Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
دۆسێی ئیسلام        ژماره‌ 8
ئیجتیهادو شوێنكەوتن (تقلید) لەنێوان سەلەفگەریی كۆنەخوازان و نوێگەریی ریفۆرمیستاندا

نەجم عەبدوڵا محەمەد

بەرایی
ئاشكرایە كەبنیاتی كۆمەڵگە لەچەندین دابونەریتی كۆمەڵایەتی پێكدێت كەئەندامەكانی خوویان پێوەگرتوون، پێیان راهاتوون، بەتوندی داكۆكییان لێدەكەن‌و شێلگیرانە جێبەجێیاندەكەن. جا ئەگەر چەند ئەندامێك كەوتنە سووكایەتیكردن بەم دابونەریتانەو دەستیانكرد بەخواستن‌و بڵاوكردنەوەی رەفتارو ئاكاری نوێ‌ ئەوە زۆر ناخایەنێت ئەو كۆمەڵگەیە شیرازەی تێكدەچێت‌و دابونەریتە كۆنەكان بەلاوەدەنێت، لەبەرامبەریشدا ئەو ململانێە دروستدەبێت كەموحافزكارە كۆنەپەرستەكان بەرەیەك دژی نوێخوازەكان دروستدەكەن، ئەم بەرەی داكۆكیكارە لەدابونەریتەكان دژی ئاكارو رەفتارە خوازراوەكانی نوێخوازەكان، بمانەوێت‌و نەمانەوێت هۆكاری سەرەكیی دۆگمابوونی هزری كۆمەڵگەن‌و ئەندامەكانی بەپابەندبوون بەڕێوشوێنە كۆنەكانەوە دەبەستنەوەو بەناوی خەمخواردن بۆ بەها دێرینەكان، كەڕابردووی شكۆداریان دروستكردووە، كۆمەڵانی خەڵكی سادەو نەفام هاندەدەن‌و دەبنە رێگر لەبەردەم رەوتی گۆڕانكارییە خوازراوە كۆمەڵایەتییەكان، ئەمەش لەڕێی كۆتوپێوەندكردنی هۆش دەبێت كەدەكاتە لەكارخستن یان كارانەكردنی ئیرادەو ئازادیی رادەربڕین‌و بەستنەوەی كۆمەڵگە بەڕێوشوێنە كۆن‌و بەسەرچووەكان‌و دەرنەچوون لەو بازنە سوورەی بۆی كێشراوە.
ئەوەی زانراویشە مرۆڤ وەكو بوونەوەرێكی هۆشمەندی بیركەرەوە، هەنگاوەكانی بەپێی تێخوێندنەوەو بەڵگەهێنانەوەی هۆشەكی دەنێت‌و هەندێكجاریش بەپێی بیروباوەڕێك كەپێی قایلە. واتە جگە لەكردەی بەرتەكدانەوە كەمرۆڤ بێئەوەی دەستی تێدابێت دەیكات، كردەوەكانی تری لەڕێی تاوتوێكردن‌و سەلماندن دەكات، چ چاك بن چ خراپ، چاكی‌و خراپیی ئەنجامی كردەوەكانیشی پەیوەندییان بەپێوانە ئاكارەتییەكانی خودی مرۆڤەوە هەیە لەقۆناغێكی دیاریكراودا، بەواتایەكی تر مرۆڤ بەحوكمی هۆشمەندییەكەی، بەرپرسیارە لەكردەوەكانی‌و تا عەقلانی بێت ئەوە بۆچوون‌و حوكم‌و بڕیارەكانی دروستن. بەڵگەنەویستیشە كەهەموو كەسێك بەپێی ئاستی تێگەیشتنی دەتوانێت عەقلانی بێت‌و حوكم‌و بۆچوونەكانی لەسەر بنەمای مەعقوولیەت دەربڕێت، ئەڵبەت ئەمەش لەبارێكدا دەبێت ئەگەر ئەو كەسە تەنها بەرژەوەندیی تایبەتی خۆی لەبەرچاونەگرێت. ئەم حوكمە عەقلانییەش تەنها لەڕێگەی پەروەردەی دروستەوە دێتەدی كەبەرژەوەندیی مرۆڤەكانی كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو لەبەرچاودەگرێت‌و ئەوە بكاتە پێوانەیەك بۆ لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندیی مرۆڤەكانی تر كە لەخانەی (ئەوانی تر)دان. كەواتە لێرەدا كاتێك حوكمێكی عەقلانی دەدرێت دوو بنەما لەبەرچاودەگیرێت، یەكەم: لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندیی هەموان‌و دووركەوتنەوە لەخۆویستی، دووەم: داننان بە (ئەوەی تر) وەكو خاوەن ماف‌و بەرژەوەندی‌و لەبەرچاوگرتنی بوونی، ئەمانەش دەبنە مایەی دروستكردنی پەیوەندیی دۆستایەتی‌و مرۆڤاندنی پەیوەندییەكان‌و لەكۆتاییدا بڵاوبوونەوەی گیانی لێبوردن‌و میهرو خۆشەویستی كەماكی پێكهاتەی مرۆڤە لەكۆمەڵگەی شارستانیدا.
ئەوەی لەم میانەیەدا سەلماوە ئەوەیە كەبوونی ئەمجۆرە ئاراستە هۆشەكییە (عقلانی)یەی مرۆڤ، هۆكار یاخود مەرجی بنەڕەتیی دامەزرانی شارستانیەت‌و گەشەكردنیەتی، راست وەكچۆن بێبایەخكردن یان كەمكردنەوەی بەهای هۆش‌و پێڕەوی هۆشەكی سەرچاوەی ئیفلیجبوونی تواناكانی مرۆڤە لەمیانەی گەشەپێدانی پۆزەتیڤانەی رەوتی واقیع‌و جیهان‌و سەرتۆپی هەموویشی سەرچاوەی پووكانەوەی توانای بەشداریی ئافەریدەكاری مرۆڤە لەكۆمەڵگەی شارستانیدا كەكۆمەڵگە مەسیحییەكان لەسەدەكانی ناوەڕاستدا تاڵاوو دەرەنجامە تاریكبینییەكانیان چەشت. شایەنی باسە كەهەرئەم پووكانەوەی تواناو دەستەپاچەییەبوو عەقلانیەتی ریزپەڕو زیادەڕەوی وەكو پەرچەكردارێك دژی رێوشوێن‌و پرنسیپە فەندەمنتاڵیستەكان هاندا كەبانگەوازدێرانی لاهووتی ئەبستراكت دژی توانای هۆشەكیی مرۆڤ هەڵیانكردبوو و جەختیاندەكرد لەسەر ئەوەی ناشێت بەهاو ئاكارو چاكەكارییەكان لەخودی مرۆڤەوە هەڵقوڵێن كە لەبنەڕەتدا مرۆڤ لایەنی خراپەكاری‌و وێرانكاری بەسەریدا زاڵەو لەیەكەم رۆژی دروستبوونیەوە ئەم خەسڵەتانە لەگەڵا پێكهاتەكانیدا شێلراون‌و هەردەبێت ملكەچی دەسەڵاتێكی ئاینی بێت كەسەرچاوەو میراتگری پرنسیپە ئاینییەكانە.
لەڕاستیدا ئەم ملكەچبوونە رەتكردنەوەی هۆشی مرۆڤ‌و بەسووك سەیركردنیەتی كەكرایە پێوەرێكی باوەڕداری لەهەموو ئاینەكاندا هەربۆیە دەسەڵاتی سەرتاپاگیری كەنیسەی مەسیحی خۆیكرد بەنوێنەرو بڕیاردەری مەلەكووتی هەق‌و چاكەكاری‌و خوا لەپێناو جڵەوكردنی مەلەكووتی خراپەكاری كەمەلەكووتی زەوی‌و مرۆڤە. جا لەسەر ئەم بنەمایانەبوو كەعەلمانیەت هات پێچەوانەی ئەم ئاراستە نێگەتیڤە نامرۆییانە بسەلمێنێت‌و جەختی لەسەر ئەوە كرد مرۆڤ، ئەم بوونەوەرە باڵاو پیرۆزە كەئیسلام بەدەقی قورئان [ ۆڵقَدْ كَرَّمْنَا بَنِی ێ‌دَمَ ](الاسرا‌و/ 70) شایستەیكردووە دەتوانێت لەسەر ئاستی تاك‌و كۆمەڵگە لەڕێی بەكارهێنانی هۆش‌و تێوردبوونەوەی هۆشەكییەوە چاكەو خراپە دەستنیشانبكات‌و لەسایەی سستمێكی دادپەروەری كۆمەڵایەتیدا، خۆی‌و كۆمەڵگە بەرەو ئارامی‌و خۆشی بەرێت. بەمەش زەوی بوو بەسەرچاوەیەكی شیاوی بەهاكانی چاكەكاری لەڕێی هۆش‌و پەروەردەی مرۆڤایەتییەوە، وەكو دەرەنجامێكیش، پێشكەوتنی بیری‌و كۆمەڵایەتیی مرۆڤ لەڕێی پەروەردەی هۆشەكی‌و كەڵەكەبوونی شارەزایی‌و پسپۆڕییە تیۆرییەكانیەوە ئاسانبوو و مرۆڤ گەیشتە ئەو ئەنجامەی دەكرێت كۆمەڵگەیەكی مرۆیی ی دروست لەسەر زەوی دامەزرێنێت كەچاكەكاری‌و مافپەروەری‌و دادپەروەری‌و تەبایی سیمای بێت‌و لەبریتی ئەوەی هەموو زوڵم‌وزۆرو ستەمێك قبووڵبكات‌و هەمیشە چاوەڕێی (المهدی)و (المُخَلّص) بكات یان چاوەڕێی رۆژی دوایی بكات، تێبكۆشێت بۆ هێنانەدیی یەكسانی‌و خۆشی‌و ئارامی‌و داد.
