و ئەستەمە بەغدا، پاش بە كردەوە ساغبونەوەی مەیلی جوداخوازانەی كورد، نەرمییەكی زۆری تێدا بنوێنێ‌. ئەم بابەتە یەكێ‌ لەو بابەتە سەرەكییانەیە كە لەمەولا وتووێژی لەسەر دەكرێ‌. لە وتووێژدا ئەوپەڕی ئەوەی كە شاندی دانوستانكاری هەرێم هەوڵی بۆ دەدا ئەوەیە كە لەگەڵ دانوستانكارەكانی حكومەتی فیدرالدا بگا بە سازانێكی مامناوەنج و زیانەكان كەم بكاتەوە.
هەروەها بەغدا فشار لەسەر هەرێم دروست دەكا تا واز لە ناردنە دەرەوەی نەوت بەبێ‌ هەماهەنگی لەگەل ناوەند بێنێ‌. وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێم هەوڵیداوە چەند ئۆفەرێك بۆ خۆپاراستن لە زیانە گەورەكان پێشكەش بكات بەڵام بەغدا هەموو ئۆفەرەكانی رەت كردۆتەوە. هەرچەند ناتوانرێ‌ نكوڵی لەوە بكرێ‌ كە سیاسەتی پەیڕەوكراوی سەربەخۆیی ئابوریی حكومەتی هەرێم كەڵكی نەماوە، بەڵام پاشەكشەی خێرا لەو سیاسەتە، بەو ئاسانییە نیە كە بەغدا لێی تێگەیشتووە. حكومەتی هەرێم پەی بەوە دەبا كە مەسەلەی نەوت، بەو جۆرەی كە لەمەوبەر بەڕێوە چووە، بۆتە بارێكی گران و زۆر گێچەڵا ‌و گۆبەندی بۆ دروست كردووە چونكە گرێبەستەكانی هاوبەش كردن كە لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییە جیهانییەكان واژۆ كراون، سەركەوتوو نەبون لە بەدی هێنانی ئامانجە خوازراوەكان. هەروەها خراپ بەڕێوەبردنی فایلی نەوت لە ساڵانی رابردوودا و دابەزینی كتوپڕی نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان ‌و بە گومان كەوتن لە شەفافیەتی گرێبەستەكان و چارەنوسی داهاتە بەدەست هێنراوەكانی فرۆشتنی نەوت، ئاڵۆزییەكی زۆریان بۆ فایلی نەوت دروست كردووە. هاوكات لەگەڵ گەڕانەوەی هێزەكانی عیراق بۆ كەركوك، ئەو هێزانە دەستیان بەسەر هەردوو كێڵگە نەوتییەكەی هاڤاناو بای حەسەندا گرت. ئەم دوو كێڵگەیە بۆ ماوەی زیاد لە یەك ساڵ لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێمەوە بەبێ‌ هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی نەوتی حكومەتی فیدرال وەبەر هێنراون ‌و بڕێكی زۆر نەوتیان بۆ دەرەوە لێ‌ نێردراوە. لەدەستدانی ئەم دوو كێڵگەیە زیانێكی گەورەی بە پلانەكانی ناردنە دەرەوەی نەوت گەیاندووەو لە دەستدانیان بە هیچ شتێك قەرەبوو ناكرێتەوە.
ئەزمونی شكستخواردوی وەبەرهێنانی نەوت لە هەرێم، سیاسەتی پەیڕەوكراوی نەوتی ساڵانی رابردووی كردۆتە رەنج بەبا چوون. ئێستا گومان لەوەدا نەماوە كە ئەم سیاسەتە قازانجی بۆ هەرێم نەبوە، چونكە ئامانجی خوازراوی لێ‌ بەدی نەهاتووە كە بەدەست هێنانی داهاتێكە بۆ دابین كردنی پێداویستییە دارایی ‌و ئابورییەكانی هەرێم، بگرە بە پێچەوانەوە، بۆتە هۆی مایەپوچیی رانەگەیەنراوی حكومەت. ئەمەش لە چەند دیاردەیەكدا دەردەكەوێ‌ وەك كەڵەكەبونی قەرز لەسەر حكومەت، نەمانی خزمەتگوزارییە گشتییەكان و لەدەستدانی توانای دەستەبەركردنی موچەی فەرمانبەران. بۆیە لە سایەی نەمانی متمانە بە توانای چارەسەركردنی قەیرانی دارایی، دۆزینەوەی دەریچەیەك بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەگەڵ حكومەتی فیدرال بایەخێكی ئیجگار زۆری دەبێ‌.
