Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
دۆسێی ئیسلام        ژماره‌ 8
ڕۆحی كورد لە بن دەستی ئیسلامیزمدا

 ئازاد قەزاز

لەبەشی پێشودا دۆزی كوردمان لەگۆشەنیگای نەتەوایەتیەوە خوێـندەوە ‌و لەوە تێگەشتین كە كورد وەك نەتەوە پرۆژەیەكی ناسیۆنالیزمانەی لەخۆنەگرتبوو، بەڵكو تەنها وەڵامدانەوەیەكی سادەی سەرەتایی بوو بۆ دۆخی كورد‌و بەئاستێكی نەتەوەبووندا نەڕۆیشتووە. لەم بەشەدا هەوڵـدەدەین دۆزی كورد لەگۆشەنیگای ئاینییەوە بخوێنینەوە، تا لەوەتێبگەین ئاخۆ بزاڤی ئیسلامی، كوردی بەو ئاقارەدا بردووە تا كورد وەك نەتەوەیەك بەرەو خۆدروستكردن بەرێت.

لەناو كوردا ڕەوتێكی تر كە پتر لەچارەكە سەدەیەكە چالاكەو گوتاری سیاسی تایبەتی خۆی هەیە‌و بەباكگراوندێكی ئیسلامیەوە لەكێشەی كورد‌و دۆزی  نەتەوایەتی كورد دەڕوانێت. ئەم ڕەوتە لەجیهانی ئیسلامی ‌و لەكۆمەڵگەی كوردیدا تا هەنوكەش كاریگەری بەربڵاو ‌و پتەوی هەیە، بەپێچەوانەی ڕەوتی تەقلیدی‌و سۆفیگەری، تا ڕادەیەكی باش بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانی سوود لەهۆكارەكانی دنیای مۆدێرنە وەردەگرێت‌و بەكاریان دەهێنێت. ئەم ڕەوتە چالاكە ‌و ئاراستەی زۆرێك لەتاكەكانی كوردی گۆڕیوە ‌و بە چەشنێكی بەرچاویش گوتاری خۆی بە ئاراستەی گوتاری ناسیۆنالیزمیدا بردووە.
ئیسلامی سیاسی لەكوردستاندا شتێك نیە هەروا كتوپڕ‌و باش  ڕاپەڕین سەری هەڵـدا بێت، بەڵكو مێژوویەكی درێژی خۆی هەیە. هێندەی من ئاگادار بم بزاڤێكی ئیسلامی وەك ئیخوان ئەلموسلمین لەنیوەی سەدەی ڕابردوەوە لەعێراقدا چالاكە ‌و بانگەشەی خۆی دەكات. ئەم بزاڤە لەسەرەتادا هێندەی مۆركی ڕەوشتگەری‌و سۆفیگەریان پێوە دیار بوو هێندە مۆركی سیاسەتی پێوە دیار نەبوو، بەڵام هێندەی پێنەچوو ئەم ڕەوتە لەگەڵا سەرهەڵدانی كۆماری ئیسلامی ئێراندا لایەنی سیاسی تیایدا گەشەی سەندو لەعێراق‌و وڵاتانی عەرەبی هاتە گۆڕەپانی خەباتی سیاسیەوە ـ بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ‌ كە پێم وابێ‌ ئیسلامیەكان دروستكراوی سیاسەتی ئێران بن، نەخێر، بەڵكو دیاردەیەكی ئاساییە كە مرۆڤ دەكەوێتە ژێركاریگەری دەوروپشتی ـ تەنانەت زۆری پێنەچوو چەندین گروپی چەكداریش لەژێر سایەی ئەم ڕەوتە سیاسیەدا واتە ئیخوا نولموسلمین دەرباز بوون ‌و خۆیان جیاكردەوە ‌و دەستیان دایە چالاكی چەكداری. بەبۆ چونی ئەوسای ئیخوان ئەم گروپانە لادەربوون لەڕێبازی ئیخوان.
وەلی ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە كە ئەم بزاڤە لەدەرئەنجامی كاردانەوەیەكی سیاسی ئەوسای جیهانی سەرهەڵدێنێت. ئەو سەردەمەی كە بزاڤی ئیخوان تێیدا سەری هەڵدا سەردەمێك بوو، جیهانی عەرەبی لەهەمبەر جیهانی ڕۆژئاوا ‌و كۆلۆنیالیزمدا ڕاچڵەكی بوو. لێرەدا نامەوێ‌ ئەم بزاڤە ناوبنێم بزاڤێكی هۆشیارانە، چونكە لەڕووی سایكۆلۆژییەوە جیاوازییەكی بنەڕەتی لەنێوان ڕاچڵەكین ‌و هۆشیار بوونەوەدا هەیە. ڕاچڵەكین لەئەنجامی شۆكێك پەیدا دەبێ‌‌و پێویستە درێژە نەكێشێ‌‌و هۆشیار بوو نەوەی بە دوادابێت. دەشێ‌ ڕاچڵەكینەكە درێژە بكێشێ‌‌و هۆشیاربونەوەی بە ئەستەم بەدوادا بێت. ئا لێرەدا كەلتوور ‌و مێژوو ‌و جۆری بیركردنەوەی ئەو كۆمەڵگایە ڕۆڵـی خۆی لەدواكەوتن‌و پێشكەوتنی هۆشیاربوونەوەدا، ئەبینێ‌. لەو بڕوایەدام لەجیهانی  عەرەبی‌و ئیسلامیدا‌و بەكوردیشەوە دۆخی ڕاچڵەكین زۆر درێژەی كێشاو تا هەنوكەش هەر بەردەوامە. خودی بزاڤی ئیسلامیش فاكتەرێكی گرنگترە لەدرێژەكێشانی ئەو ڕاچڵەكینەدا. لەووتارێكمدا كە لەساڵـی2000دا بڵاوكرایەوە بە ناوی ـ خوێندنەوە‌و بە ناكامكردنی پڕۆژەی ژیاری ـ لەوێدا ئاماژەم بەوە دابوو كە تەشەنەكردنی بزاڤی ئیسلامی لەحاڵەتی ڕاچڵەكیندایە نەك ڕابوون. ئەم بۆ چوونەم پێویست ناكا هیچ لایەك سەغڵەت بكات. چونكە مەبەستی من زانستیانەیەو پشت ئەستوورە بەو  واقعەی كە چەندین ساڵە گیرۆدەی بوین. لێرەوە هەوڵدەدەم هەندێك بە مێژوودا بچمەوە تا بتوانین لەمڕۆی ئیسلامی سیاسی كورد تێبگەین. بە درێژایی مێژوو چەندین ململانێی مەعریفی‌و چەكداری لەنێوان ڕۆژ هەڵات‌و ڕۆژئاوادا هەبووە. تا دەگەینە ئەو سەردەمەی كە ئیسلام وەك ئایینێكی  نوێ‌ ‌و مەعریفەیەكی پێشبڕكێكەر لەگەڵا ئایینی مەسیحی‌و یەهودی‌و زەردەشتی سەرهەڵدەدات‌و دەبێتە جێگەی سەرنج‌و سەرسامی نەك تەنها موسوڵمانەكان، بەڵكو گشت مرۆڤەكانی ناوچەكەو دەوربەریشی. لەگەڵا تەشەنەسەندن‌و گەشەكردنی ئایینی ئیسلام هەم وەك دەسەڵاتێكی مەعریفی‌و هەم وەك دەسەڵاتێكی سیاسی‌و فەرمانڕەوایی، مەودوای ئایینی یەهودی‌و مەسیحی بەرتەسك دەبووەوە. ئەم دۆخەی ئیسلام پاش چەند سەدەیەك لەپەیدابوونی، وایكرد مەسیحییەكان توشی ڕاچڵەكین بكات‌و جەنگی خاچ پەرستان ڕوو بدات‌و بە بەردەوامیش موسوڵمانەكان لەو جەنگانەدا سەركەوتوو دەبوون. هەرهەمان دۆخی ئیسلام بۆ موسوڵمانەكان بووە مایەی شانازیكردن‌و شكۆداری و متمانە بەخۆكردن. ئەم دۆخە كە درێژە دەكێشێ‌، مرۆڤ توشی لەخۆبایی بوون دەكات‌و خۆی بە جوانترین‌و چاكترین كەس دێتە بەرچاوو دوچاری خودشەیدایی دەبێ‌. وەلـێ‌ جیهانی ئیسلامی لەو گۆڕانگارییە جەوهەرییەی كە جیهانی ڕۆژئاوا تیایدا سەدەی ناوەڕاستی تێدەپەڕێنێت‌و دەرەنجام سەردەمێكی نوێ‌ سەرهەڵدەدات، لەم نوێگەرییە جیهانی ئیسلامی لـێ‌ بێ‌ بەش دەبێ‌. كاریگەری ئەم گۆڕانكارییە لەپاش سەدەی نۆزدەوە لەجیهانی ئیسلامدا بەدەركەوت. لەپاش سەدەی نۆزدەوە لەڕۆژئاوا گۆڕانگاری گەورە‌و خێرای وا لەبواری فەلسەفە‌و زانست‌و تەكنەلۆژیا سەریهەڵدا، بووە هۆی سەروبنكردنی مەعریفەی ئایینی‌و سیستەمی كۆمەڵایەتی‌و سیاسی. ئەم گۆڕانگارییە بە شۆڕشێكی مەزن ناوزە دەكرێ‌. چونكە لەدەرئەنجامی ئەم شۆڕشە، ڕۆژئاوایەكی دی سەریهەڵدا كە جیهانی ئیسلامی سەرسام كرد. لاوازی سیستەمی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و ئابوری‌و سوپایی جیهانی ئیسلامی بە تایبەتی جیهانی عەرەبی توشی شۆك‌و ڕاچڵەكین كرد‌و بۆ دەربڕین‌و گوزارشتكردن لەوبارە ناهەموارە ئەو جیهانە دابەش بو بەسەر چەند بەرەیەكدا. هەندێ‌ پێیان وا بوو دووركەتنەوە لەئیسلامی ڕاست‌و دروست توشی ئەم بارە ناهەموارەی كردوون، بۆیە گەڕانەوەیان بۆ لای ئیسلام هەڵبژارد، وەك بزاڤی ئیخوان ئەلموسلمین كە دەتوانین بەگشتی ئەم بزاڤانەی جیهانی ئیسلامی بەبەرەی گەڕانەوە بۆ ئیسلام ناوزەد بكەین. هەندێكی تر پێیان وا بوو زیندووكردنەوەی هەستی نەتەوایەتی ڕێگە چارەیەو جەختكردنەوە لەسەر لایەنی نەتەوایەتی عەرەب بە گرنگتر دەبینراو پێیان وابوو هەر نەتەوەیەك تایبەتمەندێتی خۆی هەیە‌و ناتوانین لەو سەردەمەدا كێشەی گشت نەتەوە جیاجیاكانی ناو ئیسلام پێكەوە ببەستینەوە، دەتوانین ئەم ئاراستەیەش لەناو بەرەی نەتەوایەتی ناوزەد بكەین. هەندێكیتر نە ئیسلام‌و نە نەتەوایەتیان هەڵبژارد، بەڵكوكەوتنە ژێر كاریگەری بیرو بۆ چونەكانی ماركسەوە. كێشەی جیهانی ئیسلامی لای ئەم بەرەیە كێشەی مرۆڤ بوو كە لەململانێی چینایەتیدا دەبینرایەوە. گەر مرۆڤ بە چاوێكی بابەتیانەوە بڕوانێت، هەست دەكات هەریەكە لەم بەرانە راستیەكی پێیە، وەلـێ‌ هیچكامیان پرۆژەیەكیان پێ‌ نەبووە كەگشت ڕەهەندەكانی مرۆڤی جیهانی ئیسلامی بگرێتەوە، یان پێكەوە جیهانی ئیسلام یان مرۆڤی موسڵمانیان بەئاراستەیەكی هوشیاربوونەوە دا ببردایە. بە هەرحاڵا جیهانی ئیسلامی، كەرت بوو ‌و ئەم كەرتبونەی جیهانی ئیسلامی كوردیش پشكی خۆی بەركەوت. هەروەك بزاڤی نەتەوایەیی لە باشوری كوردستان سەریهەڵدا، بزاڤی ئیسلامیش لەو بەشەدا گەشەی سەند.