بەڵام ئەم ئاراستە هۆشەكییەی دژی فەندەمنتاڵیزم‌و سەلەفگەری لەهەموو كۆمەڵگە ئایندارەكاندا وەستایەوە، هەندێكجار زیادەڕەوییكرد لەڕەتكردنەوەی بەها ئاینییەكان كەبۆ هەموو كۆمەڵگەیەكی مرۆیی پێویستن هەرچەندە عەقلانیەت دژی ئاین نییە چونكە ئاین (بۆ نموونە ئیسلام بەتایبەتی) لەچەندین شوێندا بەدەق (چ قورئان چ سوننەت) جەختی لەسەر بەكارهێنانی هۆش‌و پێڕەوی هۆشەكی كردووەو مرۆڤی لەئاژەڵی بێهۆش جیاكردۆتەوە تەنانەت سزایشی بۆ ئەوانەیان دیاریكردووە كەهۆشیان ناخەنەكار وەك دەفەرموێت: [ َڵقَدْ ژَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَپِیراً مِنَ الْجِنِّ ۆالْأِنْسِ ڵهُمْ قُلُوبٌ لا ێفْقَهُونَ بِهَا ۆڵهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِهَا ۆڵهُمْ ێ‌ژَانٌ لا ێسْمَعُونَ بِهَا أُوڵئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَچَلُّ أُوڵئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ ](ڵاعراف/ 179)، كەئیمامی رازی لەڕاڤەكەیدا لەمبارەیەوە گوتوویەتی: (مرۆڤ‌و گشت ئاژەڵەكانی تر لەهێزو توانا سرووشتییە گەشەپێدەرو دروستكارەكاندا بەشدارن، هەروەها لەسوودی پێنج هەستە دیارو پەنهانەكەشدا بەشدارن لەڕووی وێناكردن‌و بیركردنەوەو ئاگاداربوونەوە، ئەو جیاوازییەی لەنێوان مرۆڤ‌و ئاژەڵانیشدا هەیە لەتوانای هۆشەكی‌و بیریدایە كەڕێگەی ناسینی هەق بەرەو خودی پەروەردگار پێنیشاندەدەن، لەگەڵا ئەو دەستكەوتەی لەئەنجامی بەكارهێنانی توانای هۆشەكی‌و بیریدا بەدەستیدەهێنێت. جا كاتێك كافرەكان هۆش‌و بیریان بۆ ناسینی هەق {زاتی الله}*و كاركردن بۆ چاكەكاری نەخستەكارو لەبەرچاویان نەگرت ئەوە لەئاژەڵا گومڕاترن، چونكە ئاژەڵا توانای بەدەستهێنانی ئەو خەسڵەتانەیان نییە، بەڵام مرۆڤ توانای بەدەستهێنانیانی پێدراوە، لەبەرئەوە مرۆڤ كاتێك هۆشی ناخاتەكارو بیرناكاتەوە ئەوە لەئاژەڵا گومڕاترە، لەبەرئەوەی ئاژەڵا، بەشی خۆی سوودو زیانەكانی خۆی جیادەكاتەوەو خۆی لەزیانەكان دەپارێزێت‌و هەوڵدەدات بەپێی توانا كەڵك لەسوودەكان وەربگرێت، بەڵام مرۆڤ وێڕای ئەوەی توانای هۆش‌و بیركردنەوەی هەیە كەچی نایانخاتەكارو بەپێچەوانەی سوودوەرگرتن رەفتاردەكات لەكاتێكدا رابەری هەیە كەپێغەمبەرەكانن كتێبی ئاسمانی‌و رێنمایی ی ئاینییان بۆ هێناوە، بەڵام ئاژەڵا جگەلەوەی خۆیان لەمەترسی‌و زیان بەدووردەگرن، ئەگەر شوانێكیان هەبێت ئەوە زۆر بەدەگمەن تووشی زیان دەبن)(التفسیر الكبیر، ج5/3، ص408 ـ 412). هەر لەسۆنگەی ئەو هۆكارانەی سەرەوەبوو كەهزری رۆشنگەری رۆژئاوا هەرچی زووتربوو كەوتەخۆی لەو رووەوەو رێبازی هۆشەكیی كردە پێڕەوی ژیانی‌و خۆی لەو تاریكستانەی دۆگمای مەعریفی‌و خۆبەستنەوە بەتێزە كۆنەكان قوتاركردو هەنگاوە بوێرانەكەی نا بۆ جیاكردنەوەی دەسەڵاتی ئاینی لەدەسەڵاتی سیاسی كە (ئەمە رەنگدانەوەی هەلومەرجی تایبەتی لەدایكبوونی هۆشیاری عەقلانی‌و زانستی بوو لەجیهانێكدا كەنیسە بەتەواوی باڵادەست بوو و بەهیچ شێوەیەك رێگەی بەپیادەكردنی سەربەخۆی هۆشەكی‌و ئەزموونگەریی ئازاد نەدەدا)(الدولە والدین، ص459).
**********

لەم دەروازەیەوە لەبارەی بەگەڕخستنی هۆش دەچینە ناو باسەكەمانەوە كەئیجتیهادكردنی زانایانی ئاینییە لەڕێی تێخوێندنەوەی دەقی ئاینییەوە بەمەبەستی هەڵێنجانی حوكم‌و فتوای شەرعی كەپێناسەی ئیجتیهاد، زۆر بەسادەیی: راڤەكردنی دەقی ئاینی‌و هەڵێنجاندنی حوكمی نوێیە لێیان. جا دەڵێین لەفیقهی ئاینیدا، تاك‌وتەرایەكانی كۆمەڵا (زاناو شەرعناسە شارەزاكان‌و ریفۆرمیستەكان) كەسەرقاڵی دەرهێنان‌و هەڵێنجانی حوكمی شەرعین لەدەقە ئاینییەكان، بەموجتەهید ناسراون، خەڵكی تریش كەپێڕەویان دەكەن بەشوێنكەوتوو (مُقَلِّد) دەناسرێن، بێئەوەی شوێنكەوتن، وەكو چەمك‌و بەكارهێنان، شوێنكەوتنی ناهۆشیارو نائاراستەكراو بگەیەنێت كە بەزۆری لەناو چین‌و گرووپ‌و كۆمەڵانی خەڵكی بێسەواددا بەدیدەكرێت. بەنیسبەت ئاینی ئیسلامیشەوە كەمەبەستی باسەكەمانە، مێژووی ئیجتیهاد لەدوای كۆچی دوایی ی پێغەمبەرەوە دەست پێدەكات كاتێك موسڵمانان رووبەڕووی كێشەگەلێك بوونەوە كە لەقورئان‌و سوننەتدا دەقیان دەربارە دەست نەدەكەوت، بەتایبەتی دوای ئەوەی ژیانی كۆمەڵایەتیی موسڵمانان فراوانبوو و رووبەری دەوڵەت‌و جیهانی ئیسلامی فراوانبوو و موسڵمانان پەیوەندییان بەچەندین شارستانیەتەوە كرد، بەهۆی تێكەڵاوبوونیان بەژینگەی نوێ‌‌و عورف‌و دابونەریتی ئەو كۆمەڵگایانەی (بەزۆر یاخود بەخوایشت) بوون بەموسڵمان، مەسەلەو كێشەی نوێ‌و نامۆ هاتنە كایەوە (الإجتهاد والتقلید وشۆون الفقیه، ص13)و لەئەنجامدا ئیجتیهادكردن وەك پێویستییەكی گونجاندنی دەقەكانی بەردەست لەگەڵا واقیعحاڵی رۆژانەی ژیانی خەڵك سەپاندی، كەئەم پرۆسەیە رێگەخۆشكەرەوەی دامەزراندنی زانستی فیقه بوو كە بەبێ‌ جێ‌بەجێكردنی ئەم پرنسیپە، ئاین وەكو دەق، هەر لەقاڵبی بەرایی ی خۆیدا دەمایەوە.
**********

لەمیانەی مەسەلەكانی ئیجتیهادكردن‌و پێكان یان هەڵەكردن لەپێڕەوو ئەنجامداو زەرەروزیانەكانی ئیجتیهادكردنی هەڵەو كاریگەرییەكەی لەسەر مرۆڤایەتی لەدیدوبۆچوونی ئاینییەوە، بەپێویستی دەزانین ئاماژە بۆ یەكەمین ئیجتیهادكردن بكەین كەسەرچاوە پەیوەندارەكانی راڤەی قورئان دەیهێننەوە ئەویش ئیجتیهادكردنی ئادەمە (س.خ) لەسەر فەرموودەیەكی پەروەردگار تا بزانین ئادەم بە چ شێوەیەك هۆشی خۆی خستۆتەكارو بە چ ئەنجامێك گەیشتووە.
بەپێی سەرچاوەكان، ئادەم كاتێك لەبەری دارە قەدەغەكەی بەهەشتی خوارد، لەو ئیجتیهادكردنەیدا هەڵەیكرد، واتە لەنێوان فەرمانەكەی پەروەردگارو هەڵسەنگاندنی قسەكەی حەوای هاوسەری بارێكی نادروستی هەڵبژارد، هەر بۆیە سزاكەی ئەوەندە گەورەبوو كە لەبەهەشت دەركرا. چونكە كاتێك فەرمانی خوایی وابوو كە: [ ۆلا تَقْرَبَا هَژِهِ الشَّجَرَەَ فَتَكُونَا مِنَ الڤَّالِمِینَ ](البقرە/ 35)، ئەوە لێرەدا وشەی (هَژِهِ) دەشێت ئاماژەی پێبكرێت بۆ (شتێكی تایبەت‌و دیاریكراو) هەروەكو دەشێت مەبەست لێی (جۆر) بێت هەروەكو لەپێغەمبەری دەگێڕنەوە كاتێك دەستی بۆ پارچەیەك ئاوریشم‌و هەندێك زێڕ بردووە، گوتوویەتی: (هژانِ حِلٌّ لإناپِ أُمَّتی حَرامٌ علی ژُكوڕهِمْ)، واتە ئەمانە بەمێی ئومەتەكەم حەڵاڵن‌و بۆ نێرەكانیان حەرامن، كەمەبەستی جۆرەكانیان بووە. یان كاتێك جارێكیان دەستنوێژی هەڵدەگرت گوتی: (ئەمە دەستنوێژێكە خوا تەنها بەمە نوێژ قبووڵا دەكات) كەمەبەستی جۆرو شێوەی دەستنوێژ هەڵگرتنەكە بووە نەك دەستنوێژ بەگشتی كەهەرچۆنێك هەڵبگیرێت، ئەمەش دەكاتە ئەوەی كەدەستنوێژێك بەو شێوەیەی كەپێغەمبەر لەو ساتەدا هەڵیگرتووە هەڵنەگیرێت ئەوە دروست نییەو نوێژەكەیشی پێ‌ دروست نابێت. ئینجا ئادەم كەفەرمایشتی پەروەردگاری گوێ‌ لێبوو، [ ۆلا تَقْرَبَا هَژِهِ الشَّجَرَەَ فَتَكُونَا مِنَ الڤَّالِمِینَ ] وای زانیوە فەرمانی قەدەغەكردنەكە تەنها دارێكی دیاریكراو دەگرێتەوە، بۆیە لەبەری ئەو دارە (دیاریكراوەی) نەخوارد كەخوا ئاماژەی بۆ كردووەو لەبەری دارێكی تری خوارد بەڵام لەهەمان جۆر، هەر بۆیە هەڵەیكردووە لەئیجتیهادكردنەكەیدا چونكە مەبەستی خوا لەقەدەغەكردنەكە جۆر بووە نەك یەك دانەی دیاریكراو لەو جۆرە (التفسیر الكبیر، ج1، ص460 ـ 461).
لێرەدا دەبینین كەئیجتیهادكردن بەپێی ئەم تەئویلە ئەوەندە تەسكدەبێتەوە مەترسیی سزادانی دێتەسەر هەرچەندە ئیمامی رازی، لەم رووەوە پاساو دێنێتەوە كەپێغەمبەران لەبنەڕەتدا نابێت ئیجتیهاد بكەن چونكە ئیجتیهادكردن نیشانەی كاركردنە لەسەر گومان، گومانیش شایەنی كەسانێكە زانستیان تەواو نەبێت، بەڵام پێغەمبەران توانایان هەیە بە (یقین) بگەن لەبەرئەوەی ئەو دوو پرنسیپە، گومان‌و یەقین، بەپێی عەقڵا‌و شەرعیش پێكەوە نایەن. بەڵام ئایا ئەم ئاستەنگانە رێگە لەمرۆڤ دەگرن كەهۆشی نەخاتەكارو بەڕاستییەكان نەگات یان تەمی گومان لەبەرچاوی نەڕەوێنێتەوە؟ لێرەدایە كاری شەرعناسان‌و شارەزاو ریفۆرمیستان.