كەمبونەوەی داهاتی بەدەستهێنراوی هەرێم لە فرۆشتنی نەوت و لێكەوتەكانی قەیرانی دارایی، هەرێم هان دەدەن نەرمی بەرامبەر بە مەرجەكانی حكومەتی فیدرال سەبارەت بە فایلی نەوت و گاز نیشان بدا. ئەم چارەسەرە كە لە روانگەی هەرێمەوە چارەسەرێكی نمونەیی نیە، نەك هەر هەوڵەكانی هەرێم بۆ خۆ راپسكاندن لە هەژمونی ناوەند پوچەڵ دەكاتەوە، بەڵكو هەڕەشەی لەدەستدانی هێزی دپلۆماتكارانەی دەرەكیشی لێ‌ دەكات، چونكە بەشێكی گرنگی هێزی دپلۆماتكارانەی هەرێم لە بنەڕەتدا پشت ئەستور بووە بە فرۆشتنی نەوت بە نرخێكی هەرزان و گرێبەستەكانی هاوبەش كردن. كێشەكە لەوە دایە كە هیچ بەرچاوروونییەك سەبارەت بە چۆنێتیی مامەڵەكردن لەگەڵ گرێبەستە نەوتییەكاندا نیە و هەروەها هیچ میكانیزمێكی رونیش بۆ رادەست كردنی فایلی نەوتی هەرێم یان بە هاوبەشی بەڕێوە بردنی نیە. بەڵام دەشێ‌ ئەم وردەكارییانە بۆ وتووێژ بهێڵدرێنەوە. هەروەها بەغدا خوازیارە دەست بەسەر فڕۆكەخانەكاندا بگرێ‌ كە ئەمەش داهاتە داراییەكانی هەرێم كەم دەكاتەوە و دەشێ‌ ببێ‌ بە مایەی دروست كردنی تەگەرە لە بەردەم جموجوڵە دپلۆماتكارییە دەرەكییەكانی هەرێم.
لەم كەش و هەوایەدا هەڵسوكەوتی بەغدا شێوەی فشاری یەك لە دوای یەك و بەئاشكرا قۆستنەوەی قەیرانی دارایی هەرێم وەردەگرێ‌. بە هەر حاڵ، بەغدا تەنها بەم فشارانە داناكەوێ‌، بەڵكو بیر لەو رێوشوێنانەش دەكاتەوە كە دەبنە مایەی پاڵپێوەنانی هەرێم بەرەو رازیبون بە بەستنەوەی هێزە چەكدارەكانی یان هەندێ‌ لەو هێزانە بە وەزارەتی بەرگریی فیدرالەوە. هەروەها تێبینیشی لەسەر ئەوە هەیە كە هەرێم دەستەی دپلۆماتكارانەی لە هەندەراندا هەیە و واشی بۆ دەچێ‌ كە مانەوەی ئەو دەستە دپلۆماتكارییانە لەگەڵ دەقی بڕگەی چوارەمی ماددەی 121 ی دەستوردا رێكناكەوێ‌ كە مافی دامەزراندنی ئۆفیسی دپلۆماتكارانە لە ناو باڵیۆزخانەكان نەك لە دەرەوەی، بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی دەرەوە، بۆ رایی كردنی كاروباری رۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و پەرەپێدان، بۆ هەرێم و پارێزگاكان دەسەلمێنێ‌.
لە ساڵانی پاش گرژبونی پەیوەندیی نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدرال، حكومەتی هەرێم خۆی لەوە بوارد كە نوێنەر بۆ بەغدا، بۆ بەشداری كردن لە دانانی بودجەی ساڵانەی دەوڵەت بنێرێ‌، ئەویش بۆ خۆدزینەوە لە بابەتی رادەست كردنی نەوت بە بەغدا بەرامبەر بە تەرخان كردنی رێژەی 17% ی بودجە بۆ هەرێم. بەڵام ئێستا ئەم رەفتارە سودی نەماوەو لەگەڵ رەوشی پاش ریفراندۆم ناگونجێ‌. لەم سەروبەندەدا حكومەتی هەرێم رەخنەی لە حكومەتی عەبادی هەیە كە یەكلایەنە بودجەی ساڵی 2018 ی داناوە و دژی كەمكردنەوەی پشكی هەرێمیش لە 17% وە بۆ 12.6% وەستایەوە. لە دوا لێدواندا لەم بارەیەوە، سەرۆكی حكومەتی هەرێم نێچیرڤان بارزانی پێشنیارێكی كرد كە گوزارشت لە دژواریی قەیرانی دارایی هەرێم دەكات و لە 6ی تشرینی دووەمی 2017 دا زۆر بە رونی رایگەیاند كە حكومەتەكەی ئامادەیە تەواوی فایلی نەوت بە هەموو وردەكارییەكانەوە رادەستی بەغدا بكات بەرامبەر بە هێشتنەوەی پشكی 17% ی بودجەی فیدرال وەكو خۆی بۆ هەرێم.