ڕەنگە لێرەدا پرسیارێك زۆر گرنگ بێت، ئەویش ئەوەیە بۆچی بزاڤێكی ئایینی وەك بزاڤی ئیخوانولمسلمین دەتوانێ‌ بەشێكی زۆری نەتەوەی كورد بەلای خۆیدا ڕاكێشێت؟ زۆرێك لەڕۆشنبیران‌و سیاسەتمەدارانی كورد‌و تائێستەش هەندێكیان ئەم دیاردەیە ــ دیاردەی بەربڵاوی بزاڤی ئیخوا نولموسلمین لەناو كورداـ بە پیلانی داگیركردن ناوزەند دەكەن. بەڵام بە بۆ چوونی من ناكرێ‌ دیاردەیەكی لەم جۆرە قوڵا‌و ڕەگ داكوتاوە بەشێوەیەكی ئاوا سادە لێك بدەینەوە‌و ئەویش لەدەلاقەی پیلان‌و پیلانگێڕیدا ڕیزبەند بكەین. جگە لەوەش ئەم جۆرە شیكردنەوەیە بۆ بزاڤی ئیسلامی، هەروەك شیكردنەوەی ئیسلامیەكان وایە بۆ ڕێبازە نەتەوایەتیەكان، كە گوایە نەتەوایەتی زادەی بیری ڕۆژئاوایەو بە حەرامیان دەزانی. هەمیشە من لەگەڵا ئەم دوو بۆ چوونەدا ناكۆك بووم. نەبزاڤی ئیسلامی‌و نە نەتەوایەتی بە پیلان دانانێم، بەڵكو بەدیاردەیەكی سروشتی مرۆڤایەتی دەزانم، وەلـێ‌ ئەم مافە سروشتیە چۆن مامەڵەی لەتەكدا دەكرێت، ئەوە كێشە بنەڕەتیەكەیە!

نەتەوەیەك كە نزیكەی هەزارو چوارسەد ساڵە هەڵگری ئایینی ئیسلام بێت، شتێكی نامۆ نیە كاتێ‌ بەشێك لەم نەتەوەیە ڕووبكاتە بزاڤێك كە لەڕێبازە تەقلییدیەكانی تری ناو ئیسلام مۆدێرنانەتر ئیسلام بخاتەڕوو. جگە لەوەش جیهانبینی ئەم بزاڤە بریتی بوو لەگەڕانەوە بۆ لای سەلەف (پەیامبەرو هاوەڵـەكانی) كەبە بۆ چوونی ئەوان سەلەفیەت نموونەیەكی جوانی ڕەوشت‌و پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتی پتەوی خوڵقاند بوو. هەروەها لەناو ئەم بزاڤەدا هەوڵێكی بەرچاو دراوە كە زانست لەلێكدانەوەی قورئاندا بەكار بهێنرێت، سەرەڕای ئەوەش، ئەم بزاڤە تەنها بزاڤێكی سیاسی نەبوو، بەڵكو بزاڤێك بوو وەڵامی پێ‌ بوو بۆ ئەو پرسیارانەی كە مرۆڤ بە گشتی لەسەر ژیان‌و مردن لای دروست دەبێ‌. لەم لاشەوە هەروەك ـ لەپێشەوە ئاماژەمان پێداـ ڕێبازە نەتەوەییەكانیش نەیانتوانیوە گوزارش لەڕۆحی نەتەوەی كورد بكەن‌و ئەو ڕەهەندە ڕۆحیەی بۆ پڕبكەنەوە. بۆیە من هۆی دیاردەی  ڕەگ داكوتانی ئەم بزاڤە عەرەبیە ئیسلامیە لەناو كوردا بە دیاردەیەكی سروشتی دوور لەپیلان دەخوێنمەوە، بە تایبەتی كە كورد وەك نەتەوە خۆی هیچ وەڵامێكی بۆ ئەو پرسیارە وجودیانە پێ‌ نەبێت. جگە لەوەش هەڵەی ئیخوا نولمسلمین لەوەدا نەبووە كە بەنیازی پیلانگێڕان خۆیان خزانبێتە ناو كوردەوە، بەڵكو هەڵەی ئەوان، ‌وونكردنی مێژوویەكی سروشتی‌و ئاسایی ئیسلام خۆی بووە، ئەوان بازێك لەسەدەی بیستەوەمەوە بەسەر ئەو مێژووە پڕ ململانێ‌ مەعریفی‌و فیكریەدا دەدەن بۆ سەردەمی سەرەتای دامەزاندنی ئیسلام. بۆیە هەڵگرانی بیری ئیخوان زۆر گرنگی بەزانیاری پرۆسەی مێژوویی درێژی ئیسلام نادەن. هەڵـەی كوردیش لەچونە ناو ئەو بزاڤە لەوەدایە لەلایەكەوە لایەنێكی مەزنی مەعریفەی مێژووی ئیسلامیان لەكیسچوەو، لەلایەكی ترەوە كێشەی ناسنامە‌و بوونی كوردیان لەدەستداوە. جیاوازی كورد‌وعەرەب لەوەدایە كە عەرەب ناسنامەی خۆی هەبووە، وەلـێ‌ وونیكردوە، بەڕێگای هەڵەو ڕاستكردنەوە ڕۆژێك لەڕۆژان ڕێی تێ‌ دەكەوێتەوە. بەڵام كورد هێشتا ناسنامەی تابیەت بە خۆی بۆ دروست نەبووە، تا بە دووی عەرەبیشەوە بێت، هەر بۆی دروست ناكرێت. واتە كورد‌وعەرەب لەدوو دۆخی زۆر جیاوازدان‌و ناتوانن پێكەوە ڕێگا بكەن. ئەگەر هەر  بیانەوێ‌ پێكەوە بمێننەوە، ئەوا كورد هەر برابچوكە‌و بەكەمتر لەعەرەب سەیردەكرێت. هەر وەك فارسەكان بە گاڵتە جاڕییەوە بەو كوردانەی كە داوای سەربەخۆییان كردبوو، پێیان ‌وتبوون گەركتێبی سەعدی ئێمە نەبێت ئێوە لەشەوانی زستاندا چیتان هەیە شەوگاری پێبەرنە سەر، هەرواش عەرەب پێمان دەڵێن گەر قورئانی ئێمە نەبێت چی ئێوەی لەسەر لێشێواوی رزگار دەكرد. ڕاستیش دەكەن، چونكە كورد لەڕێگەی ئیسلامەوە بە بەردەوام بە عەرەبەوە لكاوە ‌و ناتوانێ‌ لێی جیا بێتەوە. ڕەنگە لێرەدا ئەو پرسیارە بكرێ‌ كە نەتەوەی تریش هەن ‌و مسوڵمانیشن‌و ڕادەی تەبەعێتیان بۆ عەرەب بەو شێوەیە ئەستور نیە ‌و ئیسلامیش نەبووەتە ڕێگر تا خۆیان دروست بكەن!! ئەم پرسیارە لەجێی خۆیدایە، وەلـێ‌ پرسیارێكی دیش دێتەكایەوە ئەی كورد بۆ نەیتوانی وەك ئەوان خۆی دروست بكات. وەڵامیش ئەوەیە كە  ئەو كات هەم مەعریفەی ئیسلامی لەئاستێكدا بووە كە ئەو نەتەوانە بتوانن بۆ خۆدروستكردن سوودی لـێ‌ ببینن، هەم نەتەوەكانیش خۆیان لەڕووی هۆشیارییەوە لەو ئاستەدا بوون كە بە یارمەتی مەعریفەی ئیسلامی بتوانن خۆیان دروست بكەن. بەڵام كورد ئەو كات لەو ئاستە هۆشیاریەدا نەبووە، ئێستە كە هۆشیاربوەتەوە‌و هەست بەوە دەكات دەبێ‌ خۆی دروست بكات، مەعریفەی ئیسلامی هەنوكە ئەو توانا‌و ووزەیەی پێنەماوە كە كورد وەك هۆكارێكی یارمەتیدەر بەكاری بهێنێت، چونكە نەكورد خۆی‌و نەتەوەكانی تری ناو ئیسلام ئەو توانایەیان هەیە گۆڕانێكی بنەڕەتی وا بەسەر ئیسلامدا بێنن، تا كورد بتوانێ‌ خۆی پێدروست بكات. دەبێت خوێنەر لەوەش بێگومان بێت كە مەرجیش نیە ئەو نەتەوانەی تر لەـ هەست ـ ەوە ئینتمای نەتەوەییان بۆ خۆدروستكردن تیا جوڵاند بێ‌‌و ئەو ململانێیەی لەگەڵا عەرەبدا پێ‌ دروستكرد بن تا ئەو ماڵەجیایە لەناوماڵە گەورەكەی ئیسلامدا بۆ خۆیان بخوڵقێنن. ئەگەر مێژووی ململانێی عەرەب ‌وفارس، عەرەب‌و تورك بخوێنینەوە ئەوا بە ئاشكرا هەست بەو ئینتماو ماڵا جیایە دەكەین.

