عیراق بەرەو تونێلە تاریكەكە
عیراق بەرەو تونێلە تاریكەكە

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

بە شێوەیەكی كتوپڕ و چاوەڕواننەكراو، خۆپیشاندانە توندوتیژەكانی عیراق لە خۆپیشاندانی دژ بەگەندەڵی و كەمیی خزمەتگوزاریی گشتی و بێكارییەوە بوونە خۆپیشاندان دژ بە ستراكچەری یاسایی- دەستووریی رژێمی عیراق و داواكردنی گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی بۆ سەرۆكایەتی و هەمواركردنەوەی دەستوور. ئەم پرسانەش پرسی زۆر هەستیارن و پشت ئەستوورن بەو گرێبەستە كۆمەڵایەتییەی كە لە ساڵانی 2004 و 2005 دا لەسەر بنەماكانی فیدراڵیزم و سیستمی پەرلەمانی و مافی كەمینەكان و مافی خۆبەڕێوەبەری و پێكهێنانی هەرێمەكان هاتۆتە كایەوە. بۆیە هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەم مافانە بە مانای هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستی كۆمەڵایەتی دێت. وروژاندنی مەسەلەی گۆڕینی سیستمی فەرمانڕەوایی لە پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆكایەتی لە وڵاتێكی وەك عیراقدا، خۆی لە خۆیدا كێشەیەكی گەورەیە، چونكە هەموو تەنگژەكانی عیراق لە ساڵی 1958 بەدواوە دەرهاوێشتەی سیستمی سەرۆكایەتین. بە وردبوونەوە لە مێژووی هاوچەرخی عیراق، دەردەكەوێ‌ كە عیراق دوو ئەزموونی دیموكراسیی بە خۆیەوە دیوە. یەكێكیان 37 ساڵی خایاندووە و كەوتۆتە ماوەی 1921- 1958 و ئەوەی ئەزموونی پاش رووخانی رژێمی پێشووە و تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
هەردوو ئەزموون پشت ئەستوورن بە سیستمی پەرلەمانی و لە نێوان ئەم دوو ئەزموونەدا ئەزمونی 46 ساڵەی دیكتاتۆریای سیستمە سەرۆكایەتییە یەك لە دوای یەكەكان دێ‌ كە عیراقیان وێران كرد و تەنگژەیەكی زۆریان بۆ ناوچەكە دروستكرد. بۆیە، هیچ شتێك گەرەنتیی ئەوە ناكات كە سیستمی سەرۆكایەتی، عیراق لە دیكتاتۆریای تاك دوور دەخاتەوە. ئەمە یەك. دوو، سیستمی سەرۆكایەتی بە كەڵكی وڵاتە فرە نەتەوەكان نایەت، چونكە لە سایەی ئەم سیستمەدا نەتەوەی گەورە دەتوانێ‌ دەست بەسەر جومگە سەرەكییەكانی دەسەڵاتدا بگرێ‌ و لێرەدا بەشداریی گروپەكانی تر لە بەشدارییەكی رووكەش بەولاوە هیچی تر نابێ‌، تەنانەت ئەگەر بە چاوی سۆزیشەوە سەیری نەتەوەكانی تر بكرێ‌. لە زۆربەی سیستمە سەرۆكایەتییەكاندا سەرۆك لە هەمان كاتدا سەرۆكی حكومەتیشە. تەنانەت ئەگەر سەرۆكی حكومەتیش هەبێ‌، وەك ئەوەی لە هەندێ‌ سیستمی سەرۆكایەتیدا هەیە، دەسەڵاتەكانی زۆرتر ئیدارین و سەرۆك خۆی سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكانی دادەنێ‌.
لە سیستمی سەرۆكایەتیدا سەرۆك بنچینەی سیستم پێكدێنێ‌ نەك پەرلەمان، ئەمەش بەم واتایە دێت كە پەرلەمان لە سیستمە سەرۆكایەتییەكاندا رۆڵێكی سەرەكیی نابێ‌، وەك ئەوەی لە توركیای پاش هەڵوەشاندنەوەی سیستمی پەرلەمانی دەیبینین. لە دۆخێكی وادا پەرەسەندنی سیاسیی عیراق پاشەكشەیەكی گەورە بە خۆیەوە دەبینێ‌.