شەڕی داهاتوی نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدرال لە بەغدا دەبێ‌، بەڵام ئەم شەڕە شەڕێكی سیاسی دەبێ‌ و لەسەر مێزی وتووێژ هەڵدەسوڕێ‌. هەرێم بە ئومێدی وتووێژێكی بنیاتنەرە بۆ سەرلەنوێ‌ دروست كردنەوەی پەیوەندی لەسەر بنەمای دەستور. لەو وتووێژەدا هەرێم سنوری دەسەڵاتەكانی خۆی دەزانێ‌، هەروەها بەغداش هەوڵ دەدا لەسەر بنەمای تازە كە هەرێم پێوەی پابەند دەبێ‌ و خۆی لەگەڵیدا دەگونجێنی، سەرلەبەری پەیوەندیی لەگەڵ هەرێم رێك بخاتەوە. رەنگە ئەمە لاوازكردنی پێگەی سیاسیی هەرێمی تێدا بێ‌ بەڵام هەر ئەمەشە كە ئەو دەرفەتە بە كورد دەدا كە دینامیكیای تازە بۆ بەردەوامبون تاقی بكاتەوەو قورساییەك، بە پشت بەستن بە میكانیزمی میانڕەوتر، بۆ خۆی پێك بێنێ‌. سەرەڕای لەدەستدانی زۆر دەستكەوت، خاڵی سەرنجڕاكێش لە مەسەلەكەدا ئەوەیە كە ئەمجارە كورد، وەك ساڵی 1975 ناگەڕێتەوە بۆ چوارگۆشەی یەكەم چونكە باڵادەستیی عیراق، لە روبەڕوبونەوەی لەگەڵ كوردستان، سنوری خۆی هەیە و ناتوانێ‌ تێی پەڕێنێ‌. ئەو سنورەش روخسارێكی دەستوریی هەیە و بەزاندنی دەبێتە مایەی گەڕانەوەی عیراق بۆ سەردەمی ململانێ‌ چەكدارەكان.
لەكاتێكدا كە كورد بە پێویستی دەزانێ‌ لەگەڵ بەغدا بگا بە سازان، خودی بەغداش پێویستی بە قۆناغێكی دورو درێژی ئاشتەوایی و تەباییە پاش تێكشكاندنی داعش. ئەمە بەم واتایە دێت كە كورد و بەغدا بەرژەوەندییان لەوە دایە كە بگەن بەلێك تێگەیشتنێكی درێژخایەن.
هەرێم پێویستی بە هاوكاریی بەغدایە بۆ سوك كردنی قەرزەكانی. ئەو هەلومەرجەی ئەمڕۆ لە هەرێم لە ئارا دایە، رەوشەكە بەرەو ئەوە دەبا كە نەرمییەكی زۆرتر بەرامبەر بە پێشنیارەكانی بەغدا نیشان بدرێ‌. بەڵام بۆ ئەوەی بتوانرێ‌ متمانە و نیاز پاكی بگێڕدرێتەوە و بۆ ئەوەی هەردوولاش بتوانن سەقاڵی چارەسەركردنی كێشەكان بن، پێویستە لەسەر بەغدا بارودۆخێكی گونجاو بۆ گەیشتن بە لێك تێگەیشتنێكی پەسند برەخسێنێ‌.