هەرچەند ئەمڕۆ لەكوردستانی باشووردا، ئاراستەیەكی ئیسلامی مەیلەو نەتەوەیی دروستبووەو ڕەواجیشی هەیە، وەلـێ‌ ئەم ئاراستەیە كاردانەوەیەكی سیاسی ڕووتەو پەیوەندی نیە بە دروستبوونەوەیەكی ڕۆحی ‌و گەڕانەوە بۆ لای خودی مرۆڤی كورد خۆی. چونكە هەموان هەڵگری بیروباوەڕێكن گوایە خودای ئەم گەردوونە بە عەرەبی، ئیسلامی وەك دوا ئایین بۆ گشت مرۆڤایەتی ناردووە‌و ئیتر دەسەڵاتی ئەمانی تێدا نیەو ناتوانن بەئاراستەیەكی تردا بیربكەنەوە. كێشەی بنەڕەتی كوردی موسڵمان ئەم ترسەیە كە لەپەلوپۆی خستووە‌و ئیرادەی ئیفلیج كردووە. هەركاتێ‌ كورد ئەم دۆخە بەستەڵەكە بشكێنێت، ئەوا هەست بەئازادییەك دەكات كە دەتوانێ‌ نەك تەنها عەرەب، بەڵكو تورك‌و فارسیش ناچاربكات ڕێزی لێبگرن‌و دانی پێدابنێن‌و ڕێگە بۆ تورك ‌و فارسیش خۆشكات تا سەربەخۆتر بیركەنەوە.

ئەو تاكە كوردانەی كە بزاڤی ئیخوان لموسلمینیان هەڵبژاردووە هەست‌و نەستی ئینتمای نەتەوەییان تێدا نەجوڵاوە. ئەمەش نەك لەبەر ئەوەی شانازی بە كوردبوونی خۆیان ناكەن، بەڵكو لەبەر ئەوە بووە كە ئەم بزاڤە لەئیسلامەوە هەڵقوڵاوە‌و وەڵامی ئەو پرسیارانەیان دەداتەوە كە لەسەر ژیان‌و مردن بۆیان دروست دەبێ‌. واتە بزاڤێكی ئاینی خۆڕسك نەبووە تا ناسنامەیەكی كوردانە‌و ئینتمایەكی نەتەوەیی لێوەدامەزرێت‌و جیهانبینیەكی خۆماڵی هەڵقوڵاوی ڕۆحی كوردی لەسەر بونیاد بنرێت‌و ئیتر كورد هەست بەدوالیزمی ڕەهەندی ئایینی ‌و نەتەوەیی نەكات. هەستكردن بەم دوالیزمە لەنەستەكۆی نەتەوەكانی تردا كە عەرەب نین هێندەی كورد بەزەقی بەدی ناكرێت، چونكە ئەوان خاوەنی ووڵات ‌و دەستووری خۆیانن، ئەم دوالیزمیە وەك كێشەیەكی ناوخۆیی قسەی لێدەكرێت ‌و هێندە كاریگەری نیە بەسەر داهاتووی دروستبوونیانەوە‌و ململانێی نەتەوەكانی دراوسێ‌ ناتوانێ‌ دوو لەتیان بكات، وەك چۆن كورد دەبێتە دوو بەرەیی جاش ‌و پێشمەگە. لێرەشدا كە قسە لەسەر ئاینی خۆرسك دەكەم، مەبەستم گەڕانەوە نیە بۆ ئاینی زەردەشت وەك هەندێك كورد بۆی دەچن، یەكەم لەبەر ئەوەی ئاینەكان گشتیان بۆ ئیمڕۆ دەچنە چوارچێوەی ئەفسانەیەكەوە كە بە ئیمڕۆی زانستی ئەزمونگەری نامۆن، دووەمیش ئێستا باوەڕم وانیە كە زەردەشتی ئاینێكی كوردی بووبێ‌، چونكە كورد وەك نەتەوەیەك لەو سەر و بەندەدا هیچ چەشنە سیمایەكی نەتەوەیی پێوە دیار نەبووە‌و نەبوبوە ئەو مەخلوقەی كە سنورێكی نەتەوەیی پێوەدیاربێت، تا هەنوكە بڵێین كورد پەیامبەری خۆی بووە. كە كورد خۆی نەبوبێت، ئیدی چۆن پەیامبەری دەبێت. لەهەمووی گرنگتر ئەوەیە كە هەنوكە كورد ئامادەگی ئەوەی نەبێت خۆی بۆ خۆی بیركردنەوەی تابیەتی سەبارەت بە خودا‌و گەردوون هەبێت، چۆن سێ‌ هەزارساڵا لەمەوپێش ئەو توانا مەعریفیەی بووە تا بتوانێ‌ لەئاستێكی هۆشیاری ئەو تۆدا بێت پەیامبەری تێدا هەڵكەوێت.
مەخابن ئەو كوردانەی كە ڕۆحی ئایینداری، جا بە هەر هۆیەوەكەوە بووبێ‌، بەسەریاندا زاڵە هێندە هۆشیار نەبون تا هاوكێشەكان ئاوا لێكبدەنەوە، ئەمەش لەو ئایدۆلۆژیایەوە هەڵدەقوڵێت كە دەڵـێ‌ خودا ئایینی ناردوە‌و ئاواش ناردوێتی ‌و هەر ئاواش دەبێ‌ بمێنێتەوە. گەر مرۆڤی كورد لەوە هۆشیار بوایە كە خودا وەك ئەو هەناسەیە وایە مرۆڤ بە بەردەوام پێویستی پێیەتی‌و ناكرێت‌و ناشێت ئەو هەناسەیە لەكات‌و ساتێكدا بوەستێنرێت. هەر مرۆڤە‌و هەر نەتەوەیەك بە گوێرەی ئاست‌و توانستی خۆی ئەو هەناسەیە وەردەگرێت‌و دەداتەوە، ئەڵبەتە ئەو بزاڤە ئایینیە بە ئاراستە‌و ئاقارێكی تردا دەڕۆیشت‌و بێ‌ ئەوەی دژایەتی ئیسلامیشی لێبكەوێتەوە. من پێم وایە موحەمەد كاتی خۆی لەم ئاستە ڕۆحیە هۆشیار بووە‌و ویستویەتی ئایینەكان‌و نەتەوەكانی تریش بەوە قابل بكات كە خودا دەبێت بۆ هەموو نەتەوەیەك پەیامبەرێكی خۆی هەبێت، بۆیە قورئان دەڵێت (وما ارسلنا من رسول الا بلسان قومە لیبین لهم) دیارە ویستویەتی بەم ئایەتە ئەو دۆگما باوە بشكێنێت كەگوایە پەیامبەران لەنێوان یەهودی‌و مەسیحیەت نابێت دەرچێت. دیارە ئەم بیروباوەڕە كاریگەری بەسەر عەرەبیشەوە هەبووە هەروەك چۆن ئێستا ئەم ئایدیۆلۆژیانە كاریگەری بەسەر كوردیشەوە دیارەو ناتوانێ‌ لەدەرەوەی ئەو بازنەیەوە بیر لەئاین بكاتەوە. وەلـێ‌ لەهەمان كاتیشدا قورئان لەچەند جێگایەكی تردا ئاماژە بەوە دەدات كە ئیسلام ئایینی گشت مرۆڤایەتیەو موحەمەدیش دوایین پەیامبەرە، هەر ئەم ئایەتەو ئەم پەیامە زیاتر لەو ئایەتەی پێشوو جێگیر دەبێ‌‌و دەبێتە ئایدۆلۆژیایەك ‌و بە تەواوەتی لەدڵا ‌و گیانی مرۆڤگەلی عەرەب‌و كورددا، بەوانەشەوە كە خۆیان لەئایین بە دوورگرتووە، ڕەگ دادەكوتێ‌. ئیتر هەموان لەوەبێ‌ هیوا بوون كە دەشێ‌ مرۆڤ بە بەردەوام بتوانێ‌ خۆی لەخودا‌و ژیان‌و بوون تێبگات‌و ناكرێ‌ بۆ هەتا هەتا مرۆڤایەتی چاوەڕێی كەسێك‌و كتێبێك بێ‌. ئەو دۆگمایەی كە یەهودیەكان خوڵقاندبویان ‌و پەیامبەرانیان لەبەنی ئیسرایلدا گیردابوو وموحەمەد توانی بیشكێنێت، مەخابن كورد هێشتا نەگەشتۆتە ئەو ئاستە كە ئەو دۆگمایەی ئیسلام خوڵقاندویەتی بیشكێنێت. هەر هیچ نەبێ‌ گەر كورد خۆشی لەوە بگات كە ئەوە ئەنجامی كارلێكردنی نێوان مرۆڤ ‌و گەردوونە وا دەكات مرۆڤ وێنایەك بۆ خودا‌و ژیان ‌و بوون دانێت‌و لەگەڵا گۆڕان لەو پەیوەندیەدا، وێنای بۆ خودا ‌و بوونیش دەگۆڕێت. واتە مرۆڤ لەئەنجامی پێویستیە ڕۆحیەكانی‌و بەرزبوونەوەی ئاستی بیركردنەوەی، پەیوەندی لەگەڵا خودا دەبەستێ‌‌و لەدوای هەوڵا ‌و تێكۆشانێكی زۆر وێنایەك بۆ خودا‌و مرۆڤ  ‌و گەردون ‌و پەیوەندییەكانی نێوانیان‌و مردن‌و ژیان دادەتاشێ‌‌و لەئەنجامدا دەستوور‌و یاساشی لەسەر دادەمەزرێنێ‌. ئەگەر مرۆڤی كورد لەمە هۆشیار بوایەتەوە، هەڵبەتە بزاڤێكی ئایینی جیا لەبزاڤی ئیسلامی لەناو كوردا سەری هەڵدەدا. ئەو كات ڕێبازی نەتەوایەتی ‌و ڕێبازی ئایینی هەردووك گوزارشیان لەناسنامە ‌و ڕۆحی كورد دەكرد. ئەوەی لێرەدا مەبەستمە ئەوەیە كە مرۆڤی كورد تا هەنووكەش ئەو ئامادەییەی تێدا نیە خۆی بە زمانی خۆی‌و بە ڕۆحی خۆی، ڕەهەندی ئایینی نەتەوەی كورد تێر بكات. بۆیە كە بزاڤی ئیخوان بە شێوەیەكی مۆدێرنەتر هاتە گۆڕەپانی كوردیەوە پێشوازی لێكرا، چونكە ئیخوان هەر وەك لەپێشەوەش ئاماژەم پێدا ئەو جیهانبینیەی ئیسلام‌و لەهەمان كاتدا گوتارێكی سەردەمانەی لەخۆگرتبوو. بوارێكی گونجاوبوو بۆ ئەو تاكانەی ڕەهەندی ئایینی تێیاندا بە هێزترە لەڕەهەندی نەتەوایەتی. بۆیە ئەم بزاڤە مەلاو كوڕە مەلاو شێخ ‌وكوڕە شێخ‌و هەژارو زەنگین‌و لەهەموو چین‌و توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگەی كوردی لەخۆگرت.