دەقێكی سوننەت هەیە دەڵێت: (إنّ اللهَ ێبعپ لهژه اڵاُمَّە، علی رأسِ كُل مائە سنە مَن یُجَدِّد دینها)(التاج، ج3، ص428)، واتە: (خوا، هەموو سەد ساڵا جارێك، كەسێك بۆ نوێكردنەوەی ئەم ئاینە دەنێرێت)، ئەمە نیشانیدەدات كەئیجتیهادكردن لەسەر دەق (قورئان‌و سوننەتی دروست)‌و هەڵێنجانی حوكمی نوێ‌ بەپێی واقیعی سەردەم، ناوەستێت، هەر بۆیە بەدرێژایی ی مێژووی ئیسلام، ئیجتیهاد‌و نوێكردنەوەو بەگەڕخستنی هۆش بەردەوامبووە‌و مێژوونووسان، ئەو نوێكەرەوانەی ئاینیان دەستنیشانكردووە كەهەموو سەد ساڵا جارێك، كەمتر یاخود زیاتر، پەیدابوون. شایەنی باسە كە بەپێی رێكخستن‌و ریزبەندی زەمەنیی كە تائێستا دیاریكرابێت، شێخ محەمەد عەبدولوەهاب (1703 ـ 1792ز/ دامەزرێنەری فێرگەی وەهابی) كە لەسەدەی هەژدە لەنیمچە دورگەی عەرەبستاندا ژیاوە، بەدوا كەسێتییەكی نوێكەرەوەی ئاینیی ژمێردراوە كەناوبراو، ئەرك‌و تێكۆشانی فیقهیی خۆی بۆ بنەبڕكردنی ئەو بیدعەو لادانانە تەرخانكرد كەئایدیای یەكتاپەرستیی ئیسلامی لەڕێ‌ دەردەكەن‌و دیاردەگەلێك دەهێننەدی، سیماو مۆركی هاوەڵا بۆ خوا پەیداكردنیان پێوە دیارە، وەكو سەردانی گۆڕو مەزاری پیاوچاكان‌و شێخ‌و مەشایەخ‌و لێیان دەپارێنەوە‌و (بەباوەڕی خۆیان) دەیانكەن بەهۆكارێك بۆ گەیاندنی نزا‌و پاڕانەوەكانیان بەخوای پەروەردەگار كەوەكو زانراوە لەزۆر ناوچەی جیهانی ئیسلامیدا ئەم دیاردانە تا ئەمڕۆ باون‌و شێوە ئاینێكی گەلییان دروستكردووە كەپەیوەندیی بەئاینە رەسەنەكەوە نییە.
سەدەیەك دوای ئەم كەسێتییە (شێخ محەمەد عەبدولوەهاب)، كەسێكی تر سەریهەڵدا ئەویش شێخ محەمەد عەبدەی میسری بوو (1849 ـ 1905ز) كە لەجیهانی ئیسلامیدا وەكو چرایەك وابوو رووناكییەكەی هەموو لایەكی گرتەوە، كەخۆی بۆ چەند ئامانجێك تەرخانكردبوو، لەوانە: ئازادكردنی هزری ئیسلامی لەكۆتوپێوەندی شوێنكەوتن (التقلید)‌و جەختكردن لەسەر تێگەیشتنی ئاینیی بەپێی پێڕەوی پێشینان (السلف) كەدەكاتە گەڕانەوە بۆ سەرچاوە بەرایی‌و بنەڕەتییەكانی پێش سەرهەڵدانی ناكۆكی‌و جیاوازییە فیقهییەكان كەچەندین مەزهەب‌و فێرگەی فیقهییان لێكەوتەوە، لەگەڵا خاڵێكی تر كەهەر لەسەردەمی ئومەوییەكانەوە بنجی داكوتا‌و پرنسیپە بنەڕەتییەكانی شەرعی رەسەنی ئاینیی خستە لاوە ئەویش دەسەڵاتی ناڕەوایە‌و فیقهزانان (جگە لەفیقهزانانی دەربار كەتیۆریزەیان بۆ شەرعیەتدان‌و سەقامگیركردنی دەسەڵاتی ناڕەوای فەرمانڕەواو سوڵتان‌و بەناو خەلیفەكانی ئیسلام دەكرد) دژی وەستانەوە ئەویش جیاكردنەوەیە لەنێوان مافی حكومەت‌و فەرمانڕەوا بەسەر گەلەوە وەكو گوێڕایەڵی‌و جێبەجێكردنی یاسا‌و رێنمایی‌و فەرمانەكان بەپێی شەرع، لەبەرامبەریشدا مافی كۆمەڵانی خەڵك بەسەر حكومەت‌و فەرمانڕەواوە كەدەكاتە دادی كۆمەڵایەتی، ئەڵبەت ئەمیش بەپێی شەرع كەخوای پەروەردگار لەدەقەكانی قورئاندا دیاریكردوون‌و پێغەمبەر لەڕێی سوننەتەكانیەوە رەنگی بۆ رشتوون‌و هاوەڵانی رێنماییكردووە رێزی مرۆڤ بپارێزن وەكو بوونەوەرێكی شایستەی خوا كەدەقی [ ۆڵقَدْ كَرَّمْنَا بَنِی ێ‌دَمَ ۆحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ ۆالْبَحْڕ ۆرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الگَّیِّبَاتِ ۆفَچَّلْنَاهُمْ عَڵی كَپِیرٍ مِمَّنْ خَڵقْنَا تَفْچِیلاً ](الاسرا‌و/70) جەختی لەسەردەكات.
ئەڵبەت ئەم چەند خاڵەی كەشێخ محەمەد عەبدە كاری لەسەر دەكردن بانگەوازێك بوو بۆ نوێكردنەوەی ئاین لەڕێی دەستبەرداربوون لەشوێنكەوتنی كوێرانە‌و پشتبەستن بەهۆش لەپێناو تێگەیشتنێكی دروستی ئاینی‌و لەئەنجامدا كاری ئیجتیهاد پوخت بێت، بەڵام لەهەموو ئەمانە گرنگتر، كاتێك جەختی لەسەر مافی حكومەت‌و كۆمەڵانی خەڵك كردووە مەبەستی هزری سیاسی‌و كۆمەڵایەتی بووە كەبانگەشە بۆ ئەوە دەكات كۆمەڵانی خەڵك، وەكچۆن لەسەردەمی خەلیفە راشدییەكاندا بوون، فەرمانڕەوا بناسن‌و هەڵیانسەنگێنن‌و بەرەوڕوو لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بكەن كە بەپێی واژەی هاوچەرخ دەكاتە جێبەجێكردنی دیموكراسی‌و دادی كۆمەڵایەتی، بەتایبەتی لایەنە سیاسییەكەی فەرمانڕەوایی كەپەیوەندیی بەپرنسیپی دیاریكردن‌و دانانی (خەلیفە ـ پاشا ـ سەرۆكی وڵات)ـەوە هەیە كەپێچەوانەی ئەو دەقەی سوننەتە كەجەخت لەسەر (اڵائمە من قریش) دەكات‌و ئیمامەت‌و خەلافەت‌و كاری سیاسی بەدەقێكی تر بەئەندازەیەك بۆ خێڵی قوڕەیش قۆرخكراوە تا ئەو كاتەی دوو كەسیان بەسەر رووی زەمینەوە بن: (لا ێزالُ هژا اڵامرُ فی قُرَیشٍ ما بَقێ مِنهُم اپنانِ)(صحیح البُخاری، 61 ـ كتاب المناقب/ 2 ـ باب مناقِب قُریش، 3501، ص643)، كەئاراستە‌و پێڕەوی ئەم دەقە، یەكەمین هۆكار‌و بەرنامەی كاری خەواریجەكان بوو كاتێك سەیریانكرد خەلیفەكان، بنەمای ئەم دەقەیان كردووە بەداردەستیان لەپێناو قۆرخكردنی دەسەلات لەناو خێڵی قوڕەیشدا بەناوی ئەوەی كە لەڕۆژی هەلبژاردنەكەی یەكەمین خەلیفە، ئەبوبەكری صدیق، لەسەقیفەی بەنی ساعیدەدا، هەموان ملیان بۆ كەچكردن‌و كەس دژیان نەوەستایەوە. ئینجا ئەم هزرەی كە بەبنەمای رەسەنی ئیسلام دەژمێردرێت، بوو بەپرنسیپێكی سیاسی جەختی دەكرد لەسەر ئەوەی مەرجی خەلافەت: هەر كەسێكی موسڵمانە‌و مەرج نییە هەر قوڕەیشی بێت، كەئەمەش خۆی لەخۆیدا بیروباوەڕێكی خەمڵیوو پێگەیشتووە كە لەگەڵا بنەماكانی گیانی ئیسلامدا یەكدەگرێتەوە‌و رێنماییەكانی جەختی لەسەر دەكەن‌و دەیسەلمێنن كەنابێت هیچ گرووپ، یان خیڵا، یان تیرە، یان بنەماڵەیەك دەسەلات بۆ خۆی قۆرخ بكات.
ئێمە لێرەدا كەقسەمان لەسەر ئیجتیهاد‌و رەتكردنەوەی شوێنكەوتنی كوێرانەیە نابێت ئەوە پشتگوێ‌بخەین كەبانگەواز هەڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ سەرچاوە بنەڕەتییەكانی پێشینان، تاڕادەیەكی زۆر قەیرانی كۆمەڵەگە ئیسلامییەكان یەكلاناكاتەوەو كێشەكانی سەردەمیان چارەسەر ناكات كەدەیانەوێت بەڕەوتی پێشكەوتووی هاوچەرخی مرۆڤایەتی بگەنەوەو چیتر لەدواوە نەبن یان پاشكەوتە نەبن، لەبەرئەوەی ئەم گەڕانەوەیە دەكاتە ئەوەی پێشینان بكرێتە نموونەیەكی نەمرو پیرۆزی وا كەلێلادانی ببێتە بەزاندنی سنوورەكانی، بەواتایەكی تر لەقاوغدانی هزری پێشینان‌و گەڕانەوە بۆ هەموو كێلەڕێیەكی تا لەوێوە هەنگاو بنرێت‌و گۆڕینی ئەو هزری پێشینانە كەئەوان بەپێی سەردەمەكەیان كاریان لەسەر دەق كردووە‌و نە خودی پێغەمبەر نە هاوەڵە گەورەكان رەخنەیان لەو كاركردنە نەگرتووە، دەڵێین ئەوە دەكاتە گۆڕینی ئەو هزرە بۆ موقەدەس، كە لەكۆتاییدا دەكاتە هاوتاكردنی لەگەڵا دەقی قورئان‌و سوننەت كەئەمەش نەكراوەو ناكرێت‌و شەرعیش رێگای پێنادات، لەبەرئەوەی ئەصڵی بنەما لەتێگەیشتنی ئایندا، دەق نەگۆڕە كەگوتەی خواو پێغەمبەرە، بەڵام لێتێگەیشتن‌و لێحاڵیبوون‌و لێكدانەوە‌و هەڵسەنگاندنی، كاری هۆشەكیی مرۆڤە، دیارە ئاستی تێگەیشتن‌و لێكدانەوەی مرۆڤەكانیش لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تر، ئینجا لەقۆناغ‌و سەردەمێكەوە بۆ قۆناغ‌و سەردەمێكی تر دەگۆڕدرێت، جگەلەوەی لەكەسێكەوە بۆ كەسێكی تریش جیاوازیی هەیە، ئەمەش پەیوەندی بەئاستی ئاوەز‌و شارەزایی فیقهی‌و ئایدیای كەسیەوە هەیە، جگەلەوەی بەرژەوەندیش كاری تێدەكات.