هیچ هۆیەك نیە وا بكا بچینە سەر ئەو باوەڕەی كە شكستی ریفراندۆم دەبێتە مایەی پاشەكشەیەكی گەورەی رۆڵی كورد لە دامودەزگا فیدرالییەكان. مەرج نیە ئەم پاشەكشەیە بە شێوەیەكی راستەوخۆ پەیوەندیی بەشكستی ریفراندۆمەوە هەبێ‌. لە ساڵانی ئەم دواییەدا رۆڵی كورد لە سیاسەتی گشتیی دەوڵەتدا، لە سۆنگەی چەند فاكتەرێكی ترەوە كە هیچ پەیوەندییەكیان بە ریفراندۆمەوە نیە، پاشەكشەی بە خۆیەوە دیوە، لەسەروی ئەو فاكتەرانەوە نەمانی كەسایەتییە كاریگەرەكان لەوانە جەلال تاڵەبانی. هەروەها ئەم پاشەكشەیە پەیوەندیی بەوەشەوە هەیە كە هەندێ‌ لە سەركردە دەستڕۆیشتووەكانی كورد لە گەندەڵیدا تێوە گلاون.
كورد قورساییەكی دیاری لە سیستمی هەڵبژاردنی عیراقدا هەیە. ئەم قورساییە كەس ناتوانێ‌ لەكوردی بسەنێتەوە. فراكسیۆنە كوردییەكانی ناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رێژەیەكی نزیك لە 20% ی كورسییەكانیان هەیە. لەمەوبەر فراكسیۆنەكانی كورد كاریگەرییان لەسەر بڕیارەكانی ئەنجومەنی نوێنەران هەبوە و هیچ گومانێكیش لەوەدا نیە كە ئەم رۆڵە لە ئایندەدا ناپوكێتەوە. جارێ‌ ئەگەر پۆستی سەرۆكایەتیی ئەنجومەنی نوێنەران بەر كورد بكەوێ‌، ئەوا رۆڵی كورد لە ناو ئەنجومەنەكەدا زۆر زیاد دەكا.
ئەگەر بۆ كورد دژوار بێ‌ بتوانن رۆڵی پێشڕەوایەتی بە هەمان شێوەی پاش ساڵی 2003 بگێڕن، دژوار نابێ‌ دینامیكیاو میكانیزمی تازە بۆ درێژەپێدانی رۆڵیان بەكار بهێنن و بەم شێوەیە هەم دەستكەوتەكانی خۆیان دەپارێزن و هەم خزمەتی دەوڵەتیش دەكەن. رۆڵی كورد لە سیستمی سیاسیی عیراقدا بایەخێكی زۆری هەیە چونكە كورد لێی رادەبینرێ‌ بتوانێ‌ هاوسەنگیی تایفەرگەری لە عیراق بپارێزێ‌. ئەگەر لەو گۆشە نیگایەوە تەماشای مەسەلەكە بكەین كە تێك نەچوونی هاوسەنگی لە وڵاتێكی وەك عیراق كە لە چەندەها گروپی ئیتنیكیی جیاواز پێكدێ‌ و لە رابردوشدا چەندین ململانێی سەخت و دژواری بە خۆیەوە دیوە، گرنگیی رۆڵی كورد، وەك پارێزەری هاوسەنگی، بە جوانترین شێوە دەردەكەوێ‌.
بەدڵنیاییەوە شكستی ریفراندۆم سەرەنجامی خراپ لە دوای خۆی بەجێ‌ دێڵێ‌. ئێستا، پاش شكستی ریفراندۆم، كورد باجی هەڵەكانی رابردوو دەدا. ئەمە وا دەكا كورد نەتوانێ‌ بچێتەوە سەر بەكارهێنانی هەمان دینامیكیا و میكانیزمە بەكارهێنراوەكانی قۆناغی پێش ریفراندۆم. بایەخ نەدانی دەستەبژێری سیاسیی فەرمانڕەوای كوردستان بە سود وەرگرتن لە داهاتی زۆرو زەبەندی دەروازە سنورییەكان و فرۆشتەنیی نەوت بۆ دامەزراندنی ژێرخانی ئابورییەكی بەهێز، وای لە هەرێم كردووە نەتوانێ‌ بەرپەرچی هەنگاوەكانی داخستنی سنورو سەپاندنی ئابلوقەی ئابوری بداتەوە. هەروەها لەبەر كەم شارەزایی سیاسی لە بواری بەڕێوەبردنی دەوڵەت و لاوازیی تێڕوانینی داهێنەرانەی ستراتیجی، ئابورییەكی ناهاوسەنگ لە هەرێم پەیدا بووە كە دەرفەتی دروست كردنی پەیوەندیی ئۆرگانێكیی لە نێوان داهات و كارامەیی بەرهەم هێنان، بۆ ستراكچەری كۆمەڵایەتی- ئابوری نەڕەخساندووە. ئەگەر هەرێم دەیەوێ‌ ژێرخانی ئابورییەكی كاراو كاریگەری هەبێ‌، دەبێ‌ ئابورییەكەی ئابورییەكی راستەقینەی بازاڕ بێ‌ و پشت ئەستور بێ‌ بە دینامیكیای تازەو گەرەنتیی یاسایی، هەروەك پێویستە دەست بە كاراكردنی ئەو دینامیكیانە بكات كە دەتوانن پەیوەندیی ئابوریی نیمچە پچڕاوی نێوان هەرێم و ناوچەكانی تری عیراق سەقامگیر بكەن.