هەروەك چۆن ئیسلام لەڕێگەی نەتەوەی عەرەبەوە بەكورد دەگات، هەرواش ئیخوان لەڕێگەی عەرەبی عێراقەوە بە كورد دەگات. لەبارترین ژینگە بۆ بیری ئیخوان لەسەرەتاوە شاری هەڵەبجەو دەوربەری بوو. ئەم بزاڤە لەسەرەتادا لەنێوەند توێژی مەلاو مەلازادەكاندا تەشەنە دەكات ‌و پاشان دادەبەزێتە ناو خەڵكی سادەو بەتایبەتی لاوان. من خۆم یەكێك بووم لەناوچەی هەڵەبجەدا ئیخوانم پێگەیشت‌و چەند ساڵێك لەتەمەنم پێی سەرقاڵا بووم. هەرگیز نوكولیم لەوە نییە كە ئەو ساتەوەختەی ئەو بیروبۆچونەم پێگەیشت، زۆر خۆشحاڵا بووم. بۆ ماوەی ئەو چەند ساڵەش چێژێكی زۆرم لێوەردەگرت، ئەویش لەبەرئەوەی لەوسات‌و وەختەدا گوتاری ئیخوان گوتارێكی ڕۆحی‌و ڕەوشتی‌و پەیوەندی خوداو مرۆڤ بوو. هەر مرۆڤێكیش هەتا لەو مەستی‌و ناهۆشیاریەدا بمێنێتەوە، هەڵبەتە ئامادە نیە دەستبەرداری ئەو خۆشیە بێت. كە وشەی ناهوشیاری لێرەدا بەكاردەهێنم مەبەستم ئەوەنیە مرۆڤی دیندار ناهوشیارە ، بەڵكو مەبەستم لەو ئایدلۆژیایەیە كە مرۆڤی موسڵمان هەستی پێناكات تا ئاستی ڕۆشنبیری بەرزنەبێتەوە. پاش ئەو ئاستە دەزانێ‌ ئەفسانەی لێبووە بە هەقیقەت. بەڵام ئیسلام وەك مەعریفە نرخ‌و بەهای هەر دەمێنێت. چونكە پەیامێكی هەڵگرتووە هەروەك گشت ئاین‌و فەلسەفەێكی تر، بەڵام خۆبەستنەوەی مرۆڤ بەكتێبێكەوە یان فەلسەفەیەكەوە، گرفت دەخوڵقێنێ‌ ‌و دۆگما دادەمەزرێنێت.
هێندەی من ئاگاداربم بزاڤی ئیخوان تا كۆتایی هەفتاكانی سەدەی ڕابردووش، هێندەی گرنگی بە تقوسەكان‌و جێبەجێكردنی ڕەوشتەكان‌و زیكركردن‌و خۆموحابەكردن دەدا، هێندە گوێی بەكاری سیاسی نەدەدا، هێندەی خەمی پاراستنی عەقیدەو ناسنامەی ئیسلامی لەم بزاڤەدا بەهێزبوو، هێندە ئامانجی دەسەڵات گرتنەدەست لەئارادانەبوو. تەنات بۆ ئەوەی فیتنە نەكەوێتە نێوان مسوڵمانانەوە، بەگژاچوون‌و جەنگ دژ بە دەسەڵاتدرانی وڵاتانی عەرەب‌و ئیسلامی بە حەرام لەقەڵەم دەدرا. گوتاری نەتەوایەتیش بڤەو حەرام بوو، چونكە ئەمان پێان وا بوو نەتەوایەتی گوتارێكی ڕۆژئاواییە، تەنانەت پێیان وابوو كە ڕۆژئاوا بیری نەتەوایەتی بۆ نانەوەی دووبەرەكی لەنێوان وڵاتانی ئیسلامیدا بەكاردێنێ‌. جگە لەوەش لەگوتاری ئیسلامیدا مرۆڤە باوەڕدارەكان لەهەموو نەتەوە‌و ڕەگەزە جیاوازەكان هەر وەك قورئانیش ئاماژەی پێدەكات، برای یەكترن. بۆیە ئەوان پێیان وابوو ئەمە تاقە ڕێگەیەكە بۆ لەناوبردنی ڕەگەزپەرستی لەنێوەند مرۆڤەكاندا. دیارە ئەم ئاماژەیە لەقورئاندا بۆ برایەتی‌و دژایەتیكردنی ڕەگەزپەرستی لەسەر بنەمای عەقیدەیەك، واتە گۆڕینی حاڵەتێكی كۆمەڵایەتی كە جیاوازیكردن بوو لەسەر بنەمای بنەماڵە‌و هۆزو قەبیلەپەرستی بۆ حاڵەتێكیتر لەجیاوازیكردن لەسەر بنەمای باوەڕهێنان یان قبوڵكردنی بیروبۆچونێكی نوێ‌ بۆ ئەو سەردەمە كە یەكتاپەرستی بوو، قۆناغێكە لەبەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاری مرۆڤ ‌و پێشخستنی كۆمەڵگە. ئەمە ڕاستیەكە نوكولی لێناكرێ‌، وەلـێ‌ لەم سەردەمەدا مرۆڤ خوازیاری بیركردنەوەیەكی لەوە فراوانترە. واتە جیاوازیكردن لەنێوەند مرۆڤەكاندا لەسەر بنەمای بیروباوەڕ ئاستێكی نزمەو دەبێ‌ قۆناغی بەرزتر ببڕێ‌. بۆیە جیاوازیكردن لەسەر بنەمای بیروباوەڕ مرۆیانە نیە، بەڵكە هەموو مرۆڤەكان برای یەكترن ‌و مرۆڤ خۆی سەنتراڵە نەك بیروباوەڕ، نەتەوە، ڕەگەز یان ڕەنگ. خۆئەمەش مانای ئەوە نیە كە تایبەتمەندێتی تاك، گروپ، نەتەوە لەبەرچاو نەگیرێت. ئەو ئەلتەرناتیڤەی كە من لەبری ڕەگەزپەستی دامناوە، ڕەگەزناسیە. ڕەگەزناسی واتە دەكرێ‌ هەر نەتەوەیەك تایبەتمەندێتی خۆی‌و ئەویدیش لەبەر چاو بگرێ‌. ئەمەش بە ناسینی خود ‌و ناسینی ئەویدی دەبێ‌.
مەبەستی من لەم ڕوونكردنەوەیە ئەوە بوو كە ئەگەر خۆت زۆر هۆشیار نەبی، بە ناوی برایەتی‌و یەكسانیەوە دەكەویتە داوی ئەویدی‌و هەرچی تایبەتمەندی خۆت هەیە لەكیسی دەدەی. چونكە زۆر ئەستەمە هەموو سەردەمێك هەموو مرۆڤەكان بتوانن وەك یەك لەدەستەواژەی سەردەمی خۆیان بەباشی تێبگەن ‌و جێبەجێی بكەن. نەتەوەیەك بۆ ئەوەی بتوانێ‌ لەگەڵا ئەوانی دی بە یەكسانی‌و برایەتی ‌و لەهەمانكاتدا تایبەتمەنی خۆی لەكیس نەدا، واتە ڕەگەزناس بێ‌‌و نەبێتە ڕەگەزپەرست، دەبێ‌ هەمیشە لەئاستێكی هۆشیاری ‌و بێداری ‌و ئەقڵانی بەرزدا بێت. بەهەمان شێوە نەتەوەیەك بیەوێ‌ پەیامی برایەتی‌و یەكسانی خۆی بەوانی دی ڕاگەیەنێ‌ ‌و لەهەمانكاتیشدا تایبەتمەندیان لەبەر چاو بگرێ‌، دیسانەوە ئەستەمە. چونكە تاڵێكی زۆر باریك لەنێوان ڕەگەزپەرستی‌و ڕەگەزناسیدا هەیە‌و كەچی زۆریش لەیەكدی جیاوازن. ڕەگی ڕەگەزپەرستی بۆ خۆپەرستی‌و ئەویدی بێنرخكردن دەگەڕێتەوە‌و ڕەگی ڕەگەزناسیش بۆ خودناسی‌و ئەوناسی دەگەڕێتەوە.
