Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
ئیسرائیل بەرەو پاشاگەردانی

فەرید ئەسەسەرد
ئیسرائیل بەرەو پاشاگەردانی

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

لەوەتەی لە ساڵی 1948 دامەزراوە، ئیسرائیل بەوە خۆی لە دەوروبەری خۆی جیاكردۆتەوە كە دەوڵەتێكی دیموكراتی دامەزراوەیی سەقامگیرە لە دەوروبەرێكی نادیموكراتی نادامەزراوەیی ناسەقامگیردا. لە سێ‌ دەیەی یەكەمیدا، ئیسرائیل لەسەر دەستی دەستەبژێرێكی سیاسیی بەتوانا و لێوەشاوە خۆی سەپاند و وەك فاكتەرێكی كاریگەر لە كۆمەڵی نێودەوڵەتی دەركەوت. كەسایەتییە گەورەكانی ئیسرائیل، لەوانە حاییم وایزمان، دێڤید بن گۆریۆن، لیڤی ئەشكول، گۆلدا مائیر، ئیزاك رابین و مەناحم بیگن ئیسرائیلێكی سەرفرازیان بۆ نەوەی پاش خۆیان بەجێهێشت.
بەڵام پێدەچێ‌ نەوەی ئێستای دەستەبژێری سیاسیی ئیسرائیل لە ئاستی ئاڵنگارەكاندا نەبێ‌. لە مێژووی ئیسرائیلدا هیچ دەستەبژێرێكی سیاسی بە قەد دەستەبژێری ئەمڕۆ ناتەباو لێكترازاو و گەندەڵ نەبووە. هەر لەسەر دەستی ئەم دەستەبژێرەش خەریكە ئیسرائیل شكۆی دەشكێ‌ و دەستپێشخەری لە دەست دەدا. كێشە گەورەكە تەنها لە لێكترازانی دەستەبژێری سیاسیدا نییە، بەڵكو هەروەها لە لێكترازانی كۆمەڵی جولەكەدایە.
هەڵبژاردنی ئەم دواییەی پەرلەمانی ئیسرائیل دەریخست كە ئیسرائیل لە قەیراندایە و حزبەكان و سەركردەی حزبەكان جێی متمانەی هاووڵاتییەكانیان نین. ئەمە یەكەمجارە لە مێژووی ئیسرائیلدا كە لە یەك ساڵدا دوو هەڵبژاردنی یەك لە دوای یەك ئەنجام دەدرێ‌ و ئەگەر ئەمجارە بۆ جاری دووەم كابینەی تازە پێك نەیەت، لەوانەیە هەر ئەمساڵ یان سەرەتای ساڵی داهاتوو هەڵبژاردنی سێیەم ئەنجام بدرێ‌، كە دەشێ‌ ئەویش بە ئەنجامێكی باشتر لە ئەنجامی دوو هەڵبژاردنەكەی پێش خۆی نەگات.
تاكە رێگەچارە بۆ دەربازبوون لە قەیرانەكە ئەوەیە حكومەتێكی چەند لایەنە پێك بێ‌. بەڵام كێشەكە لەوە دایە كە لە هەڵبژاردنی نیسانی رابردوودا نەتنیاهۆ نەیتوانی لەگەڵ حزبەكانی تر كابینەی تازە پێك بێنێ‌، بۆیە بڕیاریدا بەرەو هەڵبژاردنی تازە بچێ‌. بەڵام لە دووەم جاریشدا، ئەنجامی بەدەستهاتوو لەوەی پێشوو باشتر نەبوو. بۆیە، وەك چۆن جاری پێشوو شكستی هێنا لە پێكهێنانی كابینەیەكی بنكە فراوان، دەشێ‌ ئەمجارەش شكست بێنێ‌. نەتنیاهۆ زۆر مەبەستێتی پۆستی سەرۆك وەزیران بۆ خۆی دەستەبەر بكات، چونكە ئەو لە چەردەیەك دۆسێی گەندەڵی تێوەگلاوە و مانەوەی لە دەرەوەی دەسەڵات، رەنگە دەرفەتی دادگاییكردنی بڕەخسێنێ‌ و بیخاتە زیندانەوە. بۆیە لە ئیسرائیلدا وا سەیری ئەم مەسەلەیە دەكرێ‌ كە سەردەمی نەتنیاهۆ كۆتایی هاتووە یاخود بەرەو كۆتایی دەچێ‌ و كەس نایەوێ‌ فریای بكەوێ‌.
