ریفراندۆمی كوردستان پاش دوو ساڵ لە بەڕێوەچوونی
ریفراندۆمی كوردستان پاش دوو ساڵ لە بەڕێوەچوونی

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

پاش دوو ساڵ لە ئەنجامدانی ئەو ریفراندۆمەی كە ئامانجی خوازراوی لێ‌ نەكەوتەوە، كاتی ئەوە هاتووە كە بە شێوەیەكی زانستی، بابەتییانە و بێلایەنانە هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێ‌ و پەندی پێویستی لێ‌ وەربگیرێ‌.
سەرنجڕاكێشترین خاڵ لەم رووەوە ئەوەیە كە سەركردایەتیی سیاسیی كورد، لە سەرەتاوە تا كۆتایی، هەموو پێشنیارەكانی ئەنجام نەدانی ریفراندۆمی رەتكردەوە، لە كاتێكدا كە فشارێكی زۆری ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی بۆ هاندانی سەركردایەتیی كورد بۆ نەرمی نواندن لەم بابەتە لە ئارادا بوو.
كەش و هەوای رۆژگاری ریفراندۆم زۆر لە كەش و هەوای رۆژگاری قەیرانی كوێت دەچوو، كاتێك سەركردایەتیی عیراق، تا كۆتایی، پێی لەسەر نەكشانەوە لە كوێت داگرت و بەرپەرچی هەموو فشارەكانی دایەوە. سەركردایەتیی عیراق دەیتوانی بە كۆمەڵێك دەستكەوتەوە لە كوێت بكشێتەوە، بەڵام لەبەر هۆیەك كە تا ئێستا روون نییە، ئەو سەركردایەتییە هەموو دەرفەتەكانی، یەك لە دوای یەك، بەفیڕۆ داو لە كۆتاییدا بە دەست بەتاڵی و تێكشكاوی لە كوێت كشایەوە.
سەرەڕای جیاوازیی هەلومەرج و ئامانجەكان، بەكردەوە لێكچوونێكی سەرنجڕاكێش لە نێوان قەیرانی ساڵی 1990ی كوێت و قەیرانی ساڵی 2017 ی ریفراندۆمی كوردستاندا هەیە.
كوردستانیش بەرامبەر بە دواخستنی ریفراندۆم كۆمەڵێك دەستكەوتی چنگ دەكەوت، لەوانە كە گرنگترینیانە، بە فیدراسیۆن كردنی پەیوەندیی نێوان كوردستان و بەغدا، وەك لە نامەكەی وەزیری دەرەوەی ئەمریكا ریكس تیلەرسۆن دا هاتبوو كە بژاردەی فراوانكردنی فیدراڵیزم و هێنانە ئارای سیستمی كۆنفیدراڵ و تەنانەت سەربەخۆییشی (لە كاتی بە ئەنجام گەیشتنی دانوستان) پێشنیار كردبوو.
لانی كەم كوردستان دەیتوانی، بەرامبەر بە دواخستن یان دەستهەڵگرتن لە ریفراندۆم، مەرجەكانی خۆی سەبارەت بە ناوچە جێناكۆكەكان و قەرزە كەڵەكەبووەكانی سەر حكومەتی هەرێم و مەسەلەی فرۆشتنی نەوت بەبێ‌ هەماهەنگی لەگەڵ بەغدا، بەسەر حكومەتی فیدراڵدا بسەپێنێ‌.