ئەوەی دەمەوێ‌ ڕوونتر بیڵێم كە مرۆڤی كورد لەباشوری كوردستاندا كاتێك پەیامی بزاڤی ئیخوانیان وەرگرت، وەرگرتنێكی زانستیانە‌و هۆشیارانە نەبوو، بەڵكو لەسەر بنەمایەكی سۆزداری ڕووت بوو. لێرەدا دیاردەیەك بە نموونە دێنمەوە، ئەویش دیاردەی ناولێنانی مناڵە لەلایەن ئەو خانەوادە كوردانەی كە چووبوونە ناو بزاڤی ئیخوانەوە‌و بەناوی هاوەڵانی موحەمەد بەبیانوی پیرۆزیی‌و جوانی پەیام ‌و خوڕەشتیان ناوی ئەوانیان لێدەنان. دەكرێ‌ مرۆڤ یان نەتەوەیەك بكەوێتە ژێر كاریگەری جوانی پەیامی مرۆڤێك یان نەتەوەیەكی دی‌و لاساییشی بكاتەوە، زۆرجاریش لەمێژوودا ڕوویداوە، بەڵام كێشەكە لەمەیاندا ئەوەیە كە ئەو مرۆڤە یان ئەو نەتەوەیە جەوهەری پەیامەكەی لەبیرچێتەوە‌و خۆی خەریك بكات بە لاساییكردنەوەی ناو جلوبەرگ‌و ڕووكەش‌و مەترسیدارتر بەناوی خواو پیرۆزیەوە ئەم كارە ئەنجام بدرێت. ئەم دیاردەی ناو لێنانە تا سەرەتاكانی ساڵانی نەوەدیش كاری پێدەكرا. تەنانەت من خۆم لەسەر ناونانی مناڵەكەم بەكوردی ‌و ڕیش نەهێشتنەوە، لەلایەن دوو ئەندامی سەركردایەتی ئێستای پارتێكی ئیسلامیەوە سەرزەنشت كرام. بەبۆچونی یەكێكیان كە من ناوی عبدالرحمان، عبەلله، مصعب‌و صهیب.. هتد لەمناڵەكەم نەناوە، چۆن لەڕۆژی دواییدا وەڵامی خوا دەدەمەوە. بێگومان ئێستە ئەم دیاردەیە بەرەوكزبوون دەڕوات‌و لەوانەشە هەر ئەو بەڕێزانە خۆشیان ئەم بۆچونەیان گۆڕابێت‌و ڕەنگە نەك هەر ڕیش بەڵكو سمێڵیشیان خستبێتەبانی. من لەمەدا لاریەك نابینم چونكە مرۆڤ دەبێ‌ بۆ چونی بگۆڕێت. لەهێنانەوەی ئەم نموونەیە مەبەستم گلەیی ‌وگازندە نیە، بەڵكو پیاچونەوە‌و بیرخستنەوەی واقعێكەو ناكرێ‌ هەروا بەجێی بهێڵین. دیارە مەبەستی سەرەكی منیش لەم نموونەیە، ئەوەیە گەر ئەو مرۆڤە هوشیار نەبێت لەو توخمە پیرۆزگەراییەی ئاینداران جەختی لەسەر دەكەنەوە چۆن بیری ئایین بە ناوی خواوە مرۆڤ ناهۆشیار دەكات.
بۆ ئەوەی مرۆڤ لەو قۆناغە دەرباز بێت پێویستی بە هۆشیاریەكی بەرزی مەعریفی زانستی‌و ئایینیش هەیە. چونكە تێگەیشتنێكی دروست لەئایین خۆی یارمەتی دەرێكە بۆ هۆشیاربوونەوە‌و دامەزراندنی پەیوەندییەكی دروست لەنێوان مرۆڤ ‌و خودا.

توندڕەوی ‌و كوردی ئیسلامی
هەر گۆڕانكاریەك لەبزاڤی ئیخواندا لەمیسر یان لەعیراق ڕوویدەدا، كاریگەری لەسەر كورد بەجێدەهێشت. بۆ نمونە سەرهەڵدانی بیری سەیدقوتب لەناو ئیخواندا كاریگەری لەسەر كوردیش دەرخست. بۆچوونەكانی كاریگەری لەسەر كوردیش دەرخست. بۆ چوونەكانی ئەو جۆرێكی تری لەبیركردنەوە لەناو ئیخواندا ‌ووروژاند كە لەوەپێش جێگەی سەرنجی ئەم بزاڤە نەبوو، وەك بە ناوزەدكردنی كۆمەڵگە‌و حكومەتەكانی ئەو كاتەی عەرەبی بە جاهیلیەت. ئەمە بووە هۆی دروستكردنی تەنگەژەیەكی توند لەنێوان حكومەتە عەرەبیەكان‌و ئەندامانی ئەم بزاڤە. تەنانەت لەم دواییەدا وایلێكەوتەوە كە سەیدقوتب وەك دروستكەرێكی بیری تیرۆرستی لەناو بزاڤی ئیسلامیدا لەقەڵەم بدرێ‌. ئەم بۆ چوونە زیاتر لەلایەن ڕۆشنبیرانی كوردەوە پێشوازی لێكرا. هەرچەند من نوكولی لەوە ناكەم كە بۆ چوونەكانی سەیدقوتب توندیەكی پێوە بوو لەچاو بۆ چوونەكانی حسن بەننا، دامەزرێنەری ئەم بزاڤە، لەهەمانكاتیشدا داوای گۆڕینی حوكمی دەركرد.
وەلـێ‌ لەگەڵا ئەوەدانیم كە ئەوە ڕاستە‌وخۆ پەیوەندی هەبێ‌ بەم تیرۆرەی كە ئەمڕۆ لەئارادایە. لەناو كوردی باشووردا دووبەرە لەناو بزاڤی ئیخواندا دروست بوو، بەرەیەكی توندڕە‌و بەرەیەكی میانەڕەو. لەدوای ڕاپەڕین ئەم دوو بەرەیە لەبزوتنەوەی ئیسلامی ‌و یەكگرتووی ئیسلامیدا خۆی بینیەوە. ئەوەی ئاشكرایە ئەم دوو بەرەیە لەسەرەتادا دۆزی كورد گرفتی سەرەكیان نەبوو. هەركات باسیان لەنەتەوایەتی كرد بێ‌، هەوڵیانداوە وەك كێشەیەكی نەتەوایەتی لەناو ئیسلامدا شەرعیەتی بۆ بدۆزنەوە. ئەوان هەرگیز پەیان بە بنەڕەتی كێشەی كورد لەڕووی زانستیەوە، نەبردووە. تا ئێستەش لای ئەم دوو بەرەیە ئەوە چەسپاوە كە خودا دواهەمین ئایین‌و دواهەمین پەیامبەرو دواهەمین كتێبی ناردووە، ئیدی مرۆڤ بۆی نیە لەدەرەوەی ئەو چوارچێوەیە لەكێشەكانی مرۆڤ بڕوانێ‌. ئەوان بۆ شەرعیەتدان بە كێشەی كورد پێشوەخت بۆ قورئان دەگەڕێنەوە وەك سەرچاوەیەكی شەرعی، تا بتوانن قسە لەسەر نەتەوایەتی بكەن. ئیتر زانست‌و فەلسەفەی ئەمڕۆ چی دەڵـێ‌ لای ئەوان گرنگ نیە یان هەر لێی بێ‌ ئاگان. ئەو لێكوڵینەوە تیۆریانەی قسە لەسەر نەتەوە‌و نەتەوەبوون دەكەن ‌و زانست‌و فەلسەفە لەم بارەیەوە چی دەڵێت، بۆ ئەوان نەبۆتە كێشە ئەوەی لای ئەوان كێشە ئەوەیە ئایا خودا رێگەی داوە كە موسڵمان باسی نەتەوایەتی بكات؟ پاش ئەم پرسیارە ئیدی ئایەت‌و فەرموودەی زۆر‌و زەبەندە دەهێننەوە، تا بیسەلمێنن بەڵـێ‌ كورد بۆی هەیە باسی نەتەوایەتی بكات. گەر بەڵگەی شەرعی نەدۆزیتەوە ئیدی كوردایەتیكردن حەرامە. پرسیارەكە لەوەدایە، گەر بڵێیت ئیسلام پەیوەندی بە نەتەوە‌و كەلتوری عەرەبەوە هەیە، ئەم جۆرە كورد پەروەرە ئیسلامیانە دەچن بە ئاسماندا، بەڵام بۆ نەتەوەیەكیتر كەشەرعیەتی نەتەوایەتیكردنی لێوەرگرن، دەگەریَِنەوە بۆ لای ئەو قورئانەی كەخۆی پەیوەندی بە هیچ نەتەوەیەكەوە نیە. بانێكەو دووهەو! ئەم پرسیارەم قسەی زۆرتر هەڵدەگرێت ئەگەر بەوردی بە دوایدا بچین، بەڵام هەر بۆ نمونە هێندە بەسە. ئەوان لەنمونەكانیاندا ئایەتی (شعوبا ‌وقبائل) دەهێننەوە، وەلـێ‌ ئەو ئایەتانەی كە تایبەندێتی عەرەبێتی لەخۆگرتووە لەئاستیا چاووگوێی خۆیان دادەخەن. قورئان خۆی بە ئاشكرا دەڵێت من پەیامێكی عەرەبیم، كەچی ئەم ئیسلامیانە دەڵێن نەخێر تۆ هەر بۆ عەرەب نیت، بۆ گشت مرۆڤیت. ئەمەش ئەوە ناگەیێنێت كە لەقورئاندا هیچ جۆرە ئاماژەیەكی تێدا نەبێت بۆ جیهانبینی، بەڵـێ‌ لەو ئاگادارین، وەلـێ‌ چ پەیامێكی مەعریفی لەمێژوو دا بووە ئەم دوو ڕەهەندەی واتە لۆكاڵی‌و جیهانی، كەلتوری‌و مرۆیی لەخۆی نەگرتبێت. ئەو ئایەتانەی كە لۆكاڵێتی قورئان دەردەخەن زۆرن، بەڵام لەهەموویان گرنگتر ئەو ئایەتانەی كە بەئاشكرا وشەی عەرەب وەك نەتەوە‌و زمان بەكاردێنێت. وەك: (لسان عربی) بڕوانە سورەتی (النحل103، الشعرا‌و 195) قورئانی عەرەبی بڕوانە (یوسف 2، گه  113، زمر 28، فصلت3، شوری7، زخرف3)، لەم ئایەتانەدا دەشێ‌ ئەو تەئویلە بكرێت كە خودا دەبێت هەر بەزمانێك پەیامەكەی بنێرێت، وەلـێ‌ لەم ئایەتەی تردا (رعد37) كە قورئان دەڵێت: (خودا حوكمی عەرەبی ناردووە)، ئیدی هیچ بواری تەئویل نامێنێتەوە، چونكە حوكمی خودا نابێت حوكمێكی عەرەبی بێت، دەبێت بێ‌ رەگەز بێت، چونكە خودا بێ‌ ڕەگەزە.

