Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
تاڵەبانی ‌و گریمانە بنچینەییەكان

فەرید ئەسەسەرد
تاڵەبانی ‌و گریمانە بنچینەییەكان

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

كاتێك دەربارەی تاڵەبانی دەنوسین، پرسیارێكی سادە دێتە پێش، ئەویش ئەوەیە كە تاڵەبانی بە چ مەبەستێك یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانی دامەزراندووە؟ ئینجا بۆچی لە ساڵی 1975دا نەك پێشتر؟ لێرەدا ساڵەكە یارمەتیی وەڵامدانەوەی پرسیارەكە دەدا. ساڵی 1975 ساڵی هەرەسهێنانی شۆڕشی كوردستانە، نەك بەهۆی رێككەوتننامەی جەزائیرەوە، بەڵكو بەهۆی پووكانەوەی گیانی بەرگری و لەدەستدانی فاكتەری دەستپێشخەرییەوە. ئەگەر 19ی ئازار بە رۆژی هەرەسهێنانی شۆڕش دابنێین، دەردەكەوێ‌ كە تاڵەبانی پاش 64 رۆژ لە هەرەس، یەكێتیی دامەزراندووەو لە بەیاننامەی دامەزراندن دا ئاماژەی گرنگ‌و رۆشن بۆ كاركردن لەپێناوی دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداردا دەبینین‌و لەیەكەم سەروتاری رۆژنامەی شەرارەش كە لە تشرینی دووەمی 1975دا دەرچووە هەر ئەو ئاماژانە، بەڵام بەشێوەیەكی رونتر، دوبارە كراونەتەوە.
ئەمە بەم واتایە دێت كە پەیامی مێژویی یەكێتی ئەوە بووە كە بۆشاییەكە پڕ بكاتەوە، خەباتی چەكدار هەڵگیرسێنێتەوەو رابەرایەتیی گەل بكات.
ناو وڵات، رێكخستنەكانی كۆمەڵەی رەنجدەرانی لێ‌ دەرچێ‌، هیچ رێكخستنی دیكەی لێ‌ نەبوو. كۆمەڵەش تا ئەو كاتە رێكخراوێكی دەستەبژێر بوو، هێشتا ئەو دەرفەتەی بۆ نەلوا بوو كە ببێ‌ بە رێكخراوێكی جەماوەری. دواتر كە بزوتنەوەی سۆسیالیست لەسەر دەستی ساڵح یوسفی دامەزرا، ئەویش زۆرتر وەك رێكخراوێكی نهێنیی ناڕاگەیەنراو كاری دەكرد. پێنج مانگ پاش دامەزراندنی یەكێتی، ئینجا سەركردایەتیی كاتیی پارتی دیموكراتی كوردستان وەك حزبێكی شۆڕشگێڕی ماركسیست لەسەر دەستی سامی عەبدولڕەحمان و هەڤاڵەكانی دامەزرا. بیرۆكەی دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار تەنها لە مێشكی تاڵەبانیدا یەكلا كرابۆوە. ئەم بیرۆكەیە لەناو كۆمەڵەدا تەنها پاش دروست كردنی پەیوەندی لەگەڵ تاڵەبانیدا گەڵاڵە بوو. پاشان، دوا بەدوای ئەوەی كە كۆمەڵە سەركردایەتیی خۆی لەدەستداو سەركردایەتییەكی گەنجتر هاتە ئاراوە، بیرۆكەكە بە هەماهەنگی لەگەڵ تاڵەبانی، هەنگاوی كردارەكیی بۆ پێشەوە نا.
لەناو بزوتنەوەی سۆسیالیستدا بیرۆكەی دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار بیرۆكەیەكی بەهێز نەبوو، بەتایبەتی كە بزوتنەوە لەقۆناغی دامەزراندندا وەك رێكخراوێكی "ریفۆرمیست" هەڵدەسوڕا، بەڵام دوای ئەوەی رێكخراوەكە چووە ناو یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانەوە، بیرۆكەكە لە بیرۆكەیەكی ناواقیعییەوە بووە بیرۆكەیەكی شیاوی جێبەجێ‌ كردن. بەڵام چەمكی خەباتی چەكدار لەلای تاڵەبانی‌و لەلای سەركردەكانی بزوتنەوە دوو چەمكی جیاواز بوو، چونكە تاڵەبانی ئامانجی بە عیراقی كردنی شۆڕش و روخاندنی رژێمی هەبوو، لەكاتێكدا بزوتنەوە خەباتی چەكداری وەك كارتێكی فشار دەویست و ئامادە بوو بە وازهێنانی بەغدا لە پرۆژەی راگواستنی گوندەكان ‌و هەمواركردنەوەی هەندێ‌ بڕگەی ناو یاسای ئۆتۆنۆمی، لەگەڵ بەغدا ئاشت ببێتەوە.
