Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
رێككەوتننامەی جەزایر و شا و بڕیاری كۆتایی هێنان بە شۆڕش

فەرید ئەسەسەرد
رێككەوتننامەی جەزایر و شا و بڕیاری كۆتایی هێنان بە شۆڕش

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

ساڵی 1975، دوو هەفتە پاش راگەیاندنی رێككەوتننامەی جەزایر لە نێوان شای ئێران و سەددام حسێن، شۆڕشی كوردستانی عیراق بەشێوەیەكی كتوپڕو ناچاوەڕوانكراو  هەرەسی هێنا.
ئەمڕۆ پاش 43 ساڵ لەم رووداوە، پێویستمان بە خوێندنەوەو شیكردنەوەیەكی جیاوازە كە تیۆرییە كۆنەكانی وەك "گەلەكۆمەكیی نێودەوڵەتی"ی دژ بە كورد و "ناپاكیی شای ئێران" تێپەڕێنێ‌ و تێڕوانینێكی بابەتییانە پێشكەش بكات و بتوانێ‌ بە وردی وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە كە ئایا هەرەسهێنانی شۆڕش لە ساڵی 1975 دا شتێكی حەتمی بووە یاخود دەرفەتی خۆلادان لەم چارەنووسە هەبوە؟ وردتر: ئایا بڕیاری وازهێنان لە شۆڕش لە ساڵی 1975 بڕیارێكی دانایانەو راست بووە؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەبێ‌ مەسەلەكە لەدوو چوارچێوەدا خوێندنەوەی بۆ بكرێ‌. چوارچێوەی یەكەم پەیوەندیی بە هەڕەشەی سەددامەوە هەیە و چواچێوەی دووەم پەیوەندیی بە بەڵێنی شاوە هەیە.
ئەوەندەی مەسەلەكە پەیوەندیی بە چوارچێوەی یەكەمەوە هەیە، دیارە سەددام هەڕەشەی لە سەركردایەتیی كورد كردبوو كە ئەو بۆ هەتا هەتایە شەڕی كورد ناكا، بەڵكو تەنها یەك ساڵ شەڕ دەكاو لەو ساڵەدا هەموو توانای خۆی بۆ تێكشكاندنی شۆڕشی كورد بەكار دێنێ‌‌و ئەگەر زانی شەڕ درێژە دەكێشێ‌، لەگەڵ شا رێكدەكەوێ‌ ‌و نیوەی شەتولعەرەبی دەداتێ‌.
ئەمە بەم واتایە دێت كە سەركردایەتیی كورد لە ئەگەری رێككەوتنی عیراق- ئێران بێ‌ ئاگا نەبوە، بەڵام وەك روداوەكان نیشانیان داوە، پێدەچێ‌ سەركردایەتیی كورد پێی وابووە بێ‌ ئەم ئەگەرە ئەگەرێكی دوورەو پشتی پێ‌ نابەسترێ‌. ئەوەی ئەمە دەسەلمێنێ‌ ئەوەیە كە سەركردایەتیی كورد پاش راگەیاندنی رێككەوتننامەی جەزایر، هیچ پلانێكی تۆكمەی نەبوەو هیچ خۆیشی بۆ ئامادە نەكردبوو.
سیاسەتمەداران زۆر بەدەگمەن بەڕاشكاوی لەبەردەم نەیارەكانیدا قسە دەكەن. سەددام لەو جۆرە سیاسەتمەدارانە نەبوو. زۆر بەڕونی پلانی خۆی بۆ سەركردایەتی كورد ئاشكرا كردو دەقاودەقیش جێبەجێی كرد. ئەمە نیشانەی ئەوەیە كە سەددام گرەوی لەسەر یەك ساڵ شەڕكردن و لەسەر رازی كردنی شا كردووە، لەكاتێكدا سەركردایەتیی كورد گرەوی لەسەر ئایندەیەكی نادیار كردووە.