بەڵام سەرنجدەدەین بەلای هەندێك لێكۆڵیارەوە، ئەو دەقەی سەرەوەی سوننەت (إنّ اللهَ ێبعپ لهژه اڵاُمَّە، علی رأسِ كُل مائە سنە مَن یُجَدِّد دینها)، لەگەڵا دەقێكی تری سوننەتدا یەكناگرێتەوە كەدەڵێت: (كُل محدپە بدعە، وكل بدعە چلالە، وكُل چلاڵە فی النَّار)، بەڵكو لەوەش زیاتر، دژی یەكتر دەوەستنەوە، هۆی ئەمەش بۆ لێكدانەوەی واژەی (بدعە) دەگەڕێتەوە كەفیقهزانە فەندەمنتاڵیستەكان كردوویانە كە بەلایانەوە هەموو (بدعە)یەك ئەو بیروڕاو رێبازو شتە نوێیانە دەگرێتەوە كەدوای ئەوەی ئاین تەواو (كامل)بوو داهێنرابن، بەواتایەكی تر ئەوەی لەگەڵا رەگەزەكانی شەریعەت‌و سوننەتدا یەكنەگرێتەوە. وەكو زانراویشە هەموو (بدعە)یەك: یان خراپ (سَیِّئَە)یە‌و لەئەنجامدا گومڕایی (چَلاڵە)یە، یان چاك (حَسَن/ هُدی)یە، ئینجا بیدعەی خراپ ئەوەیە كەدەقی سوننەت لەبارەیەوە دەڵێت: (مَن سَنَّ سُنَەً سَیِّئَە كانَ علیهِ وزرها ووزرَ مَن عَمِڵ بِها)، بیدعەی چاكیش ئەوەیە كەدەقی سوننەت لەبارەیەوە دەڵێت: (مَن سَنَّ سُنَەً حَسنَە كانَ لهُ أجرُها وأجرُ مَن عَمِڵ بِها). بیدعەی چاكیش وەكو نوێژی تەراویحە لەڕەمەزاندا كەهەرچەندە واژەی (تەراویح) وەكو خۆی نە لەقورئان نە لەهیچ فەرموودەیەكی سوننەتدا نییە، بەڵام بەپێی دەقی سوونەت: (.. أنَّ رسوڵ اللهِ {ص} قاڵ: {مَن قامَ رَمَچانَ إیماناً واحْتِساباً، غُفِرَ لهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ژَنبِهِ}. قاڵ ابنُ شِهابٍ: فَتُوُفِّێ رسولُ اللهِ {ص} واڵامرُ علی ژلِكَ، پُمَّ كانَ اڵامرُ علی ژلِكَ فی خِلافَەِ أبی بَكرٍ، ۆصَدراً مِن خِلافَەِ عُمَرَ رچێ اللهُ عَنهُما)(صحیح البُخاری، 31 ـ كتاب صلاەِ التَّراویحِ/  2009/ ص362)، كەدەقێكی تر لەبارەی شەونوێژی (لیڵە القَدڕ)یش هەیە (ه.س، دەقی 35/ ل22).
بەڵام ژمارەیەك لەفیقهزانانە فەندەمنتاڵیستەكانی سەردەمانی پێشوو، لەمیانەی ئیجتیهادكردنیاندا بوارو چەمكی بیدعەیان بەشێوەیەك فرەوانكرد كەهەموو ئەو شتانەی دەگرتەوە كە لەسەردەمی پێشینانی چاكدا نەبوون، مەبەستیشیان سەردەمی پێغەمبەرو چوار خەلیفە راشدییەكەیە. لێرەوە نێوانی بیدعەو نوێكردنەوەیان پێكەوە گرێداو واتای نوێكردنەوەیان بەناوەرۆكی دەقی سەرەوەی سوننەت (إنّ اللهَ ێبعپ لهژه اڵاُمَّە، علی رأسِ كُل مائە سنە مَن یُجَدِّد دینها) بەدژایەتیكردنی بیدعەوە گرێداو وای لێهات كەنوێكردنەوە بوو بەبیدعە. لەسەر ئەم بنەمایەش، ژمارەیەكی زۆری فیقهزانانی سەردەمی دۆگما‌و داڕووخانی فیقهی دروست‌و ئیجتیهادی عەقلانی، زیادەڕەوییەكیان كرد كەئیسلام بەهیچ شێوەیەك رێگای پێنادات‌و كورد واتەنی: نە خوا قبووڵی دەكات نە پێغەمبەر بەرداریەتی. ئەوانە كارو كردەوەی نوێی وایان بەبیدعە‌و لادان ژمارد كە لەبنەڕەتەوە گۆڕان‌و بەرەوپێشچوونی سەردەم‌و رۆژگار خواستبووی‌و سەپاندبووی، وەكو دروستكردنی خوێندنگە‌و پرد، كە بەلای ئەو فیقهزانە دۆگمایانەوە، فێركردنی منداڵا لەسەردەمی پێغەمبەرەوە هەر لەمزگەوتدا (حوجرە) بووە، كەواتە دروستكردنی خوێندنگە بیدعەیە! هەروەها نە پێغەمبەر نە هاوەڵان نەیانزانیوە پرد چییە، لەبەر ئەوەی ئەوان پردیان نەبووە ئەوە دروستكردنی بیدعەیە (لەئنتەرنێتەوە، ماڵپەڕی: الدكتور محمد عابد الجابری: تجدید التفكیر فی مشروع سابق للتصحیح والتجدید). ئینجا دەتوانین لیستێك بەناوی هەزاران هەزاری ئەو شتانە رێكبخەین كە لەساڵی چلی كۆچییەوە (دوا ساڵی خەلافەتی راشدی كەدەكاتە ساڵی كوژرانی چوارەمین خەلیفە، عەلیی كوڕی ئەبوتالیب‌و دەستبەكاربوونی موعاویەی كوڕی ئەبوسوفیان وەكو یەكەمین خەلیفەی قۆناغی فەرمانڕەوایی ی ئومەوییەكان) تا ئێستا داهێنراون‌و دۆزراونەتەوەو دروستكراون كە لەژمارە نایەن، هەر لەبەرئەوەی هۆشێكی نەخۆش بڵێت ئەمانە، مادەم لەسەردەمی (السڵف الصالح)دا نەبوون، ئەوە هەموویان بیدعەن‌و بەكارهێنانیان لادان‌و گومڕایی‌و (چَلاڵە)یە، ئیدی مرۆڤایەتی چی لێدەمێنێتەوە؟!
ئینجا بەڵگەنەویستە كە بەپێی فیقهی ئیسلامی، خەمخۆرە نوێكەرەوەكانی ئاین، بێئەوەی مەبەستیان بێت، راست دەچنە ریزی  ئەو ریفۆرمیستانەی كەدەقكەەی سەرەوەی سوننەت (إنّ اللهَ ێبعپ لهژه اڵاُمَّە..)، مەبەستیەتی. دەكرێت لەم میانەیەدا ئەم تێزە لەگەڵا ناوەرۆك‌و راڤەی دەقی سوننەت (إختلاف أُمَّتی رَحمَە)دا بەراوردبكرێت كەیەك واتاو مەبەست دەگەیەنن، ئەمەش لەبارێكدا ئەگەر ئەم دەقەی دوایی، دەقێكی دروستی سوننەت بێت، لەبەرئەوەی بەپێی دەقێكی سوننەت (.. أنَّ النَّبیَّ {ص} بَعَپَ مَعاژاً وأبا موسی إلی الێمَن، قاڵ: ێسِّرا ۆلا تُعَسِّرا، ۆبَشِّرا ۆلا تُنَفِّرا، ۆتَگاۆعا ۆلا تَختَلِفا)(صحیح البُخاری/ 56 ـ كتاب الجِهاد والسِّێر/  3038/ ص556)،  جگەلەوەی دەقەكەی سوننەت (إنّ اللهَ ێبعپ لهژه اڵاُمَّە..) خۆی لەخۆیدا رەتكردنەوەو پووچەڵكردنەوەی هەموو جۆرە دۆگمابوونێكی ئاینییەو جەختدەكات لەسەر توانای ئاین بۆ نوێبوونەوەو مشتوماڵكردن (دیارە لەڕووی ئیجتیهادو راڤەو تەئویلدا)و ئەگەر هەلومەرجی دۆگمای ئاینی‌و زاڵبوون‌و تەشەنەسەندنی هزری چەوت‌و چەواشەكراوی ئاینی‌و تێچێن‌و سەرباری ئاینی گەلیی نەبوایە، گەورەپیاوانی مەبەستی دەقەكە ئاڵای شۆڕشی نوێگەریی ئاینییان هەڵنەدەكرد، واتە بۆیە هەڵمەتی ریفۆرمسازییان دەست پێكرد چونكە هۆكاری پێویست‌و خۆسەپێن لەئارادابووە بۆ نەهێشتنی چەواشەكارییەكان ئینجا راستكردنەوەی لادانەكان، هەر بۆیە خوای پەروەردگار، هەموو سەد ساڵا جارێك، كەسێك بۆ نوێكردنەوەی ئاینەكەی رەوانەدەكات.
ئەمە لەلایەك، لەلایەكی ترەوە، ئەو دەقە ددانپیانانێكی ئاشكرایە لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامەوە كەئاینی ئیسلام، لەگەڵا چەقین‌و دۆگمابووندا ناگونجێت(1)، هەروەها پێشبینیكردنە بەهاتنی شەرعناس‌و بیریاری ریفۆرمیست‌و نوێكار كەئەگەر بەپێی ماوەی سەد ساڵیش دیاریكرابێت ئەوە مەرج نییە تەواو سەد ساڵی مەبەست بێت، بەڵكو پێدەچێت پێغەمبەر مەبەستی ماوە (قۆناغ)ێك بێت كە بەپێی گۆڕانی بارودۆخی كۆمەڵایەتی، كەم بێت یان زۆر (وعّاڤ السلاگین، ص103). هاوكات شەرعناسی سەردەمیش، لەنوێگەریخوازانی ئاینی، لەهەموو روویەكەوە هەوڵیاندا بۆ گونجاندنی ئاین لەگەڵ زانستدا كەئەمەش لاساییكردنەوەی رۆژئاوا ناگەیەنێت لەڕووی وەرگرتن‌و خواستنی بیروباوەڕو خوونەریتە كۆمەلإیەتییەكانیان بەناوی پرۆسەی پێشكەوتنخوازەتی‌و مۆدێرنێتەوە، هەروەكوچۆن ناشێت بەبێ‌ لێكدانەوەو پێكگرتن‌و گونجاندن، هرزی سەلەفی لەگەڵا ئەمڕۆدا پێكبگیرێت‌و لەژیان‌و مامەڵەی رۆژانەو بوارە جیاجیا كۆمەلإیەتییەكاندا پراكتیزەبكرێت.