ئاشنابوونەوە بە خود
عەقیدە‌و ئایدۆلۆژیای لەو جۆرەی كە باسمانكرد مرۆڤ لەخۆی نامۆ دەكات. لەوێشەوە سەر بۆ ئەوە دەكێشێت كە نەتەوەیەك توشی نامۆیی ببێت. بەڵام كێشەی گەورە لەوێدایە هەروەك چۆن ڕێبازە ئایینیەكان كوردیان بە خۆی نامۆكردوە، ڕێبازە نەتەوەییەكانیش كوردیان لەخودی خۆی نامۆ كردوە. ئاشنابوونەوە بە خودو نامۆبوون لەخود چیە؟
ئاشتبونەوە لەگەڵا خود‌و ئاشنابوونەوە بە خودیش پڕۆسەیەكی سایكۆلۆژی ڕۆحیە. دیارە لەوەش ئاگادارم كە ئاشنا بوونەوە بەخود كارێكی هەروا سادە وسانا نیە كە جەماوەرێك یان تاكەكانی گەلێك بتوانن دەرك بە پێویستی ئەو پرۆسەیە بكەن یان بتوانن جێبەجێی بكەن. خۆ ئەگەر پێشەنگی ئەو كۆمەڵگایە یا ڕۆشنبیرانی ڕێبازێك یان سەركردەیەك، لەو حاڵەتە سایكۆلۆژیە هۆشیاربێتەوە‌و لەخودی خۆیدا جێبەجێكات، ئەوا كاریگەری ئەو پڕۆسەیە ووردە ووردە لەناو جەماوەردا تەشەنە دەكات. كاتێ‌ ئەوان لەخودی خۆیاندا ئەو پرۆسەی ئاشنابوونەوە بەخود جێبەجێی ئەكەن، جەماوەریش دەبێتە چاولێكەریان.

هەروەك ئاشنابوونەوە بەخود پرۆسەیەكی سایكۆلۆژی ‌و ڕۆحیە، هەروا نامۆبوون لەخود‌و نامۆبوون بە خودیش پرۆسەیەكی سایكۆلۆژی‌و ڕۆحیە. لەو ڕۆژەوەی مرۆڤ دێتە دنیاوە بەشێوەیەكی زۆر بێدەنگ‌و خشكەیی ‌و لەسەرخۆ ئەو پرۆسەیە دەست پێدەكات. هەرلەو ڕۆژەوە مرۆڤ پێویستی بە كۆمەڵێك پڕۆسەی كۆمەڵایەتی‌و كەلتوری‌و دابونەریت‌و گوتار هەیە، بەردەوامی دوبارەبونەوە ‌و چەسپاندنی ئەو دابونەریت‌و كەلتورانە بە درێژایی مێژوو وا لەمرۆڤ دەكەن لەسەریان ڕابێت ‌و بێ‌ لێپرسینەوە جێبەجێیان بكات. ئەم پرۆسەیە پێیدەوترێ‌ پڕۆسەی بەكۆمەڵایەتیكردن. پڕۆسەی بەكۆمەڵایەتی بوون مرۆڤ لەخودی خۆی بیردەباتەوە كەی كێیەو چی دەوێ‌، بەمەش ئەوترێ‌ نامۆ بوون لەخود. ئەمە ئەو مانایە ناگەیێنێت كە مرۆڤ لەدەرەوەی كۆمەڵگە بژی لەپێناوی ئەوەی خودهوشیار بێ‌‌و نامۆ نەبێت، نەخێر، گرنگ ئەوەیە یەكەم هوشیار بێت لەم كاریگەییە‌و دووەم لەهەموو ئان‌و ساتێكدا ئامادە بێت بۆ گۆرانگاری گەر پێویست بێت.
پڕۆسەی بە كۆمەڵایەتیكردن چیرۆكێك بۆ ژیان دەهۆنێتەوە، ئەو چیرۆكە لەمرۆڤ دەبێتە هەقیقەتی ڕەهاو ژیان‌و مان ‌و نەمانی خۆی لەسەر بونیاد دەنێ‌. هەركاتێ‌ مرۆڤ بەپڕۆسەی پێ‌ بەپێی هۆشیاربوونەوە، بە ئاسۆی ڕۆشنگەریدا سەردەكەوێت، دەتوانێت لەژێر باری ئەو چیرۆكە دەرچێت‌و ئازادی وەرگرێتەوە ‌و بكەوێتە حاڵەتی بەتاك بوونەوە. لێرەوە جارێكیتر ئەم مرۆڤە ژیان‌و مان‌و نەمانی خۆی بۆ خۆی دەهۆنێتەوە‌و لەوێدا هەستی نامۆبوون تێدەپەڕێنێت‌و بەخودی خۆی ئاشنا دەبێتەوە. هەركاتێ‌ مرۆڤ بتوانێ‌ پرۆژەیەكی وا دامەزرێنێت كە كۆمەڵگەكەی لەڕۆحی خۆی  تێ‌ بگەیەنێت ‌و بتوانێ‌ ئەگەر بە لاساییكردنەوەش بێت فێری جێبەجێ‌ كردنیان بكات ئەوا پتەوی ‌و یەكڕیزی لەناو كۆمەڵگادا دەخوڵقێنێت‌و ناسنامەیەك دروست دەبێ‌ كە جیهانبینی‌و ئینتما بۆ یەكدی، ئایین‌و نەتەوە پێكەوە گرێدەدات ‌و لەگەڵا نەتەوەكانی تردا نەك ململانێیەكی سیاسی‌و دەسەڵات، بەڵكو ململانێیەكی مەعریفی دەخوڵقێنێت. ئێمەی كورد ئەم جۆرە پڕۆژەیەمان نە لەبزاڤی ئایینی‌و نە لەبزاڤی نەتەوایەتی نەدی. بەڵكو هەریەكە‌و بەئاراستەی جێبەجێكردنی مەرامی پارتایەتی خۆیان یان مەرامی تایبەتی دەچێت. نەبوونی پرۆژەیەكی وا لەناوكوردا دەگەڕێتەوە بۆ نەزانی‌و ناهۆشیاری. نەزانی لەوەوە سەرچاوە دەگرێ‌ كە لای ئێمە هەمیشە‌و تا هەنوكەش ڕەهەندی ئایینی‌و ڕەهەندی نەتەوایەتی لەمرۆڤدا بە جیا سەیركراوە. جگە لەوەی كە ئایین لای ئێمە هێشتا هەر لەستراكتۆرە تەقلیدیەكەیدایەو نەچۆتە ستراكتۆرە مۆدێرن‌و پۆستمۆدێرنەكەی.
بۆیە دەبینین بزاڤی ئیسلامی سیاسی لەگۆڕەپانی كوردستاندا پاش ڕاپەڕین هیچێك لەڕەفتارو سیستەمی حیزبایەتی‌و دروشمەكانیاندا، جیاوازییەكی نەبوو لەگەڵا بزاڤی نەتەوایەتی ناو كورد. بۆ نموونە یەكگرتووی ئیسلامی هەمان دروشمی كەركوكچێتی دەڵێتەوە كە پارتی‌و یەكێتی بازرگانی پێوە دەكەن. ئەمە ئەگەر بە هەڵـەدا نەچووبم، لەدروشمی سیانزەمین ساڵیادی دامەزراندنی یەكگرتوودا بینیم، كە دەڵـێ‌: كوردستان بێ‌ كەركوك ناتەواوە. ئەمەڕێك دووبارەكردنەوەی (كەركوك دڵـی كوردستانە،كەركوك قودسی كوردستان)ە. كە ئەمڕۆش ئیسلامیەكان گوتاریان بە ئاراستەی كوردایەتیدا ئەبەن، هەر جوینەوەی هەمان وشەو دروشمەكانی پارتی‌و یەكێتیە.ئیسلامی سیاسی شەرعیەتی بوونی پارتی‌و یەكێتی پتەوتر و توندو تۆڵتر كردەوە، لەوكاتەی پەیامبەرێكی وەك موحەمەد دۆگمای سەرۆك خێڵا‌و عەشرەتەكانی عەرەبی دەشكێنێت، كەچی ئیسلامی سیاسی كورد نەیتوانی ئەو دۆگمایە بشكێنێت كە ئەوان خۆیان لەسەر ڕاگرتووە، بەپێچەوانەوە پتەوتری كردەوە. ئەو هێزو تینەی موحەمەد هەستی پێدەكرد لەوەوە بوو كە ئەو لەخودی خۆیدا پەیامێكی سازكردبوو، لەنەتەوەیەكی دی وەرینەگرتبوو. هەر بەوەش شەرمەزاری دەكردن ئایا ئەم قورئانە عەرەبی نیە، ئەی بۆ تێناگەن. كەچی ئەم حاڵەتە لای ئیسلامیەكانی كورد پێچەوانە بۆتەوە، لەبری بوێری، شەرمەندەی كردوون. ئیسلامیەكانی كورد شەرمێكی بێدەنگ لەئاست پارتی‌و یەكێتی دایگرتوون لەمەڕ كێشەی نەتەوایەتی كوردا، چونكە ئەوان بەوە تاوانباركراون هەڵگری ئایدیۆلۆژیای عەرەبن‌و ئەوانیش مل بۆ زۆرشت كەچ دەكەن تا ئەم لەكەیە لەخۆیان بكەنەوە. كێشەی بنەڕەتی مرۆڤی كورد ئازادكردنی ڕۆحیەتی ‌و ڕاهێنانیەتی لەسەر خۆگرتنەوە لەئاست غەریزەی دەسەڵات‌و دامەزراندنی پرۆژەیەكی ئەوتۆی عیرفانی تا بتوانێ‌ هەوێنێك بۆ شیری نەمەییوی كورد بخوڵقێنێت.