ئایا ئەگەر تاڵەبانی پلانی دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداری دانەنایە، دەتوانرا خەباتی چەكدار لەكوردستان دەست پێ‌ بكاتەوە؟ ئەستەمە بە وردی وەڵامی ئەم پرسیارە بدرێتەوە. بەڵام بە رەچاوكردنی بارودۆخی ناو وڵات و شێوەی بیركردنەوەی هێزە كۆمەڵایەتییەكان، دەكرێ‌ وا بۆ مەسەلەكە بچین كە ئەگەر تاڵەبانی لە ساڵی 1976 دەستی بە جێبەجێ‌ كردنی پلانی دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار نەكردایە، دەشێ‌ خەباتی چەكدار لە كاتێكی درەنگتر هەڵبگیرسایەو ئەوەی زۆرتر رێی تێدەچێ‌ ئەوەیە كە دەشێ‌ خەباتی چەكدار لە ساڵی 1979، پاش هەرەسهێنانی رژێمی شا لە ئێران، یاخود لەساڵی 1980 پاش هەڵگیرسانی جەنگی عیراق-ئێران دەستی پێ بكردایە. بەڵام دەبێ‌ ئەوە لەبەر چاو بێ‌ كە لە ساڵانی 1979و 1980دا بەغدا قۆناغی یەكەمی راگواستنی گوندەكانی تەواو كردبوو. بۆیە دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار لەو كاتەدا ئاسان نەدەبوو، لەكاتێكدا تاڵەبانی دەیویست، هەر واشی كرد، خەباتی چەكدار پێش دەستپێكردنی پرۆژەی راگواستنی گوندە سنورییەكان دەست پێ‌ بكا بۆ ئەوەی دانیشتوانی گوندە سنورییەكان بتوانن بەرپەرچی پرۆژەكە بدەنەوەو بەشدار بن لە خەباتی چەكداردا.
ئەگەر تاڵەبانی لە ساڵی 1975 دا یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دانەمەزراندایە چی رووی دەدا؟ زۆر ئەستەمە بیر بەلای ئەوەدا بچێ‌ كە كۆمەڵە لەو كاتەدا، بەو سەركردایەتییە بێ‌ ئەزمونەی كە هەیبوو و بەو ژمارە كەمەی كادیر كە لە ریزەكانیدا بوون، بیتوانیایە بە تەنها رابەرایەتیی خەباتی چەكدار بكات. ئەگەر ئەو دەستپێشخەرییەشی بكردایە، پێشبینی نەدەكرا تا سەر بتوانێ‌ بەردەوام بێ‌.
بزوتنەوەی سۆسیالیستیش، سەرەڕای ئەوەی كە باڵێكی شۆڕشگێر لەناویدا هەبوو، ئەستەمە بەو بیرە ریفۆرمیستییەی كە بەسەریدا زاڵ بوو، بیتوانیایە ئەزمونێكی سەركەوتوی خەباتی چەكداری پێشكەش بكردایە. خۆدورخستنەوەی رابەری بزوتنەوەی سۆسیالیست، ساڵح یوسفی، لە بەشداری كردن لە خەباتی چەكدارو مانەوەی لە بەغدا بەبێ‌ هیچ پاساوێك تا ئاشكرابون‌و تیرۆركردنی لەساڵی 1981، زۆر شرۆڤەو لێكدانەوە هەڵدەگرێ‌. هەروەها ئەگەر كاربەدەستانی ئێرانی سەردەمی رژێمی شا، لەجموجوڵی تاڵەبانی بۆ دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار نیگەران نەبونایە، هەرگیز كارئاسانییان بۆ دامەزراندن و جموجوڵی سەركردایەتیی كاتی بۆ پەكخستنی هەوڵەكانی تاڵەبانی نەدەكرد.
لەبەرەنجامی كۆتاییدا دەردەكەوێ‌ كە تاڵەبانی بە دامەزراندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و دانانی پلان بۆ دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدار لە كوردستان، ژیانی سیاسیی لە كوردستان زیندوو كردەوەو ئومێدێكی تازەی بە گەلەكەی بەخشی.
جۆرجی بلیخانۆڤ لە كتێبەكەیدا دەربارەی "رۆڵی تاك لە مێژوودا" وتویەتی خەسڵەتەكانی پیاوە مەزنەكان "خەسڵەتە تایبەتەكانی رووداوەكانی مێژوو دیاری دەكەن". ئەمەش، بەدڵنیاییەوە، لەزۆر رووەوە تاڵەبانی دەگرێتەوە.
Print