كەواتە ئیجتیهاد كارو تێكۆشانێكی فیكرییە، ئینجا ئەم كارە، پێبەپێی جیاوازبوونی ئەو كێشەو گیروگرفتانەی دێنە پێش، لەڕووی شێوازو ئامرازەوە (میتۆد) جیوازدەبێت، هاوكات لەبەرئەوەی گیروگرفتی سەردەمی ئەمڕۆمان، بەبەراورد لەگەڵا كێشەو گیروگرفتی سەردەمانی رابردوودا، لەڕووی چەندایەتی‌و چۆنایەتییەوە جیاوازن، ئەوە پێویستە ئەركی فیكریی كەسی مەجتەهید ، لەڕووی چۆنایەتییەوە لەئەركی فیكریی كەسی موجتەهیدی رابردوو جیاوازبێت. ئەمەش ماكی ئەو ئاستەنگانەیە كەدێنە رێگای موجتەهیدی هاوچەرخ كاتێك دەیەوێت كێشەیەك لەسەر فتوا (كەئەنجامی ئیجتیهادە)ی موجتەهیدێكی رابردوو چارەسەربكات، ئەمەش لەبەرئەوەی فتوا دێرینەكە بۆ ئەو كێشەیە لەقاوغی هەلومەرجی كۆمەڵایەتیی سەردەمێكی تردا بووەو ئێستا ئەو قاوغە شكاوە یاخود فرەوانتر بووە‌و ئیجتیهادە دێرینەكە لەتوانایدا نییە پەی بەپێویستییەكانی كێشەكە لەئەمڕۆدا بەرێت.
سەرنجدراوە كەژیانی موسڵمانان هەتا كۆتایی ی سەدەی نۆزدە، لەسەرەتای سەرهەڵدانی ئاینی ئیسلامەوە تا ئەو كاتە، بەیەك ریتم‌و شێواز هاتووە، واتە ئەنجامی پێدراوگەلێكی شارستانی‌و ئابووری‌و كۆمەڵایەتی‌و سیاسی‌و دامەزراوی وا بووە كەشێوەو ناوەرۆكیان نەگۆڕاوە. لەبەرئەوە، شێوازی پێڕەوكراوی ئیجتیهاد بە (قیاس) هاتووە كەئیمامی شافعی (150 ـ 254ك) رەنگی بۆ رشت‌و چەسپاندی، واتە پێوانەكردنی بەش لەسەر بەشەكان، پێوانەكردنی شتێك دەقی (ئاینی)ی لەبارەوە نەهاتبێت لەسەر شتێك دەقی لەبارەوە هاتبێت. بەواتایەكی تر، پێوانەكردنی رووداوو كێشەو گیروگرفتگەلێك كەدێنە پێش، لەسەر رووداوو كێشەو گیروگرفتگەلێك كەپێشتر هاتبنە گۆڕێ‌‌و لەو سەردەمە دێرینەیاندا حوكمیان لەسەر درابێت، ئیتر بەپشتبەستن بەدەق یان بەكۆڕا (إجماع) یان ئیجتیهادی موجتەهیدگەلێگی پێشوو بێت.
جا لێرەوەیە مەسەلەكە بەئاسایی هەنگاو بۆ مەسەلەی داخستنی دەرگای ئیجتیهاد دەنێت كەئەو هەموو حوكم‌و فتوایانەی لەڕابردوودا دراون، هەروەها زۆربوونی ژمارەی ئیجتیهادكاران، لەگەڵا تێپەڕبوونی رۆژگاردا وایكرد هەموو تواناكانی ئەمجۆرە پێوانەكردن (قیاس)ـە لەدەستبدرێت‌و دەریاكەی چۆڕبڕبكرێت، لەبەرئەوەی بەش (جُزئیات)ی رابردوو، كەلێكچوو و هاوشێوەیە، كەمەو لەقاوغدراوە، یان دەكرێت لەقاوغ بدرێت. لەهەمانكاتدا دەقە شەرعییەكانیش سنووردارن، لەئەنجامدا ئیجتیهادكردن بۆ پەیبردن‌و تێگەیشتن‌و دیاریكردنی واتاكان هەر دەبوایە بگەیشتایە بەبنبەست، واتە بگاتە ئاستێك چیتر ئامراز بەدەستەوە نەمێنێت بۆ بەكارهێنان. ئیدی ئەنجامی سەپێنراو: داخرانی دەرگای ئیجتیهادبوو نەك داخستنی هەروەكو باوە‌و بەسەر زارانەوەیە.
بەواتایەكی تر، كاتێك دەرفەت نەما بۆ ئیجتیهادكردنی زیاتر لەچوارچێوەی ئەو شارستانیەتەی موسڵمانانی تێدا دەژیان، هەروەها كاتێك هەموو كێشەو گیروگرفتە هەنووكەییەكانی سایەی ئەو شارستانیەتە لەڕێی ئیجتیهادەوە بەسەركرانەوەو هەموو ئەو توانایانە بەكارهێنران كەدەق لەڕووی پەیوەندیی نێوان (واژە/ واتا) دەیخستنە بەردەست‌و ئە‌و شتانەی رابردوو كەپێوانەیان لەسەر دەكرا، نەمان یان كۆتاییان هات یان چۆڕبڕ بوون، ئیتر هەر دەبوایە دەرگای ئیجتیهاد لەخۆڕا دابخرێت بۆئەوەی بوار بۆ بانگەواز چۆڵبكات لەپێناو پێڕەوكردنی شوێنكەوتن، شوێنكەوتن‌و رچەگرتنی پێڕەوی چوار ئیمامەكە (شافعی، حەنەفی، مالیك‌و ئبن حەنبەل) كەئیجتیهادی فیقهیی، لەئەمانەدا گیرسایەوە‌و لەئەنجامدا كارە ئیجتیهادییەكانیان بوون بەچوار مەزهەب، چوار مەزهەب كەتەنها ئەوان ددانیان پێدا دەنرێت‌و دەشێت پێڕەوبكرێن.
**********

سەرباریشی، نابێت بگوترێت كەئیجتیهاد بەیەكجاری وەستا یاخود چەقی یاخود وشكیكرد، بەڵكو ناوبەناو هەندێك زانای ئاینیی پەیدادەبوون بانگەوازیان هەڵدەدا بۆ شوێننەكەوتن‌و دەستبەرداربوون لەڕچەگرتن‌و رزگاركردنی هزری فیقهی لەو دۆگمابوونەی تێیكەوتووە. بێگومان ئەم بانگەوازهەڵدانە، لەگەڵا ئەوەی هەندێكیان هەوڵدانیشیان لەگەڵدابوو، زادەی پەیبردن‌و هۆشیاربوون بوو بەو نێوانەی دەستیكردووە بەجیاكردنەوەی رووداوە كۆنەكان لەگەڵا هاوچەرخەكاندا، نێوانی سروشت‌و جۆری رووداوە كۆنەكان بەبەراورد لەگەڵا چۆنایەتیی رووداوی هاوچەرخدا. ئەم هەست پێكردنەش بەتایبەتی لەئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا) بەدیاركەوت كاتێك هۆكارگەلێكی مێژوویی‌و فیكری‌و سیاسی بەشێوەیەك یەكیانگرت كەنێوانی نموونەكانی رابردوو لەگەڵا نموونەی رووداوەكانی ئەو سەردەمەی ئەندەلوس (كەدەكەوتە ئەوروپای ئێستا‌و سەرچاوەی ئەو ئیجتیهادو فتوایانەی پێوانەیان لەسەر دەكرا‌و حوكم‌و فتوایان لێهەڵدەهێنجرا، رۆژهەڵات بوو كەفیقهزانەكانیان دەرچووی هەردوو فێرگەی حیجاز‌و بەصڕە بوون) (2) بەبەراورد لەگەڵا رۆژهەڵاتدا.
لەسۆنگەی ئەمەوە هۆشیاری‌و وریابوون‌و هەست پێكردنەكە لەئەندەلوسدا سەریهەڵدا‌و بەپێویست زانرا میتۆدێكی نوێ‌ دابڕێژدرێت، میتۆدێك پشت بەپێوانەكارییەكەی لەمەڕ ئیمامی شافعی نەبەستێت كەوەكو پێشتر ئاماژەمان بۆ كرد، بنچینەكەی پێوانكردنی شتی نوێ‌ بوو لەسەر نموونەی كۆن، پێوانكردنی بەش لەسەر بەش، بەڵكو میتۆدێك توانای زیاتری هەبێت بۆ بەدەنگەوەچوون بەبەرەوپیری ئەو پێشهاتانەی كەگۆڕانكاریی شارستانیی دەیسەپێنێت. واتە میتۆدێك كەواقیعی سەردەم لەكۆمەڵگەیەكی نوێ‌‌و جیاوازدا دەیخوازێت.
فیقهزان شاتبی (790ك) دامەزرێنەری ئەم فێرگەیەبوو و دیارترین نوێگەرایەك بوو لەم بوارەدا، بواری میتۆدەكردنی ئیجتیهاد كەزوو پەیی بەوە برد كەئیجتیهادكردن بەپێی رێوشوێنە دێرینەكان، هەموو توانا‌و ئامرازەكانی كارپێكردنی لەدەستداوەو كرانەوەی دەرگای ئیجتیهاد پێویستی بەوەیە پشت بەهەمواندنەكانی شەرع‌و مەبەستەكانی ببەستێت نەك تەنها تێگەیشتنی واتای واژەی دەقەكان‌و هەڵهێنجانی حوكم لێیان یان پێوانەكردنی رووداوێك لەسەر رووداوێك كەدەقی لەبارەوە نەهاتبێت. جا ئەگەر لەم روانگەیەوە بۆ مەسەلەكان بچین دەبینین مەبەست‌و ئامانجی شەرع، لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی گشتییە، لەبەرئەوەی ئامانجی خودی دەقەكانی شەرع، چاودێریكردی بەرژەوەندی گشتییە، بەمەش بەرژەوەندی گشتیی دەبێتە ئەو بنەمایەی پێویستە لەبەرچاو بگیرێت.