هەرچەندە ئێستا بازاڕی بزاڤی ئیسلامی لەكوردستانی باشوردا گەرمە، بەڵام پێدەچێ‌ هەمان ئاكامی بازاڕ كزی ئێستەی ماركسیزمی بەسەردا بێت. چونكە مێژووی جیهانی ئیسلامی هەرسێ‌ بزاڤەكەی كە لەپێشەوە ئاماژەمان پێدا بەخۆوە دی. بزاڤی ئیسلامی كۆتایی بەو مێژووە دەهێنێت بێ‌ ئەوەی جیهانی ئیسلامی گۆڕانێكی جەوهەری بەخۆیەوە بینێت. نە بزاڤی نەتەوەیی‌و نەبزاڤی ماركسی‌و نەبزاڤی ئیسلامیش ئەو توانستەیان نیە دیموكراسی جێبەجێ‌ بكەن. چونكە دیموكراتخواز نابێت ڕەهاخواز بێت. دیموكراتی بوون، واتە گۆڕانگاریەكی بنەڕەتی لەو كۆمەڵگەیەدا. گۆڕانگاری بنەڕەتی، واتە دەسكاریكردنی هەست‌و نەستی تاك‌و نەستەكۆی كۆمەڵگە. بەواتایەكتر دەسكاریكردنی ڕۆحی مرۆڤە. ئەو مرۆڤەی سەدان ساڵە، بگرە هەزاران ساڵە، ئایدیۆلۆژیایەك یان چەند ئایدیۆلۆژیایەك دروستی دەكات.
لەمەودوا هەوڵا دەدەین ئەوە ڕوونكەینەوە بۆ بەم باوەڕەی هەنوكەی ئیسلام ناتوانین دیموكراسی بین!
                           
  جیهانی ئیسلامی‌و دیموكراسیبوون
ئەم پەرەگرافە بەم پرسیارە دەستپێدەكەین: ئایا دیموكراسیبوون هوشیاربونەوەیەكی جۆرەكی دەخوازێت یان هەروا لەخۆڕا‌و بەدروشم‌و گوتار بەڕێدەچێت؟ ئایا دیموكراسیبوون بەدەسكاریكردنی تەنها فۆرم دروست دەبێت یان سترەكتوری تاك‌و كۆمەڵگەش دەبێ‌ سەروبن بكرێت؟
دیموكراسی بەتەنها سیستەمێكی سیاسی نیە‌و ڕەهەندەكانی تری ژیان وەلانێت، نەخێر؛ دیموكراسی سیستەمێكە سەرتاپای ڕەهەندەكانی تری ژیان دەگرێتەوە، وەك لایەنی ئابوری كە بازاری ئازاد دەخوازێت، وەك تاك كە بەهای خۆی لەئاست كۆمەڵـدا وەرگرێتەوە، وەك خێزان كە باوكسالاری یان دایكسالاری سەرورەی وەرنەگرێت، مرۆڤ وەك مرۆڤ نرخی خۆی هەبێت‌و گشت مرۆڤێك بەسەركردەو جەماوەرەوە لەهەمبەر ئەو بەهایەدا یەكسان بن، لەهەمووی گرنگتر یەكسانبوونی عەقیدەكانە لەئاست یەكدیدا، واتە دەسهەڵگرتنە لەڕەهایی عەقیدەیەك. ئەم دوا ڕەهەندەیان بۆ ئێمە تا بڵێی گرنگە قسەی خۆمانی لەسەر بكەین چونكە، گرفتی جیهانی ئیسلامی وا لەم خاڵەدا هەستی پێناكرێت.

لێرەدا هەوڵـدەدەین بەڕێگەی دەروونشیكار بچینە ناخی موسڵمانێكەوە. ئەو موسڵمانەی هەڵگری عەقیدەیەكە كە پێیوایە خودا ڕاستە‌وخۆ پەیامی خۆی بۆ ناردووە. پرسیارەكەی ئێمە لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەم عەقیدەیە لەگەڵا دیموكراتیدا دەگونجێت؟ بێگومانم لەوەی كە وتار و كتێبی زۆر‌وزەبەن لەوبارەوە نوسراون كە ئیسلام دژ بە دیموكراتی نیەو ڕەنگە لەهەندێ‌ شوێنیشدا وا بێت وەك موسڵمانەكان دەیڵێن، چونكە ئەو نوسینانە قسەیان لەسەر یاسا‌و دەستورەكانی ناو مێژووی ئیسلامە. بێگومانیشم لەوەی گەر بە مێژووی ئیسلامدا بگەڕێیت، نمونەی دیموكراتیش‌و نمونەی دیكتاتۆریش دەدۆزیتەوە. وەلـێ‌ گرفتەكە لەوەدایە كە ئیسلامیەكان نمونە جوانەكانی مێژووی ئیسلام دەخەنەڕوو، ناحەزانی ئیسلامیش نمونە دزێوەكانی مێژووی ئسلام دەدۆزنەوە. ئەگەر مێژوو،مێژووی مرۆڤ بێت، هەڵبەتە لەهەردوو نمونەی دزێوی‌و جوانیش دەتوانرێ‌ ببینرێتەوە. مێژووی شارستانی هیچ كۆمەڵگەیەك بەدەر نیە لەم ڕێسایە، بەم شارستانیەتەیشەوە كە هەنوكە ڕۆژئاوا خاوەنیەتی. بەهەمان شێوە دەتوانین نمونەی جوانی دیموكراتی لەئاینەكانی تریشدا لەساتێك لەساتەكانی مێژوودا یان لەتێكستێك لەناو كتێبە پیرۆزەكانیاندا بەدیبكەین. هەر بۆنمونە لەوتارێكی بودادا بۆ قوتابیەكانی جوانترین گوزارشی دیموكراسی تێدایە كە لەگەڵا سیستەمی دیموكراسی ئیمرۆدا پێكداێتەوە، هەروەك دەتوانین بڵێین حوكمی عومەری كورد عەبدولعەزیز گەر بەراوردی بكەیت لەگەڵا خەلیفەكانی پێش ئەودا سیستەمێكی جوان بوو بۆ ئەوكات. وەلـێ‌ ئەم دیموكراسیەی ئیمڕۆی ڕۆژئاوا توخمی زۆری تێدایە كە لەدوێنێدا بەدی ناكرێن. دیموكراسی هەنوكەی ڕۆژئاوا بەتەنها سیاسەتی حوكمكردن ناگرێتەوە، بەڵكو ناخی تاك‌و عەقیدەی كۆمەڵگەشی گرتۆتەوە، هەر دەسكاری سیستەمی كۆمەڵگەی نەكردووە، بەڵكو دەسكاری سایكۆلۆژیای تاكیشی كردووە.
لەم وتارەدا قسە لەسەر مێژووی ئیسلام ناكەم، بەڵكو قسە لەسەر ئەو مرۆڤە دەكەم كە ئەم مێژووە خوڵقاندویەتی. قسەی من لەسەر كتێب‌و ڕوداوەكانی ناو مێژووی ئیسلام نیە تا بەشوێن نمونەی جوان یان دزێودا بگەڕێم، قسەی من لەسەر دەستورو یاساكانی ئیسلام نیە تاڕایبگەیێنم ئەم دەستورە یان ئەو یاسایە بۆ ئیمڕۆ دەگونجێت یان ناگونجێت، قسەی من لەسەر شتەكان‌و ڕوداوەكان نییە كە بەسەرچوون، بەڵكو قسەی من لەسەر خودی ئەو مرۆڤەیە كە ئیمڕۆ خۆی بەموسڵمان دەناسێت. ئەو مرۆڤەی مێژوویەكی هەزاران ساڵە لەپێكهاتنی كاراكتەریدا دەستی هەیە. قسەم لەسەر موسڵمانی ئیمڕۆیە، نەك موسڵمانی دوێنێ‌، قسەم لەسەر ئەو مرۆڤەیە كە كتێبەكانی پێشوو لەدروستكردنیدا دەستیان هەبووە.
لەم پرۆسەیەدا مرۆڤێك خوڵقاوە، پێكهاتەیەكی عەقڵی‌و دەروونی وای بۆ ڕەخساوە، نەستێكی ئەوتۆی بۆ دامەزراوە لەگەڵا دیموكراسی ئیمڕۆدا گونجاندن سەختە. مانای ئەوەنیە هەوڵـی گونجاندن نەدراوە. چونكە ئیسلامیەكان دەتوانن نمونەی زۆر ‌و زەبەندی ئەو وڵاتانە بێننەوە كە ئیسلامی حوكم دەكاو دیموكراتیش پیادە دەكرێت، هەڵبەتە مەبەستی منیش هەر ئەمە نیە، بەڵكو مەبەستم ناخی ئەو مرۆڤەیە كە دیموكراسیبونەكەی لەسەنگی مەحەك بدرێت. ئایا دیموكراسی هەر تەنها هەڵبژاردنە ‌و بوونی پارتی جۆراوجۆرە وەك لەتوركیادا بەتایبەتی دەیبینین؟ نا، نەخێر دەمەوێ‌ ئەوە روونكەمەوە ئەو تاكە تا چەند ئەخلاقی دیموكراسی لەناخی خۆیدا هەڵگرتوە. دەنا ئەمەش هەر وەك ئەو باوەڕ بەخوابوونەی لێدێتەوە كە دەڵـێ‌ باوەڕم بە خودایە، وەلـێ‌ تا چەند توخمی بە خوابوونی لەناخی خۆیدا هەڵگرتووە. واقع یان روداوێك ئەو ناخەمان بۆ دەردەخات تا چ ڕادەیەك ئەو مرۆڤە لەگەڵا باوەڕەكەیدا ڕاستگۆیە. هەر بۆنمونە دەسەڵاتدارانی تورك بە ئیسلامی‌و بەعیلمانیەوە تا چ ئاستێك دەتوانن دیموكراسی بن لەئاست دۆزی كوردا. وەڵامدانەوەی دەسەڵاتی توركی بۆ ئەم كێشە واقیعیە ڕادەی باوەڕی ئەوان بە دیموكراسی دەردەخات. پرسیارێكی دی ئەوەیە بۆ مافی كورد لای دەسەڵاتدارانی خۆرئاوا هێندە ئاڵۆز نیە‌و بە مافێكی ئاسایی دەزانن، كەچی تورك ‌و عەرەب‌و فارس بە مافی ڕەوای نازانن؟ هەروەك ڕاستێتی ئیمان كردەوە دەری دەخات، ئاوهاش ڕاستێتی دیموكراسیبوون كردار دەریدخات.
