Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
بەرەو گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی تازە لە عیراقدا

فەرید ئەسەسەرد
بەرەو گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی تازە لە عیراقدا

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

دووشەممەی رابردوو دوانزە لایەنی سیاسی لە عیراقدا دیكۆمێنتێكی سیاسییان لە بەغدا واژۆ كرد بە مەبەستی دۆزینەوەی دەریچەیەك بۆ دەرچوون لەو قەیرانەی كە عیراقی تێكەوتووە. هەرچەند دوو لایەنی كوردی، كە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستانن، دیكۆمێنتەكەیان واژۆ كردووە، بەڵام لە میدیاكانیاندا كەمترین ئاماژەیان بەم دیكۆمێنتە داوە.
دیكۆمێنتەكە لە دەوروبەری 700 وشە پێكدێ‌، پابەندە بە ئەنجامدانی چاكسازی "ریشەیی" لە دەوڵەتدا، پێ‌ لەسەر "پاراستنی دەوڵەت" دادەگرێ‌ و لە ناوەڕۆكدا بناغە بۆ گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی تازە لە عیراق دادەنێ‌ كە جێی گرێبەستەكەی ساڵانی 2004 و 2005 دەگرێتەوە و دەشێ‌ لە هەندێ‌ رووەوە پێشكەوتووتر و گونجاوتر بێ‌.
ئەمەش بەم مانایە دێ‌ كە جێبەجێكردنی ناوەڕۆكی دیكۆمێنتەكە یاخود لانی كەم بەشێكی، سەرەتای هاتنە ئارای عیراقێكی ترە كە چیتر ناتوانێ‌ پشت بە گرێبەستەكەی پێشوو ببەستێ‌. هەروەها ئەمە بەم مانایەش دێ‌ كە پوكانەوەی گرێبەستە كۆنەكە، دەبێتە هۆی لاوازكردن یان بێلایەن كردن یان كاڵكردنەوە یان هەڵوەشاندنەوەی هەموو پێدراوەكانی گرێبەستی پێشوو، لەوانە دەستوور، سازان، یاساكان، پەیكەری پەیوەندییە سیاسیەكان، ... هتد.
دیكۆمێنتەكە بە ئاشكرا باس لە گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی ناكا، بەڵام دەقەكانی بە دوای گرێبەستێكی تازەدا دەگەڕێن كە لە گرێبەستی پێشوو سەقامگیرتر و دینامیكیتر بێ‌. ئەم ئامانجە لە دیكۆمێنتەكەدا بە شێوەی "پەرەپێدانی سیستمی سیاسی" گوزارشتی لێ‌ كراوە. ئەوەی لە دیكۆمێنتەكەدا سەرنج رادەكێشێ‌ ئەوەیە كە هەوڵ دراوە شەقامی ناڕازی و تووڕە و دەستەبژێری سیاسیی چاكسازیخواز بخرێنە ناو یەك چوارچێوەوە، بەتایبەتی كە دیكۆمێنتەكە وای داناوە كە"ناڕەزاییەكان" (شەقام) و "بزوتنەوەی چاكسازیخواز" (حكومەت) رەنگدانەوەی "گۆڕانێكی گرنگن" لە عیراقدا. لەم روانگەیەوە دیكۆمێنتەكە رەوایی تەواو بە ناڕەزایی شەقام دەدا و دەوڵەت بە "خزمەتكار و خزمەتگوزار و پارێزەری بەرژەوەندییەكان" دەداتە قەڵەم.
لایەنە سیاسییەكان لە دیكۆمێنتەكەدا لەسەر ئەوە رێككەوتوون كە پەلە لە دەركردنی ژمارەیەك یاسا بكەن كە ساڵانێكە خۆیان لە دەركردنیان دزیوەتەوە و بە گرنگیان نەزانیوە لەوانە، یاساكانی دادگای فیدراڵ، ئەنجومەنی فیدراڵ، ئەنجومەنی ئاوەدانی، ئەنجومەنی وەزیران، وەزارەتەكان، نەوت و گاز.
هەروەها هەوڵ دەدرێ‌ ژمارەیەك یاسا هەموار بكرێنەوە بۆ ئەوەی باشتر گوزارشت لە پێداویستییەكان بكەن، لەوانە هەمواركردنەوەی یاسای هەڵبژاردن.
لەم مەسەلەیەدا زۆرتر گرنگی بەوە دراوە كە یاساكە بە جۆرێك هەموار بكرێتەوە كە هەلی "یەكسان" بۆ كاندیدە سەربەخۆكان و لیستە سیاسییەكان دابین بكات. بەڵام رەنگە ئەم هەمواركردنە هیچ مانایەكی نەبێ‌، چونكە سیستمی هەڵبژاردن لە عیراقدا لەسەر بنەمای لیست دامەزراوە نەك لەسەر بنەمای كاندیدی سەربەخۆ، بە رەچاوكردنی ئەوەی كە یاسای هەڵبژاردن پێویستی بە هەمواركردنەوەیەكی قوڵترە.