سەركردایەتیی سیاسیی كورد لەو بڕوایەدا بوو كە هیچ كاتێك بە قەد ئەو كاتە لەبار نییە بۆ ریفراندۆم، بۆیە زۆر بە پەلە بوو بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم. بەڵام ئاخۆ راستە ئەو كاتە لەبارترین كات بوو بۆ ریفراندۆم؟ لە دیدی سەركردایەتیی كوردەوە، عیراق لە شەڕی دژی داعشدا تەواوی هێزی سوپایی خۆی لەدەستداوە، لە كاتێكدا عیراق لە گەرمەی شەڕی داعشدا توانیبووی هێزی خۆی مۆدێرنێزە بكاتەوە و دەستپێشخەری بە دەست بهێنێتەوە. پەی نەبردن بەم راستییە، وای لە سەركردایەتیی كورد كرد بژاردەی روودانی شەڕ لەگەڵ هێزەكانی عیراق، بە تەواوی لە ئەجیندای خۆی بسڕێتەوە. هەر ئەمەش بوو كە وای لێ‌ كردبوو باوەڕی تەواوی بەوە هەبێ‌ كە عیراق سەركێشیی هێرشكردن ناكات و هیچ ناوچەیەكی پێ‌ ناگیرێتەوە. لە بەرامبەردا، هێزی پێشمەرگە هێشتا پێداویستییەكانی روبەڕوبونەوەی چەكداری بۆ دابین نەكرابوو. هیچ حیسابێك بۆ ئەوە نەكرابوو كە هێزی پێشمەرگە رووبەڕووی هێزێك دەبێتەوە، كە گورزی گورچكبڕی لە داعش داوە و هەموو ناوچەكانی لێ‌ پاك كردۆتەوە و بە ورەیەكی بەرزەوە خۆی بۆ جەنگێكی تر ئامادە كردووە.
باوەڕی تەواوی سەركردایەتیی كورد بە تیۆریی "شەڕ روونەدان" ئەنجامی كارەساتباری لێ كەوتەوە. بە هۆی ئەم تیۆرییەوە، لە هیچ بەرەیەكی شەڕدا ئەگەری شكان و كشانەوەی هێزی پێشمەرگە لەبەرچاو نەگیرا و هیچ پلانێك بۆ كاتی تەنگانە دانەنرا. هەر بە هۆی ئەمەوە بەرەكانی شەڕ لە شنگالەوە تا خانەقین، یەك لە دوای یەك، بە ئاسانی هەرەسیان هێنا. لە رووی سیاسییەوە، تیۆریی "قۆستنەوەی هەل" رەنگدانەوەی زۆری لەسەر میتۆدی بیركردنەوەی سەركردایەتیی كورد هەبوو. بیری زاڵ ئەوە بوو كە عیراقی تازە دەرچوو لە شەڕی داعش، لە خۆی رانابینێ‌ خۆی بگلێنێتە شەڕێكی دژوارتر بە درێژایی هەزار كیلۆمەتر لەگەڵ كورد. بۆیە پێویستە هەلەكە بقۆزرێتەوە و كورد بە دەستكەوتی ریفراندۆمەوە رووبەڕووی عیراقێكی پڕوكاو ببێتەوە. ئەم تێڕوانینە یەكێ‌ لە سەرچاوە سەرەكییەكانی تیۆریی گونجاویی كات بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم پێكدێنێ‌.
پاش دوو ساڵ لە ریفراندۆم، ئێستا دەزانین كە ریفراندۆمەكە هیچ پشتیوانییەكی ناوچەیی و نێودەوڵەتیی بۆ دابین نەكرابوو، هەروەك هیچ  بەرنامەیەك بۆ چۆنێتیی روبەڕوبونەوەی ئابڵوقەی ئابووری نەبوو. ئێستا دەزانین سەركردایەتیی كورد پێی وابووە پشتیوانیی ناوچەیی و نێودەوڵەتی هیچ بایەخێكی نییە، سنوور داناخرێ‌ و شەڕیش ناقەومێ‌. پێی وابوو دەشێ‌ پشتیوانیی نێودەوڵەتی دوا بكەوێ‌، بەڵام لە كۆتاییدا بە شێنەیی دێتە دی، ئابڵوقەی ئابووریش هەر هەرەس دێنێ‌ و سنووریش بۆ هەتا هەتایە بە داخراوی نامێنێتەوە، بەڵام بە هیچ شێوەیەك ئەوە بە هەند وەرنەگیرابوو كە ستراتیجی عیراق نە لەسەر داخستنی سنوور دامەزرا بوو نە لەسەر ئابڵوقەی ئابووری، بەڵكو لەسەر یەكلاكردنەوەی عەسكەریی تەواو دامەزرا بوو. هەر بە هۆی ئەم ستراتیجەوە، عیراق هەموو ئامانجەكانی بەدیهێنا و ریفراندۆم بە هیچ نەگەیشت.
Tuesday, October 8, 2019
print Print