ئەو ناخەی موسڵمان هەڵگریەتی گەر وەرچەرخانێكی جۆرەكی تیادا ڕوونەدات. دامەزراندنی سیستەمێكی دیموكراتی تا بڵێی ستەمە‌وسەختە. وەرچەرخانێكی جۆرەكی لەبیركردنەوە، وەرچەرخانێكی جۆرەكی لەعەقیدە، وەرچەرخانێكی جۆرەكی‌و سەرەكی لەچەمكی خوایەتی. چەمكی هەر كۆمەڵگەیەك ئاوێنەی ناخی ئەو كۆڵگەیە نیشان دەدات. هەركەسێك ئاگاداری سایكۆلۆژیای ئاین بێت یان ئاگاداری سۆفیگەری بێت لەم مەبەستەم چاك تێدەگات. بەتایبەتی لەڕێبازە سۆفیگەریەكەی فەریدەدینی عەتتاردا ئەو پەیوەندیەی نێوان چەمكی خوایەتی‌و ناخی یا نەستی مرۆڤ بە ئاشكرا دەردەكەوێت. كە دەڵێم موسڵمان هەرتەنها ئیسلامیەكان ناگرێتەوە، بەڵكو ئەوانەشی كە خۆیان بە پارتی عیلمانی دەزانن، دەگرێتەوە، لەبەرئەوەی ئەوانیش لەو كەلتورەدا گەورەبوون‌و هەمان هەوایان هەڵمژیوە. بۆ راستێتی ئەم بۆ چونەم چەند مانگێك لەمەوپێش لەگەڵا چەند كەسێك كە مێژوویەكی درێژیان لەگەڵا كۆمەڵـەی ڕەنجدەران بووە، كە بۆچونی خۆمم لە هەمبەر ئیسلام ئاشكرا كرد‌و پێشنیاری ئەوەم كردكە كورد تا ڕۆحی خۆی سەربەخۆ نەكات ناتوانێت سەربەخۆیی خاك‌و وڵاتیشی دەسكەوێت، زۆربەی ئەو بەڕێزانە ترسێكیان لێنیشت. ئەو ترسە بردنیەوە دۆخی نەستی خۆیان كە چەندین ساڵە مێژووی ئیسلام دایدەڕێژێت. من هەوڵم دەدا ئاین لەئاستێكی بەرزتر لەوەی ئیسلام ڕوونكەمەوە‌و لەم سەردەمی پۆستمۆدێرنەیەدا چۆن ئاینخوازبین، كەچی ئەو بەڕێزانە بەرگریان لەئیسلام دەكرد، كە لەوانەیە هەندێكیان لەژیانیاندا بۆ جارێكش ركعاتێك نوێژیان نەكردبێت. خۆشم زۆرچاك لەوە هوشیارم كە ئەم خواستەی من تا بڵێی بۆ كۆمەڵگەی كوردەواری سەختە‌و هەرس ناكرێ‌، وەلـێ‌ دەبێ‌ ئێمەش لەوە هۆشیاربین كە كاری سەخت مرۆڤ فێردەكات‌و گەشەی پێدەدات، هەر مرۆڤی هۆشیاریش چاكتر لەخواستەكانی خوا تێدەگات، ئیدی دەبێ‌ ئەم هۆشیاربونەوەیە چ پێچەوانەیەكی ویستی خوای تێدابێت. هەڵبەتە لێرەدا مەبەستم لایەنی مەعریفەی ئیسلام نیە كە وەك ئەبستمۆلۆژیایەك وینای ژیانێكی میسالی بۆ مرۆڤ دەكێشێت، هیچ كاتێك لاریم لەم مەعریفەیە نەبووە تا هەنوكەش ئەم مەعریفەیەی ئیسلام سەرقاڵـی كردووم، مەبەستم ئەو ئیسلامە ئیدۆلۆژیەیە كە تێكەڵا بەكەلتوری كۆمەڵگە بووە‌و بە ناوی خوداوە دەخرێتە ڕوو. گشت ئاینێك دوو ڕەهەندی ڕۆحی‌و كەلتوری لەخۆگرتوە. هەر چەند ئەو ڕەهەندە ڕۆحیەش لەئاینێكەوە بۆ ئاینێك‌و لەسەردەمێكەوە بۆ سەردەمێك‌و لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەك دەگۆڕێت، بەڵام گشتیان رووی مرۆڤ ئاراستەی ئەو ڕەهەندە شاراوەیە دەكەن‌و بەرەو هۆشیاربوونەوەیەكی تابیەتی دەبەن. هەزاران ساڵا ئاشنابوون بە یەك ئایدیۆلۆژیا، سانا نیە وەرچەرخانی رووگەی ئەو مرۆڤە بەرەو جۆراوجۆربوونی ئایدیۆلۆژەكان.
ئەوا نزیكەی هەزاروچوارسەد ساڵە پەیتاپەیتا‌و نەوە بەنەوە ئەو ئایدیۆلۆژیایە بە گوێی موسڵماندا دەدرێت، كە ئەو خاوەنی دوا پەیامی خوایە، شوێنكەوتووی دوا پەیامبەرە‌و هەڵگری هەقیقەتی ڕەهایە. مرۆڤێك كە هەڵگری عەقیدەیەكی وەهابێت، چۆن ڕازی دەبێت بچێتە ڕیزی مرۆڤێكی دی كە هەڵگری عەقیدەیەكی دی بێت. ئالێرەدایە ناكۆكی ڕاستەقینەو جەوهەری لەنێوان دیموكراسیبوون‌و موسڵمانبوون. خۆ ئەگەر موسڵمان بەوە ڕازی بێت كە عەقیدەكەی لەئاست عەقیدەی ئەوانی دیدایە هەڵبەتە ئەوە ئەو وەرچەرخانە جۆرەكیەیە كە من مەبەستمە. ئیدی ئیسلام دەتوانێ‌ ئەو ئیسلامە بێت كە هەنوكە موسڵمانان شانازی پێوەدەكەن؟ چونكە دیموكراسیبوون یانی تاكگەرایی، ڕێژەگەرایی، جا چ لەسیستەمی بیركردنەوەدا بێت یان لەسیستەمی حوكمدا بێت. لەم سیستەمەدا چەمكی خوایەتی كە تاقە پەیامێكی بە ڕێگای گەلێكی تایبەتەوە ناردبێت كۆتایی پێدێت. ئایا موسڵمان بەرگەی ئەم وەرچەرخانە دەگرێت؟ ئەم وەرچەرخانە لەڕۆژئاوادا نزیكەی چوارسەدەی خایاندووە، داخۆ لەوڵاتانی ئیسلامیدا چەند دەخایەنێت؟ خۆ  ئەگەر دەشڵێن ئیسلام لەمەسیحی جیاوازە، ئەوەش مافێكە موسڵمان بۆی هەیە وەریگرێت، وەلـێ‌ پێویست ناكات بانگەوازی دیموكراسیەت بكەن، هەق وایە باس لەچۆنیەتی تەتبیقی شەریعەت بكەن‌و بیسەلمێنن كە لەدیموكراتیەت باشترە بۆ ئیمڕۆی مرۆڤایەتی.
ئیدی موسڵمان یان جیهانی ئیسلامی یان تاكەكانی  وڵاتانی ئیسلامی بە موسڵمان‌و نا موسڵمانەوە دوو ڕێگەی لەبەردەمدا دەمێنێتەوە، یان ئەوەتا بڵێت بەڵـێ‌ گشت ڕێباز‌و ئاین‌و فیكرەكانی دیش هی خودان‌و پەیامی خودایان لەخۆگرتووە، واتەگشت شتێك‌و دیاردەیەك خوداییە (پیرۆزن)، یان ئەوەتا باوەڕ بەوە بێنن كە گشت شتەكان مرۆڤ خۆی بۆیان تێدەكۆشێت‌و پێیدەگەن‌و بۆ خودا گشتیان وەك یەكن‌و شتەكان یان دیاردەكان گشتیان ناخودان (ئاسایین). لەیەكێك لەم دوو دۆخەدا نەبێت، مرۆڤەكان ناتوانن بگەنە ئاستێك تا بتوانن باوەڕ بە دیموكراسی بێنن‌و لەژیانی ڕۆژانەدا ڕەنگ بداتەوە. 


* نووسەر مەبەستی بەشی یەكەمی كتێبەكەی (رۆحی كورد لەبن دەستی ناسیونالیزم، ماركسیزم، ئیسلامیزم)ە ـ دۆسێی ئیسلام.
* ئەم خەمڵاندنە زیادەڕەویی پێوە دیارە، دەنا بەچ پێوەرێك ئەوانەی دوای بزاڤی (ئیخوان) لەكوردستان كەوتوون بە(بە بەشێكی زۆر)ی نەتەوەی كورد دابندرێت؟ ـ سەرنووسەری دۆسێی ئیسلام
Print