پەیوەند بەم مەسەلەیە، دەشێ‌ رێككەوتنی لایەنەكان لەسەر هەمواركردنەوەی یاسای كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردن بایەخێكی زۆری هەبێ‌، چونكە ئەو كۆمسیۆنە بە كردەوە سەربەخۆ نەبووە و هەمیشە لە ژێر كاریگەریی لایەنە دەستڕۆیشتووەكاندا بووە.
بۆ كورد، دەشێ‌ داماڵینی "هێزی یاسا" لە بڕیارەكانی ئەنجومەنی سەركردایەتیی هەڵوەشاوەی شۆڕشی حزبی بەعس دەستكەوتێكی گرنگ بێ‌ كە بە هۆیەوە دەشێ‌ دەرفەتێكی لەبارتر بۆ چارەسەركردنی هەندێ‌ لە كێشەكانی ناوچە جێناكۆكەكان بڕەخسێ‌. دیكۆمێنتەكە بە بایەخێكی زۆرەوە گێڕانەوەی دەسەڵاتی كۆكردنەوەی داهاتی گشتیی بۆ حكومەتی فیدراڵ تاوتوێ‌ كردووە. بەوەش كە دیكۆمێنتەكە واژۆی دوو لایەنی سەرەكیی كوردی لەسەرە، دەقەكە ئەوەی لێ‌ هەڵدەكڕێندرێ‌ كە كوردیش پشتیوانی لەم هەنگاوە دەكات. بەپێی ئەو دەقەی كە لایەنەكان لەسەری رێككەوتوون، حكومەتی فیدراڵ دەست بەسەر هەموو دەروازە سنوورییەكاندا دەگرێ‌ و لێرە بەدواوە باج بۆ "گەنجینەی گشتی" نەك بۆ گەنجینەی پارێزگا و هەرێمەكان دەسەنرێ‌. ئەمەش خۆی لە خۆیدا پێشهاتێكی گرنگە كە دەبێتە مایەی بوونی حكومەتێكی دەسەڵاتدار و دەستڕۆیشتوو لە بەغدا.
لایەنە سیاسییەكان لە دیكۆمێنتەكەدا جەخت لەسەر هەمواركردنەوەی دەستووری ساڵی 2005 دەكەنەوە و بەكردەوە لیژنەی هەمواركردنەوەی دەستوور بەر لە دەرچوونی دیكۆمێنتەكە بە ماوەی هەفتەیەك دەستی بە كارەكانی كردووە و ئێستاش هەر بەردەوامە. ئەزموونی ساڵانی رابردوو ساغی كردۆتەوە كە دەستوور لە هەندێ‌ جومگەی سەرەكیدا پێویستی بە پێداچوونەوەیە، بەتایبەتی سەبارەت بە دەسەڵاتەكانی ئەنجومەنی نوێنەران. رەنگە یەكێ‌ لە گەورەترین كەموكوڕییەكانی ئەنجومەنی نوێنەران ئەوە بێ‌ كە ئەم ئەنجومەنە لە پرۆسەی یاساداناندا تەنها مافی پێشكەشكردنی "پێشنیار"ی هەیە، نەك "پرۆژە" و لەم سەروبەندەدا دەستوور مافی پێشكەش كردنی پرۆژە یاسای بە سەرۆكی كۆمار و سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران داوە نەك بە ئەنجومەنی نوێنەران. هەروەها دەشێ‌ لە هەمواركردنەوەی دەستووردا، مەسەلەی "فراكسیۆنە پەرلەمانییە گەورەكە" تاوتوێ‌ بكرێ‌ و دەقێكی گونجاوتری بۆ بدۆزرێتەوە.
فراكسیۆنی سائیرون بە سەرۆكایەتیی موقتەدا سەدر كە گەورەترین فراكسیۆنی ناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقە، لەو 12 لایەنە سیاسییە نییە كە دیكۆمێنتەكەیان واژۆ كردووە. ئەمە نیشانی دەدا كە سەدر هێشتا بەم چاكسازییانە رازی نییە و ئومێدی لەسەر چاكسازیی گەورەتر هەڵچنیوە.
چانسی جێبەجێكردنی ناوەڕۆكی دیكۆمێنتەكە چانسێكی كەم نییە و بە دڵنیاییەوە ئەو چاكسازییانەی لەو دیكۆمێنتەدا ئاماژەیان پێ‌ كراوە، دەتوانن ئاستی ناڕەزایی كەم بكەنەوە و گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی نوێ‌ لە رێی هەمواركردنەوەی دەستوورەوە بێننە دی. دیارە لایەنە كوردییەكان رەوشی ئێستای عیراق لەبەرچاو دەگرن و بە هەستكردن بە لێپرسراوێتییەوە هەڵسوكەوت دەكەن. لانی كەم پێویستە لەسەر كورد لەم هەلومەرجەی ئێستای عیراقدا سێ‌ ئەرك بگرێتە ئەستۆ، یەكەمیان پشتگیری كردنی حكومەتی عادل عەبدولمەهدییە بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەكە، هەرچەند هەوڵێكی زۆر بۆ لابردنی هەیە. دووەم، پابەندبوونی تەواو بە رادەستكردنی 250 هەزار بەرمیل نەوت بە بەغدا، چونكە ئەم بابەتە بە بەردی بناغەی چاككردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر دادەنرێ‌، سێیەم، پابەندبوون بەو خاڵانەی كە لە دیكۆمێنتەكەی 18 ی تشرینی دووەمدا رێككەوتنیان لەسەر كراوە.
Print