ركابەری نەتنیاهۆ، گانتس ئامادەیە حكومەتێكی هاوبەش لەگەڵ نەتنیاهۆ پێك بێنێ‌، بەو مەرجەی نەتنیاهۆ سەرۆكی حكومەت نەبێ‌. تەنانەت ئەگەر ئەم دوو سەركردەیەش بگەن بە سازان، دەشێ‌ سازانەكە لەسەر ئەوە بێ‌ كە پۆستی سەرەك وەزیران بەسەر یەكتریدا دابەش بكەن و هەر یەكێكیان بۆ دوو ساڵ سەرۆكایەتیی حكومەت بگرێتە ئەستۆ. ئەمەش بەم واتایە دێت كە ئیسرائیل بە درێژایی ئەو چوار ساڵە، سەرۆك وەزیرانێكی بەهێز بەخۆیەوە نابینێ‌. دیارترین ئەنجامی هەڵبژاردنی ئەم دواییەی ئیسرائیل، دەركەوتنی كەمینەی عەرەبە وەك هێزێكی سیاسی. عەرەب لە ئیسرائیل 20%ی دانیشتووان پێك دێنن و لە هەڵبژاردنی ئەم دواییەدا هێزی سێیەم بوون پاش دوو حزبەكەی نەتنیاهۆ و گانتس. هەرچەند ئەستەمە پشتگیریی نەتنیاهۆ بكەن، بەڵام دەشێ‌ پشتگیریی گانتس بكەن. ئەگەر گانتس پشتگیریی عەرەب و چەند گروپێكی تر بەدەست بێنێ‌، دەتوانێ‌ بەربەستی 61 كورسی تێپەڕێنێ‌ و حكومەتێكی تازە پێك بێنێ‌. بەڵام كێشەكە لە خودی عەرەبەكاندایە كە دوودڵن لە بەشداریكردنی لە حكومەتی ئیسرائیل، بەتایبەتی كە فەلەستینییەكان هانیان دەدەن ئەم هەنگاوە نەنێن. بەڵام ئەگەر ئەو دەرفەتە هاتە دی، دەشێ‌ ئەمە ببێ‌ بە سەرەتای بەشداریی كارای عەرەبی ئیسرائیل لە سیستمی سیاسیی ئیسرائیل و هەڵسوكەوت كردن وەك هاووڵاتیی ئیسرائیلی و خۆجیاكردنەوە لە فەلەستینییەكانی دەرەوەی ئیسرائیل.
ئیسرائیل لە بارودۆخێكی هەستیاردا دووچاری پاشاگەردانی بووە. لە كاتێكدا كە ئیسرائیل خۆی بۆ هێرشكردنە سەر باشووری لوبنان و پاكتاوكردنی حزبوڵڵای لوبنان و دەستگرتن بەسەر شیوەكانی ئوردوندا ئامادەكردبوو، لە سایەی ئەو پاشاگەردانییەدا خەریكە رۆڵی كارای خۆی لەدەست دەدا كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا كێشەیەكی گەورە بۆ حكومەتەكەی ترەمپ دروست دەكا، كە چاوەڕوان بوو نەتنیاهۆ سەركەوتنێكی گەورە لە هەڵبژاردندا وەدەست بێنێ‌ بۆ ئەوەی دەست بە راگەیاندنی ئەو پلانە بكرێ‌ كە بە "گرێبەستی سەدە" ناسراوە. دەشێ‌ پاشاگەردانیی ئیسرائیل كاریگەریی خراپی هەبێ‌ لەسەر پلانەكانی ئەمریكا لە سوریا و هەروەها لەسەر پلانەكانی تەنگهەڵچنین بە ئێران. ئیسرائیل بەبێ‌ حكومەتێكی بەهێزو دەستكراوە، ناتوانێ‌ خزمەتی پلانەكانی ئەمریكا بكات، قەیرانی سیاسی لە ناو ئیسرائیل، كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر پلانەكانی ئەمریكا دەبێ‌. ئەگەر ئەوەشی بچێتە سەر كە میسر بە سەرۆكایەتیی عەبدولفەتاح سیسی خەریكە بەرەو قەیران هەنگاو دەنێ‌، دەردەكەوێ‌ كە دوو ستوونی گرنگی پلانەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا كە ئیسرائیل و میسرن، ناتوانن رۆڵی خوازراو بگێڕن. لێرەدا سعودیە بە تەنها هیچی پێ‌ ناكرێ‌، بەتایبەتی كە پاش رووداوەكەی وێرانكردنی دامودەزگا نەوتییەكانی كۆمپانیای ئارامكۆ، ساغ بۆتەوە كە چەتری  ئاسایشی سعودیە لاوازە و پشتی پێ‌ نابەسترێ‌.
ئیسرائیل بەو پێیەی كە سەرەكیترین ئامرازەكانی فشاری سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكایە لە ناوچەكەدا، تا لە گێژاو و قەیران و پاشاگەردانیدا بێت، ئەستەمە بتوانێ‌ رۆلێكی بەهێزی لە رووداوەكانی ناوچەكەدا هەبێ‌. ئەمەش كێشەیەكە هەم بۆ ئەمریكا و هەم بۆ خودی ئیسرائیل كە تا ئێستا داڕێژەرانی ستراتیج لە هەردوو وڵات چارەسەریان بۆ نەدۆزیوەتەوە و بە دڵنیاییەوە ئەمە كاریگەریی لەسەر پاشەكشەی رۆڵی ئەمریكا دەبێ‌ لە ناوچەكەدا.
Print