هەندێك لەوانەی هزرو تێزی شاتبیی فیقهزان كاری تێكردن، پەرەیان بەهزرەكە داو گوتیان دەقی شەرعی، تەنانەت ئەگەر لەگەڵا بەرژەوەندی گشتییشدا پێكنەیەت یان دژی وەستایەوە ئەوە هەر دەبێت بەرژەوەندی گشتیی لەبەرچاو بگیرێت‌و جێبەجێبكرێت، لەبەرئەوەی لەبنەڕەتدا، دەقەكە لەپێناو چاودێریكردنی بەرژەوەندی گشتییدا هاتووە، كەلەم میانەیەدا پشتیان بەچەند هەڵوێستێكی خەلیفە عومەری كوڕی خەتاب‌و چەند گەورەهاوەڵێكی پێغەمبەر بەست. بەم بۆنەیەوە نابێت ئەوەمان لەبیربچێت كەفەندەمنتاڵیستەكانی پێش فیقهزان شاتبی، هەتا ئەمڕۆش تیشكیان ئاراستەی (دەق) كردووەو تەنها بایەخیان بەواژەكانی داوە بۆ هەڵهێنجانی حوكمەكان، دیارە ئەمە كەجێبەجێدەكرێت، بمانەوێت‌و نەمانەوێت لەسەر حسابی دوو لایەنەكەی تری گوتاری خواییە كەدەكاتە: پەروەردگار‌و مەبەستی لەپەیامەكەی، لەگەڵا وەرگر كەخودی مرۆڤە‌و توانای جێبەجێكردنی. ئەڵبەت لایەنەكەی تری گوتار كە لەسێ‌ بنچینە پێكدێت، خودی پەیامە. شاتبی كاری بۆ ئەم تێزە كردو مەبەستی شەرعدانەری جێگیرو دیاریكرد لەگەڵا هەلومەرجی مرۆڤ كەڕاسپێردراوە پەیامەكە جێبەجێبكات، كاری شاتبی ئەوەبوو كەهەریەكەیانی لەشوێنی خۆیدا دانا لەبواری تێگەیشتنی دەق/ پەیام. روانگەی شاتبی لەم میانەیەدا ئەوەبوو كەفەرمانی پەروەردگار‌و قەدەغەكانی، هەردەبێت مەبەستێكیان هەبێت، لەبەرئەوەی ئەو شتەی مەبەست‌و ئامانجی نەبێت نیشانەی بێهوودەییە، پەروەردگاریش لەبێهوودەیی بەدوورە. ئەمە لەلایەك، لەلایەكی ترەوە گوتاری قورئانی مادەم ئاراستەی كەسانی هۆشداركراوە كەتوانای جێبەجێكردنی راسپاردەكانیان هەیە ئەوە هەردەبێت بەشێوەیەك هاتبێت كەهەلومەرجی ئەم هۆشدارانە لەبەرچاوبگرێت.
شتێكی بەڵگەنەویستیشە كەبەرژەوەندی گشتیی، بەپێی گۆڕانی هەلومەرج‌و پێدراوە شارستانی‌و گۆڕانكارییە مێژووییەكان دەگۆڕدرێت، لەكۆتاییشدا ئەو ئیجتیهادەی پشتی پێدەبەستێت‌و سەرچاوەی لێوەردەگرێت، ئەگەر چەقی‌و خۆی لەقاوغی دۆگمابووندا قەرەپەستكرد‌و بەرگی نوێكردنەوەی نەپۆشی، بەواتایەكی تر، ئەگەر سەرچاوەكەی بۆ هێزێكی بزۆك‌و چالاكی نوێگەریخواز نەگۆڕی ئەوە واتا‌و مەبەست‌و ئامانجی لەدەستدەدات. كەواتە، ئەگەر پێش هەرشتێك دەرگای هۆش نەخرێتە سەر پشت، ئەوە بانگەواز بۆ كردنەوەی دەرگای ئیجتیهاد كاوبایە. لەبەرئەوەی ئیجتیهاد، كاتێك داخرا كەئەو هۆشەی كاری لەسەر دەكرد‌و جێبەجێیدەكرد داخرا، لەچوارچێوەی شارستانیەت‌و هەلومەرجێكی كەلتووریدا داخرا كە لەجووڵەو گەشە كەوتبوو، هەر لەسۆنگەی ئەمەوەیە كەئەمڕۆ پێویستی بەكرانەوەیەكی نوێگەرایی ی هۆشی ئیسلامییە لەڕووی كرانەوەی هاوچەرخی ئەم شارستانیەتەی هاتۆتەپێش. ئەڵبەت كرانەوەی هۆشیش لەكرانەوەی بەڕووی ژیاندا دەست پێدەكات، كرانەوە بەڕووی ئەو پێدراوە نوێیانەوە كەگۆڕانكاری‌و پەرەسەندنی شارستانیەتی هاوچەرخ‌و یاسا‌وڕێساكانی هێناویانەتە پێش‌و سەپاندوویانە. ئیجتیهادی ئەوسا (كۆن) ئەوەندەی بەسبوو كەسی موجتەهید شارەزایی ی لەزانستی زمانی عەرەبیدا هەبێت لەڕووی زمان‌و رێزمان‌و رەوانناسی، لەگەڵا شارەزایی ی لەزانستە ئاینییەكانی وەكو راڤەو شیكردنەوەو فەرموودەو فیقهدا، بەڵام هەرچی ژیانی كۆمەڵایەتی‌و ئابووری‌و سیاسی بوو ئەوە هیچ نەگۆڕابوو، واتە ئەو هەلومەرجەی ژیانی كەسی موجتەهید بەبەراورد لەگەڵا هەلومەرجی ژیانی سەردەمانی پێش خۆی نەگۆڕابوو، لەئەنجامیشدا بەرژەوەندی گشتیی كەپێوانەی لەسەر دەكرا هەر ئەوەكەی رابردووبوو، لەئەنجامیشدا فتوای سەردەمەكە وەك ئەوەی رابردوو دەردەچوو.
بەڵام ئەمڕۆ جیاوازە، ئەو گۆڕانكارییە گەورەیەی كەشارستانیەتی پیشەسازی لەماوەی سێ‌ سەدەی رابردوودا هێناویەتیەدی، ئەوەی ئەمڕۆ لەگەڵا شۆڕشی زانستی لەبواری زانستەكانی بۆشایی ی ئاسمان‌و ئەتۆم‌و بایۆلۆجیاو بۆماوەناسی‌و ئابووریناسی‌و كۆمەڵناسییدا هاتۆتەدی، كەهەموو ئەمانە لەچوارچێوەی جیهانگیرییدا جێبەجێدەكرێت.. ئەم گۆڕانكارییانە وادەكەن كرانەوە لەڕووی ئەم زانستانەدا پێویستیان بەشارەزایی‌و پسپۆڕییەكە بوار بۆ ئیجتیهاد بڕەخسێنێت. هەر ئەم كرانەوەیەش لەڕووی هزری سەردەمدایە وادەكات ئیجتیهاد شانبەشانی ژیان‌و پەرەسەندن‌و گۆڕانكارییەكانیدا هەنگاوبنێت، ئەم كرانەوەیەش لەزۆربەی زانایانی ئاینیی ئیسلامدا بەدیناكرێت، لەبەرئەوەی پێبەپێی ژیانی بەرەوپێشەوەچوو هەنگاو نانێن، بەڵكو وەكو رابردوو ئیجتیهاد دەكەن، حوكم‌و فتواكانی رابردوو دەجوونەوە، دیارە ئەو ئیجتیهادەی ژیان تێیپەڕاندبێت‌و لەدواوە بەجێیهێشتبێت، بەكەڵكی ئەمڕۆ نایەت، جگەلەوەی رابردووش كەتێپەڕیكردووە، پێویستی پێی نییە (لەئنتەرنێتەوە، ماڵپەڕی: الدكتور محمد عابد الجابری: الدعوە شی‌و.. والإجتهاد شی‌و ێ‌خر).
**********

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی پێشینانی چاك، سەرنجدەدەین كەئازادیدان بۆ راڤەو تەئویلكردن‌و وەستان دژی (تقلید)ی كوێرانەو دۆگمابوون، وای لەگەورە ئیمامێكی وەكو ئەبو حەنیفەی دامەزرێنەری مەزهەبی حەنەفی كرد بۆ بەردەوامیدان بەپروسەی تەئویل‌و نوێكردنەوەی ئاین بەپێی گۆڕانی سەردەم‌و قوناغ، وتەزا بەناوبانگەكەی (هم رجال، ونحن رجال) بڵێت كەبەردی بناغەی رەتكردنەوەی تەقلیدی كوێرانەیە، ئەمەشبوو وای لێكرد نەبێت بەشوێنكەوتووی فێرگەی (التابعین) كە بەموو لەپرنسیپ‌و رێوشوێنەكانی (السلف) سەلەفییەكان لایاننەدەدا. ئەم پرنسیپەی ئیمامی ئەبو حەنیفە دژی هەر دۆگمابوون‌و لاساییكردنەوەیەكی كوێرانەیە كەشوێنكەوتن بەبێ‌ لێكدانەوەو پێكگرتن‌و گونجاندن لەگەڵا سەردەمدا، پووچەڵكردنی سوودو بایەخ‌و كارو كاریگەریی عەقڵە كەئەقڵا بۆ تێڕامان‌و هەڵسەنگاندن‌و هەڵسووڕاندنی كاروبار كراوە. بەپێویستیشی دەزانین بۆ پاڵپشتی ئەم رایەی رەتكردنەوەی دۆگماتیزم لەئایندا، ئاماژەیەكی پێغەمبەری ئیسلام بێنینەوە كەفەرموویەتی (إنكم الیوم علی دین، فلا تمشوا بعدی القهقری)(أین الخگأ، ص109)، واتە چەقین‌و مەیین‌و وەستان، نیشانەی دواكەوتن یان هەنگاونانە بەرەو دواوە كەدەقەكە بەوشەی (فلا تمشوا) نەهی لێكردووە.