بەڵام ئابوریی بازاڕ لە دیموكراسی جیا ناكرێتەوە. هەروەها بە بێ‌ چارەسەركردنی گرفتەكانی سیستمی سیاسیی هەرێم و پڕكردنەوەی كەلەبەرو كەلێنەكانی، ناتوانرێ‌ ئەو دینامیكیا تازانە سەقامگیر بكرێن. بۆیە بارودۆخەكە پێویستی بە یەكلاكردنەوەی یەكێ‌ لە گەورەترین گیروگرفتە سیاسییەكانی هەرێمە كە تا ئێستا هیچ سازانێك لە بارەیەوە نەكراوە، ئەویش گیروگرفتی نەبونی دەستورە. لە قۆناغی رابردوودا نەسازان سەبارەت بەم مەسەلەیە، كاریگەریی خراپی لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی ناو هەرێم بەجێ‌ هێشتبوو. ماددەی 120ی دەستوری عیراق هەرێمی بەوە پابەند كردووە كە دەستور بۆ خۆی دابنێ‌ و بەپێی ئەو دەستورە پەیكەرو دەسەڵات و میكانیزمەكانی دامودەزگاكان دیاری بكات و لەم كارەدا تەنها یەك مەرجی داناوە، ئەویش ئەوەیە كە دەبێ‌ ماددەكانی دەستورەكە لەگەڵ دەستوری فیدرال یەك بگرنەوە.
هەرێم لەم هەلومەرجەی ئێستادا لە كۆتا قۆناغی سەردەمی سەركردە كاریزماییەكاندا دەژی. ئەمەش خۆی لە خۆیدا دەرفەتێكی مێژوییە بۆ هەڵكەوتنی سەركردەی سیاسیی تازە كە زۆرتر بە مۆدێرنێزەكردنەوە بەستراونەتەوە، كەمتر پابەندی كەلتوری رابردووی شۆڕشگێرانەن، ئامادەترن بۆ تێكهەڵكێشبون و خۆگونجاندن لەگەڵ هەلومەرجی تازەو شیاوترن بۆ پابەندبون بە میانڕەوی و خۆلادان لە سەركێشییە سیاسییەكان.
مەسەلەی كورد لە عیراقدا بۆ ئەوەی خۆی لەگەڵ هەلومەرجی پاش ریفراندۆمدا بگونجێنێ‌، پێویستی بە دینامیكیای تازەیە. پێدەچێ‌ شكستی ریفراندۆم لانی كەم تا پەنجا ساڵی داهاتوو كاریگەری لەسەر رەوتی مەسەلەی كورد بەرەو چارەی خۆنوسین بەجێ‌ بهێڵێ‌. ئەگەر عیراقییەكان سەركەوتوو بن لە هێنانە دیی مۆدێلێكی باشی تێكهەڵكێشبونی سیاسی‌و ئابوری و بتوانن دیموكراسییەكی پێشكەوتوو دابمەزرێنن و سیاسەتێكی سەركەوتوی ئیتنیكبڕ پیادە بكەن، دەتوانن هەلومەرجێكی وا بەدی بێنن كەتێیدا تێزی "دەوڵەتی نەتەوەیی" لەناو كورددا درزی تێ‌ بكەوێ‌، بەڵام لەهەمان كاتدا دەشێ‌ هۆشیاریی نەتەوەیی كورد روخساری تازەو جیاواز وەرگرێ‌. لێرەدا پێویستە ئاماژە بۆ ئەوە بكرێ‌ كە پرۆژەی ناسیۆنالیزمی كلاسیكیی كورد چیتر كەڵكی نەماوەو یەكێ‌ لە گەورەترین كەموكوڕییەكانی پرۆژەكە ئەوەیە كە ستراكچەرەكەی گیرۆدەی پەرێشانییەكی سەخت بووەو لەم سەروبەندەدا چیتر ناتوانێ‌ بیانوی ستەمدیدەیی بۆ پاساودانی هەموو جۆرە رەفتارێكی نەشیاو بەكار بهێنێ‌. لەم سۆنگەیەوە پرۆژەی ناسیونالیزمی كورد پێویستی بە مۆدێرنێزەكردن و بنەمای تازە هەیە، لەوانە بەرژەوەندی، دیموكراسی و پەرەپێدان.