ئەوەندەی مەسەلەكە پەیوەندیی بە بەڵێنی شارەوە هەیە، دیارە شا پێش هەڵگیرسانی شەڕ لە ساڵی 1974، بەڵێنی دابوو كە پشتیوانی لەشۆڕشی كوردی عیراق بكا. بەڵێنەكەشی بۆ ماوەی یەك ساڵ بردە سەر، هەموو سنوری وڵاتەكەی بۆ كورد كردەوە، تۆپخانەو چەكی دژە ئاسمانیی بۆ دابین كردو رێی دا دامەزراوەی "فرۆشگا"ی شۆڕش هەموو كاڵا كەرەستەیەكی خۆراكی لەو دیوی سنورەوە پێ‌ بگات. سەركردایەتیی كورد باوەڕی بەوە نەدەكرد كە شای ئێران دەشێ‌ كورد بە نیوەی شەتولعەرەب بگۆڕێتەوە، هەروەها باوەڕی بەوە نەدەكرد كە دەشێ‌ شا بە كەمتر لە روخانی رژێمی بەعس رازی بێت. ئەم تێڕوانینەی سەركردایەتیی كورد سەرتاپای چەوت نیە بەڵام خاڵە لاوازەكەی لەوە دایە كە گۆڕانی هەڵوێستی شای بەهیچ شێوەیەك بەهەند وەرنەگرتووە، لەڕاستیشدا شا لە سەرەتادا پێی وابوو ئەو كوردەی 13 ساڵ شەڕی چوار رژێمی یەك لەدوای یەكی عیراقی كردووە، ئەوەندەی تریش شەڕی رژێمی بەعسی پێ‌ دەكرێ‌. بەڵام لەكۆتایی پایزی 1974 بەدواوە، لەگەڵ زیادبونی فشاری سوپای عیراق بۆ سەر ناوچەی حاجی ئۆمەران، شا وردە وردە باوەڕی بەخۆڕاگریی شۆڕشی كورد لەق بوو. لە نێوان دەرچوون بە دەستبەتاڵی لە ململانێكەو دەرچون بە دەستكەوتەوە، بژاردەی دوایینی هەڵبژارد.
لە رێككەوتننامەی جەزایردا شا براوەی یەكەمە چونكە نیوەی شەتولعەرەبی چنگ كەوت و بناغەیەكیشی بۆ دورخستنەوەی عیراق لە بلۆكی سۆسیالیست دانا. رژێمی بەعسیش براوەیە چونكە گەورەترین هەڕەشەی لەناوخۆدا لەسەر لاچوو. لایەنی دۆڕاویش، بەدڵنیاییەوە كوردستانە كە هەموو شتێكی دۆڕاندو 170 هەزار هاووڵاتیشی كە دەوروبەری 8% ی دانیشتوانی پێكدێنن، لە ئێران بوون بە ئاوارە.
كاتێك بڕیار درا كۆتایی بە شۆڕش بهێنرێ‌، كورد 60 هەزار پێشمەرگەی هەبووە، بۆیە هەر چۆنێك مەسەلەكە لێك بدرێتەوە، هەر دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە ئەگەر بڕیاری بەردەوامبونی شۆڕش بدرایە، لەو 60 هەزار پێشمەرگەیە، لانی كەم پێنج هەزار پێشمەرگە بۆ شەڕێكی درێژ خایەنی پارتیزانی چنگ دەكەوت‌و كورد بەهەمان شێوازی هەلومەرجی ساڵانی 1961-1965 دەیتوانی بەردەوام بێ‌ لەسەر ئەزمونی شۆڕشگێڕانی خۆی.
راستە شا وازی لە پشتگیری كردنی شۆڕشی كوردستان عیراق هێناو هەروەها راستە ئیدارەی نیكسۆن -كسنجەر پشتیوانیی لە رێككەوتننامەی جەزایر كردووە، بەڵام بڕیاری كۆتایی هێنان بە شۆڕش نە لەتاران دراوە نە لە واشنتن. یاسای شۆڕشەكان لە جیهاندا نیشانی دەدا كە شۆڕشەكان دەشێ‌ تێك بشكێن ‌و سەركوت بكرێن، بەڵام بە هیچ شێوەیەك بە بڕیارێك لەدەرەوە كۆتاییان پێ‌ ناهێنرێ‌.
تەنها یەك ساڵ پاش هەرەس هێنانی شۆڕش، خەباتی چەكدار لە كوردستان دەستی پێ‌ كردەوە. لەو كاتەدا رێككەوتننامەی جەزایر لە نێوان عیراق و ئێران كاری پێ‌ دەكرا و هەردوو وڵات پەیوەندییەكانیان ئاسایی كردبۆوە. ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە كە رێككەوتننامەی جەزایر نە لەساڵی 1975 رێگر بووە لەبەردەم بەردەوامبونی شۆڕش ‌و نە لە ساڵی 1976یش تەگەر بووە لەبەردەم هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشدا.
Print