ئیمام ئەبوحەنیفە (80ـ 150ك) لەمیانەی شۆڕشە پێشوەختە ئیجتیهادییەكەیدا لەو قۆناغە ناسكەی بەرایی فیقه‌و مێژووی ئیسلامدا ئەم پرنسیپە ناوازەیەی جێگیركرد كاتێك بێترس‌و سڵەمین رایگەیاند (نَحنُ ڕجال ۆهُم ڕجال)، واتە: (ئێمەش وەكو ئەوان پیاوین) یان (ئێمەش هیچمان لەئەوان كەمتر نییە) كە بەپێی سەرچاوەیەكی تر، ئیمامی ئەبوحەنیفە بەدەق گوتوویەتی: (ێ‌خُژ بِكِتاب الله، فَإنْ ڵمْ أَجِد فَبِسُنَّەِ رَسول الله، فَإنْ ڵمْ أَجِد فی كِتاب الله ۆسُنَّەِ رَسول الله ێ‌خُژ بِقَول أَصحابِهِ، پُمَّ ێ‌خُژ بِقَول مَنْ شِئْتُ مِنهُم ۆأَدَع قَول مَن شِئْتُ مِنهُم ۆلا أَخْرُج عَنْ قَولهم إلی قَول غَیْڕهم. أمَّا إژا انتَهی اڵامر إلی إبراهیم والشعبی وإبن سیرین والحَسَن وعَگا‌و وسعید بن المسێب {عدَّ ڕجالاً مِنَ التَّابعین} فقَومٌ إجتَهَدوا، وأنا أجتَهِد كَما اجتَهَدوا)(الماچی فی الحاچر، ص193، عن: أبو شامە المقدسی،: مختصر المۆمل فی الرد إلی اڵامر اڵاول، مكتبە الصحوە الإسلامیە، 1983، ص41)، ئەم تێزەش لەخۆڕا نەهاتووە، چونكە مێژووی سیاسیی ئیسلام بەڵگەی تێدایە دەربارەی قسەكردن لەبارەی قورئانەوە با بەپێی شەرعیش بەحوكمی ئەوەی گوتەی پەروەردگارە لەسەرووی هەموو دەقەكانەوە بێت، چونكە وەكو دەزانین، ئیمامی عەلیی كوڕی ئەبوتالب، لەمەسەلەی (التحكیم)ی لەمەڕ شەڕی صەفین لەنێوان خۆی‌و معاویەی كوڕی ئەبوسوفیاندا، كاتێك بیستیەوە قورئان كراوە بەسەرپشك بۆ یەكلاخستنی كێشەكەو بەو رێگەچارەیە رازیبوو، بەدەق گوتی: (إِنَّا ڵمْ نُحَكِّمِ الرِّجاڵ، ۆإِنَّما حَكَّمْنا القُرێ‌نَ، هژا القُرێ‌نُ إِنَّما هُۆ خَگٌّ مَستورٌ بَینَ الدِّفَّتینِ لا ێنْگِقُ بِلِسانٍ، ۆلابُدَّ لهُ مِنْ تَرجُمانٍ ۆإِنَّما ێنْگِقُ عَنهُ الرِّجالُ)(نهج البلاغَە، ج2، ص234)، واتە: (ئێمە پیاوانمان نەكرد بەدادوەر {واتە پەنامان بۆ بیروباوەڕی پیاوان نەبرد بۆ یەكلاخستنی كێشەكە}* بەڵكو قورئانمان كرد بەدادوەر، قورئانیش وشەیەو لەكتێبێكدا پارێزراوەو زمانی نییە، بەڵكو پێوستی بەلێكدەرەوە هەیەو پیاو {مرۆڤ}* دەیهێنێتەگۆ)، كەلێرەدا واژەی (إِنَّما هُۆ خَگٌّ مَستورٌ بَینَ الدِّفَّتینِ لا ێنْگِقُ بِلِسانٍ)، دەكرێت بەوەی لێكبدەینەوە كەمەبەستی ئیمامی عەلی ئەوەیە قورئان كۆمەڵێك وشەی ئەبستراكتە لەدووتوێی دوو بەرگی چەرمیندا پارێزراوە، بەم پێیەش وشەكان كەئەبستراكت بن‌و زمانیان نەبێت تا بێنە گۆ ئەڵبەت تەنها مرۆڤ لەئەنجامی خوێندنەوەو هەڵسەنگاندن‌و تێڕامان لێیان‌و پێكگرتنیان لەگەڵا واقیع، هەروەها هەڵێنجانی واتاو لێكدانەوەی پێویست (بەپێی قۆناغ)، دەتوانێت كاری هۆشەكییان لەسەر بكات‌و بەمەرامی خۆی بگات، هەر بۆیە بە (لا ێنْگِقُ بِلِسانٍ) جەختی لێكردووە كەپێویستە مرۆڤ، لەڕێی هۆش‌و زمانی خۆیەوە بیهێنێتە گۆ. بەواتایەكی تر، خودی دەقەكان، خۆبەخۆ، دەستیان لەهیچدا نییەو بێبەرین بەڵكو هەموو تاوانەكە بۆ ئەوانە دەگەڕێتەوە كەمامەڵەیان لەگەڵدا دەكەن كەناتوانن بەپێی واقیع، كەشی گونجاویان بۆ بسازێنن‌و وشەكان بهێننەگۆ (قورئانیش كە لەدووتوێی پەڕاودایە بەزمان نادوێت {زمانی نییە}* بەڵكو پیاوان دەیهێننەگۆ، لێرەشەوەیە پرۆسەی وردكرنەوەی واتا لەئیسلامدا دۆزێكی زۆر گرنگ پێكدەهێنێت لەدۆزەكانی هزری ئاینی، لەوانەشە هەرچی لەسەر گرووپەكانی ئیسلام نووسرابێت، هەر لە {المِڵل والنِحَل}ی شەهرستانی هەتا دەگاتە {إسلام بلا مَژاهب}ی لەمەڕ {شكعه} هەمووی لەدەوری ئەم تەوەری وردكردنەوەیەی ئیسلامدا بسووڕێتەوە، یان وردكردنەوەی واتای ئاینی لەئیسلامدا كەبوو بەمایەی فرەهزری {التعددیە الفكریە} لەچاخە هەرە ئازادیخوازە پرشنگدارەكانی ئیسلام لەڕووی هزرەوە، وردكردنەوەیەك وایكرد سیمبوڵەكانی ئیسلام لەبیروبۆچووندا دژی یەكتر بن وەكو {ئبن حەزم‌و سەهروەردی}و {غیلانی دیمەشقی‌و ئەوزاعی}و {حەلاج‌و ئەبوحەسەنی ئەشعەری}و {ئەبوحامدی غەزالی‌و ئبن روشدی قورتوبی} هتد..)(فی نقد الإسلام الوچعی، ص101). لێرەشدا دووبارە دەڵێین، ئیمامی عەلی كەدەڵێت (ێنْگِقُ عَنهُ الرِّجالُ)، وەك ئەوە وایە بڵێت (ێتَكَلَّمُ بِهِ الرِّجالُ)، مەبەستیشی ئەوەیە بەرپرسیارێتییەكە لەئەستۆی (پیاوان) بنێین نەك لەئەستۆی خودی (دەق)ی بێزمان كە (لا ێنْگِقُ)! چونكە هەر خودی ئیمامی عەلییە لەشوێنێكی تردا گوتوویەتی كەقورئان (حَمَّال أوْجُه)، واتە زۆر واتا هەڵدەگرێت‌و بەزۆر واتاو مەبەست لێكدەدرێتەوە، ئیتر كەواتە بۆچی‌و چۆن‌و كەی، رەوایە لەسەر بارێك جێگیربكرێت‌و دەقی پێوە بگیرێت یان بسەپێنرێت‌و بارەكانی تری پەراوێزو خەفە بكرێت؟ ئەمە تاوانی كێیە؟ خەڵكی بێسەوادو سادەو نەخوێندەوارو عەوامی بێئاگا لەشەرع‌و تووناتوونەكانی، یان پسپۆڕو كەڵەشارەزاو زاناو فیقهزانەكان؟ جگەلەوەی واژەی (ۆلابُدَّ لهُ مِنْ تَرجُمانٍ) بەئاشكرا ئاماژەیە بۆ بواری تەئویل‌و ئیجتیهادكردن. ئەمەش ماك‌و ئامانجی رزگاركردنی هۆشە لەدۆگمابوون‌و پێڕەوكردنی كوێرانەو لەكۆتاییدا تێنەخوێندنەوەی واقیع، ئینجا بەپێی بەگەڕخستنی هۆش‌و لێكدانەوەو بەڵگەهێنانەوە كەبەپێی هەڵكەوتی رووداوەكان، بەڵی یان نا بگوترێت.
ئەڵبەت هەر دۆگمابوونی هزرو پێڕەوی فیقهزانەكانی چاخەكانی سەردەمی داخرانی دەرگای ئیجتیهاد‌و بۆ یەكجاریی جێگیركردنی پرنسیپی شوێنكەوتنە وای لەفەیلەسسوفی ناودار ئبن روشد (595ك) كرد لەسەرەتای كتێبەكەی (الچروری فی أصول الفقه)دا رەخنەی توند لەفیقهزانانی سەردەمەكەی بگرێت‌و بڵێت: (لێرەدا دەبینین گرووپێك هەیە لەلایەكەوە لەخەڵكی كاڵفام‌و بێسەواد دەچن، لەلایەكی ترەوە لەموجتەهید دەچن، كەئەمانە لەم رۆژگارەماندا پێیان دەڵێن فیقهزان. جا پێویستە بزانین ئەمانە لە چ خانەیەكدا پۆلێن دەكەین. ئەوەی ئاشكرایە ئەمانە لەڕیزی خەڵكی كاڵفام‌و بێسەواددان‌و شوێنكەوتەن. جیاوازیشیان لەگەڵا خەڵكی كاڵفام‌و بێسەواد لەوێدایە كەبیروڕای موجتەهیدەكانیان ئەزبەرەو بێئەوەی مەرجەكانی ئیجتیهادكردنیان تێدابێت ئەو بیروڕایانە بەخەڵكی كاڵفام‌و بێسەواد دەگەیەنن. بریا هەر بەمەشەوە بوەستانایە، بەڵكو ئەوەی مافی رەگەزی پێوە نییە دەیكەن بەڕەگەزو قسەی موجتەهیدەكانیان دەكەنە بناغەی ئیجتیهادەكانی خۆیان، ئەمەش گومڕایی‌و بیدعەیە. لەپێناوی ئەمەشدایە كەبڕیاردراوە هەلومەرجەكە راستبكرێتەوە‌و دەرگای ئیجتیهاد بكرێتەوەو هۆكارەكانی جیاوازیی نێوان فیقهزانان روونبكرێتەوە)(لەئنتەرنێتەوە، ماڵپەڕی: الدكتور محمد عابد الجابری: تجدید التفكیر فی مشروع سابق للتصحیح والتجدید).
لەسۆنگەی ئەمانەشەوەیە كەڕیفۆرمیستان‌و توێژی عەقلانیی ناو كۆمەڵگەی ئیسلامی یەكڕان لەسەر ئەوەی كموسڵمانی شوێنكەوتوو (مُقَلِّد)، موسڵمانی چنگ گیركردوو لەپێڕەوو رێوشوێن‌و سرووتی یەك مەزهەب، واتێدەگات (دەق) بۆتە ماڵی خۆی، ئینجا شوێنكەوتنە كوێرانەكەی وای لێدەكات پەی بەوە نەبات كەتێگەیشتن‌و درككردنی بەجەوهەری دەق، كورتیهێناوە، یان مامەڵەكردنی لەگەڵا دەقدا لەو كاتانەی بەپێی بەرژەوەندی‌و ئارەزووەكانی خۆی‌و گرووپەكەی لێكیاندەداتەوەو حوكم‌و بڕیارو هەڵوێستیان لێهەڵدەهێنجێت، مۆركی پاوانكردنی مەزهەبیی لەخۆیگرتووە. لەئەنجامیشدا كاتێك دەگاتە ئەم تێگەیشتن‌و قایلییە، ئاراستەو هەڵوێسەكانیشی دەگۆڕێت، بەشێوەیەك كەحوكمەكانی دەكاتە تۆپەڵێك رق‌و بوغز‌و قین‌و ئاگر دژی دوژمن‌و نەیارەكانی لەوانەی هاوڕای ئەو نین لەلێكدانەوەی ئایندا، ئیتر دەكەوێتە توانجگرتنە نەیارانی‌و تەشەر لێدان‌و شكاندنی رێزیان، خۆئەگەر هێزو دەسەڵاتێكیشی كەوتەدەست ئەوا بەناوی لەئاین لادان بەردەبێتە گیانیان (العقل الإیمانی، ص10).