مۆدێلی كوردستانی عیراق بە درێژایی ساڵانی رابردوو سەرچاوەی ئیلهام بەخشین بووە بۆ كوردی دەوڵەتەكانی تر. دیارە كاتێك هەرێم بەشێكی زۆری هێزی سیاسیی خۆی لە دەست دەدا، كاریگەریی ئەم مۆدێلە لەسەر كوردی دراوسێكان دەیدا لە كزی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هیچ نیشانەیەك لەسەر ئەوە نیە كە پاشەكشەی رۆلی هەرێم دەشێ‌ كوردی دراوسێكان توشی بێ‌ ئومێدی بكات، چونكە هەرێم دەتوانێ‌ بەردەوام بێ‌ لەسەر پشتگیری كردنی خەباتی ئاشتییانەی كوردی دراوسێكان و هیچ گومانێكیش لەوەدا نیە كە هاوسۆزیی هەرێم لەگەڵ خەباتی كوردی دەوڵەتەكانی تر لەپێناوی بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەكاندا هەر بەردەوام دەبێ‌، جگە لەوەی كە هەرێم دەتوانێ‌ رۆڵی ناوبژیوان بۆ نزیك كردنەوەی راو بۆچونی كوردی دراوسێكان و حكومەتەكانیان بگێڕێ‌. بەڵام لە هەموو بارودۆخێكدا هەرێم لە خەباتی كوردی دراوسێكاندا فاكتەرێكی یەكلاكەرەوە نیە، چونكە مەسەلەی كورد لە دەوڵەتە دراوسێكاندا هۆی بابەتییانەی خۆی هەیە و بەستراوەتەوە بە هەوڵی كورد بۆ بەدەست هێنانی مافەكانیان و سەر لەنوێ‌ رێكخستنەوەی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ حكومەتەكانی خۆیان لەسەر بنەمای تازە. هەرێم هیچ كاریگەرییەكی ریشەیی لەسەر ئەندازەی نیشتنەوەو هەڵچونی خەباتی كوردی دراوسێكان نیە بەڵام ئەوەندەی لە توانایدا بێ‌ دەتوانێ‌ كەنالە دپلۆماتكارییەكان و پەیوەندییە سیاسییەكانی بۆ بەدی هێنانی ئامانجی باش بەكار بهێنێ‌، بە رەچاوكردنی ئەوەی كە كوردی دراوسێكان بەختەوەرن بەوەی كە هەرێمی كوردستانی عیراق بە تەنیشتییانەوەیە.
سەبارەت بە هەڵوێستی رۆژئاوا بەرامبەر بە كوردستانی سەربەخۆ، خاڵێكی مایەی تێرامان هەیە، ئەویش ئەوەیە كە هەرچەند رۆژئاوا بیرۆكەی بونی كوردستانێكی سەربەخۆی رەت كردۆتەوە، بەڵام ئەمە بەم واتایە نیە كە رۆژئاوا بە تەواوی دەستبەرداری هەرێمی كوردستان بووە. لە سایەی هەلومەرجی شێواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەردەوامبونی دۆخی ناسەقامگیردا، رۆژئاوا دژی ئەوەیە هەرێمی كوردستان تەنگی پێ‌ هەڵچنرێ‌ تا ئەو ئەندازەیەی كە ویستی خۆی لە دەست بداو هیچی بە دەستەوە نەمێنێ‌. رۆژئاوا ئەم وانەیە لە شێواوییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست فێر بووە كە كورد شایانی ئەوەیە متمانەی پێ‌ بكرێ‌ و زێدەڕۆیی كردن لە لاوازكردنیاندا لە بەرژەوەندیی رۆژئاوادا نیە.

Print