لەو كەش و هەوا ئاڵۆزەی كە تێیدا پێشنیاری هەمواركردنەوەی دەستوور هاتۆتە ئاراوە، هەمواركردنەوە هەر بەلای سەقامگیركردنی دەسەڵاتە ناوەندییەكاندا دادەشكێنێ‌ كە ئەمەش كاریگەریی خراپی لەسەر دەسەڵاتی هەرێم و پارێزگاكان دەبێ‌، بەتایبەتی سەبارەت بە كاروباری داهات، سەرچاوەكانی وزە، پەیوەندییەكانی دەرەوە و بەشداری لە دەسەڵاتدا. لە لایەكی ترەوە، داوای هەڵبژاردنی پێشوەخت بە خۆڕایی نەهاتووە. هەر هەڵبژاردنێك لەم هەلومەرجەی ئێستا بەو سەرەنجامە دەگات كە گروپەكەی موقتەدا سەدر و هاوپەیمانەكانی سەركەوتنی یەكلاكەرەوە بە دەست بێنن. بە دڵنیاییەوە ئەگەر سەدر سەركەوتوو بێ‌ لە سەپاندنی ئەو گۆڕانكارییانەدا، دەبێتە كەسی یەكەمی عیراق. لە هەڵبژاردنی ساڵی 2018 دا فراكسیۆنی سەدر پلەی یەكەمی بە دەست هێنا. لەو ژینگەیەشدا كە تێیدا بۆتە بزوێنەری شەقام لە دژی حكومەت، هیچ گومان لەوەدا نییە كە لە هەر هەڵبژاردنێكی پێشوەختدا سەركەوتنی گەورە بە دەست دێنێ‌. رەنگە سەدر چاوی لە سەرۆكایەتی نەبێ‌، بەڵام ئەو دەیەوێ‌ لە دەرەوەی دەسەڵات سەرۆكایەتییەكان دابنێ‌ و سیاسەتەكانی ناوەوە و دەرەوە دابڕێژێ‌. رۆڵێك كە سەدر بیری لێ‌ دەكاتەوە، نزیكە لە رۆڵی خومەینی لە ئێرانی پاش روخانی رژێمی شا، كاتێك خومەینی وەك رابەری شۆڕش، ئەو دەستوورەی سەپاند كە لە كاتی ئاوارەییدا، لە نەجەف بیری لێ‌ كردۆتەوە و لە چوارچێوەی تیۆریی ویلایەتی فەقیهدا هێڵە بنەڕەتییەكانی داڕشتووە. سەدر لە پشت پەردەوە دەیەوێ‌ كۆنترۆڵی هەموو شتێك بكات و زۆر گوێ‌ بەوە نادات كە سیستمە دڵخوازەكەی ناوی ویلایەتی فەقیهی عیراقی بێت یان ناوێكی تری هەبێت. هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی خۆپیشاندانەكانەوە گومان هەبوو كە جموجوڵەكە پەیوەندیی بە ناكۆكیی ناو ماڵی شیعەكانەوە هەبێ‌. دواتر ئەم مەسەلەیە لە گومان دەرچوو و دەركەوت شیعەكان بە ڕاست لەگەڵ یەكتریدا ناكۆكن و لە كۆتاییشدا هەموو هێلكەكان لە سەبەتەی موقتەدا سەدردا كۆبوونەوە. ئیتر لە كۆتا قۆناغدا سەدر بە ئاشكرا هاتە مەیدان و تێكەڵ بە خۆپیشاندانەكان بوو و سەلماندی كە ئەو تاكە سەركردەی عیراقە كە دەتوانێ‌ كەموكوڕی و گەندەڵییەكانی دەستەبژێری سیاسیی فەرمانڕەوا و مەینەتیی بێكاران و دەستكورتەكان بقۆزێتەوە و شەقامی خڕۆشاو بەرداتە گیانی دەستەبژێری گەندەڵ و دەستەوسان.
لەم یارییەدا سەدر سیستانیشی تێپەڕاندووە و بەكردەوە تەنگی بە سیستانی و پیاوە ئاینییەكانی تری نەجەف هەڵچنیوە. لە هەلومەرجی عیراقدا چیتر فەتوا خامۆش و هێورەكانی سیستانی گوێیان لێ‌ ناگیرێ‌. ئەمەش خۆی لە خۆیدا سەرەتای پووكانەوەی خوێندنگەی نەجەفە. تا ئێستا سەدر لە پلانەكەیدا سەركەوتووە. بەڵام مەترسیدارترین خاڵ لەم یارییەدا ئەوەیە كە سەدر بیر لە بەرەنجامی هەنگاوەكانی ناكاتەوە و هەست بەوە ناكات كە بەم سەركێشییەی، عیراق بەرەو تونێلێكی تاریك دەبات كە كەس لە ئێستادا ناتوانێ‌ پێشبینیی ئەوە بكات كە كەی دەتوانرێ‌ تروسكاییەك لە كۆتاییەكەیدا ببینرێ‌.
Wednesday, November 13, 2019
print Print