لەسەردەمی ئەمڕۆشماندا پوختەی هەوڵی ریفۆرمیستانی ئاینی (پێڕەوكاری هەر ئاین‌و مەزهەبێكی ئاینی بن) بانگەوازكردن‌و كاركردنی جدییە لەپێناو رووخاندنی دیواری نێوان رۆژهەڵات‌و رۆژئاوایە، ئەوەش لەڕێی:
1ـ  رەتكردنەوەی سەپاندنی هزری سەلەفی بەوەی شوێنكەوتوان (الخَڵف) دروستكاری رۆژی خۆیانن (كەئەمڕۆیە)و ئەمڕۆش ئەوەندە بەرهەم‌و ئەفراندنی لەهەموو بوارەكانی ژیان لێكەوتۆتەوە مرۆڤ پێیان خەنی بووەو نابێت ئەفراندنە مرۆڤایەتییەكان بە (بِدعَە) بژمێردرێن‌و رەتبكرێنەوە، كەئەم تێزە تەواو پێچەوانەی وتەكەی عەبدوڵڵای كوڕی مەسعوودە كەگوتوویەتی (إتَّبِعوا ولا تَبْتَدِعوا)، كەبەم واتایەبێت پێویستە هەموومان شوێنكەوتە بین دەنا بیدعەخواز دەبین، لەكاتێكدا ئیمامی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل گوتوویەتی: شوێنكەوتەی من مەبە، هەروەها شوێنكەوتەی مالیك‌و شافعی‌و سەورییش مەبە، بەڵكو وەكو ئێمە فێرببە.
لەبەرامبەریشدا، بەهۆی ئەو هەڵەیەی جەختدەكات لەسەر ئەوەی گوایە: پێشینان هیچیان بۆ پاشینان نەهێشتۆتەوە چونكە ئەوان باشتربوون ئەوە هەر دەبوایە قەیرانی ئەفراندنی فیكری لەناو كۆمەڵگە موسڵمانەكاندا بتەقێتەوە، ئەمەش كاتێك بوو كەڕەوتی فەندەمنتاڵیست هەڵوێستێكی توندڕەوی دژی هەموو ئەوانە وەرگرت كەهەوڵدەدەن لەگۆمی مەندی كەلتووری عەرەبیدا داهێنان بكەن، ئیتر فەندەمنتاڵیستەكان هەموو كردارێكی فیكرییان بەگڵاوكردنی موقەدەسی فیكریی تەئویلكرد (د. أحمد البغدادی، أزمە الفكر الإسلامی فی عصر العولمە ـ ملاحڤات أولیە، مجلە النهج 65/ ص10).
2ـ پێویستیی پێكگرتنی دەق لەگەڵا هۆشدا، بەشێوەیەك كەدەق پێ‌بەپێی گۆڕانكاری‌و بەرەوپێشچوونەكان تەئویل بكرێت نەك لەسەر بنەمای تەئویلی كۆن، هۆش لەقاڵب بدرێت‌و چواردەوری بەقەدەغەو پیرۆزی بتەنرێت، هەرچەندە نابێت بەتەواوی پشت بەهۆش ببەسترێت بۆ پەیبردن بەبندێڕی هەموو واژەیەك (مەبەستمان واژەی ئاینی ـ دەقە) یان بزاوتێكی سروشتی یان گەردوونی، چونكە هۆش سنووری هەیە كەناتوانێت ئەو سنوورە تێپەڕبكات. ئەڵبەت لەناو پیاوانی بەرایی ی ئیسلامدا، عومەری كوڕی خەتاب‌و عەبدوڵای كوڕی‌و عەبدوڵای كوڕی عەباس‌و عەلیی كوڕی ئەبوتالیب‌و مەعاز كوڕی جەبەل ناویان بەوە دەركردووە كەڕادەبەدەر شارەزای ئەو شەرعەی خوا بوون كەئێمە ئێستا وەكو فیقه لەبەردەستماندایە‌و ئەنجامی راڤە‌و لێكدانەوەی راڤەكارانە، بەڵام دەبینین كەسێكی وەكو عومەری كوڕی خەتاب، لەڕووداوێكدا نەشارەزایی لێدەبینرێت لەلێكدانەوەی دەقێكی قورئاندا كاتێك لەبارەی هۆكاری هەڵكێشانی شمشێر لەڕووی ئەو كەسەی گوتبووی پێغەمبەر كۆچی دواییكردووە، پرسیاری لێكرا، ئەویش گوتی: بەخوا ئایەتی [ ۆكَژَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّەً ۆسَگاً لِتَكُونُوا شُهَدَا‌ۆ عَڵی النَّاسِ ۆێكُونَ الرَّسُولُ عَڵیْكُمْ شَهِیداً ]ـم گوێ‌ لێبووە بەڵام وامزانیوە پێغەمبەری خوا هەتا رۆژی دوایی لەناوماندا دەبێت. واتە عومەری كوڕی خەتاب لەمەبەستی ئایەتەكە تێنەگەیشتووە.
3ـ لەڕەگوڕیشەكەندنی شوێنكەوتنی كوێرانەو رەچاوكردن‌و لەبەرچاوگرتنی رەخنەو هەڵسەنگاندنی هۆشەكی لەپێناو گەیشتن بەمەدەنیەت یان مۆدێرنیزەكردنی كۆمەڵاو لەكۆتاییدا دروستكردنی كەشێكی گونجاوی شیاو بەمرۆڤ لەم سەردەمەدا.
4 ـ سەرتۆپی ئەم خاڵانەش كەچەكی كاریگەری دەستی سەلەفییەكانە مەسەلەی هەڵبژاردەكارییە كەئەم پرنسیپە لەو رووەوە زیان بەئاین دەگەیەنێت‌و هزری مرۆڤی باوەڕدار لەقاڵبدەدات كەئەو هزرە ملكەچی دەقی دیاریكراوو دەستنیشانكراو دەكات، واتە تەئویلی دەق بەو بارەدا دەكات دەقەكە ملكەچی چەند میكانیزمێكی دیاریكراو دەكات كەببێتە زمانحاڵی گرووپەكەی، لەبەرئەوە، ئەوەی لێتێدەگات كەخۆی مەبەستیەتی‌و ئەوەی لەگەڵا هزرو بۆچوونیدا نەگونجێت رەتیدەكاتەوە، ئەمەش خوێندنەوەی یەكلایەنەی دەقەكان دەگرێتەوە كە لەكۆنەوە (ئەمبارە سەرەتا لای خەواریجەكان بینرا) لای بزاڤە توندڕەوە ئاینییەكان بینرا كەئەو دەقی ئایەت‌و سوننەتانەیان پشتگوێ‌دەخست كەپرنسیپەكانی لێبوردن‌و خۆشەویستی‌و برایەتی‌و تەبایی‌و لێكتێگەیشتن‌و دیالۆگ مرۆڤیان هاندەدا وەكو: (إنَّ الدِّین یُسر)و (لا تَقولوا لِمَن ألقی إڵیكُم السَّلام أنتَ كافِر)و [ إِنَّ الَّژِینَ ێ‌مَنُوا ۆالَّژِینَ هَادُوا ۆالنَّصَارَی ۆالصَّابِئِینَ مَنْ ێ‌مَنَ بِاللَّهِ ۆالْێوْمِ الْێ‌خِڕ ۆعَمِڵ صَالِحاً فَڵهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ ۆلا خَوْفٌ عَڵیْهِمْ ۆلا هُمْ ێحْزَنُونَ ](البقرە/ 62)و (ما رێ‌هُ المسلِمونَ حَسَناً فَهُۆ عِند الله حَسن).. هتد. ئینجا دێن ئەم دەقانە بەدەقی تر بەرپەرچدەدەنەوە كە لەهەلومەرجی جیاوازو بۆ مەبەستی جیاواز هاتوونەتە خوارەوە وەكو: [ ۆأَعِدُّوا ڵهُمْ مَا اسْتَگَعْتُمْ مِنْ قُوَّەٍ ](اڵانفال/60)و [ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْأِسْلامُ ](ێ‌ل عمران/19)و[ قَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ ](ێ‌ل عمران/167)و [ ۆمَنْ ێبْتَغِ غَیْرَ الْأِسْلامِ دِیناً فَڵنْ یُقْبَڵ مِنْهُ ](ێ‌ل عمران/85).. هتد.
دیارە ئەمە دەكاتە كورتهێنانی تێڕوانینی مرۆیی بەپێی جەوهەری رەسەنی ئاین‌و لەئەنجامدا دەقەكان لەڕەوت‌و بۆنەكانیان دابڕدەكرێن‌و ئەمە دەبێتە مایەی دروستبوونی گیروگرفت چونكە گرووپی توندڕەو، كاتێك ئەم پرۆسەیە جێبەجێدەكات ئەوە واتای جیاوازی بەدەقەكان بەخشیوەو لەكۆتاییدا رەوت‌و مەبەستی دەقەكانی گۆڕیوەو هەموو ئامانجێكیشی پاساوهێنانەوەیە بۆ كردەوەكانی‌و شەرعیەتدانە پێیان.
**********

ئەڵبەت شوێنكەوتن (تَقلید السَڵف والتَّابِعین) بەو ئاوایەی تا ئێستا لەناو ژمارەیەكی زۆری خەڵكی موسڵمان كە لەڕێی فیقهزانەكانەوە بۆیان ماوەتەوە، خۆی لەخۆیدا دۆگمابوونە، پێچەوانەكەیشی جیاوازیی بیروڕایە كەپرۆسەی نوێكردنەوەی ئاین دەیخوازێت، هەر بۆیە شتێكی بەڵگەنەویستە كەیەكنەكەوتن (جیاوازیی بیروڕا)ی فەندەمەنتاڵیستە شوێنكەوتووە وشكەكان لەگەڵا عەلمانی‌و مۆدێرنە رادیكاڵەكاندا دیاردەیەكی ئاساییەو هیچ زیانێك بەڕەوتی مرۆڤایەتی ناگەیەنێت، چونكە لەبنەڕەتدا، یەككەوتن‌و تەبابوونی سەرتاسەریی لەبیروباوەڕدا كاری نەكردەیە، جگەلەوەی یەكنەكەوتن چارەنووسی مرۆڤە، خوای گەورە لەچەند شوێنێكدا لەقورئاندا فەرموویەتی: [ ۆڵوْ شَا‌ۆ رَبُّكَ ڵجَعَڵ النَّاسَ أُمَّەً ۆاحِدَەً ۆلا ێزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ ](هود/118)، هەروەها [ أَفَڵمْ ێیْأَسِ الَّژِینَ ێ‌مَنُوا أَنْ ڵوْ ێشَا‌وُ اللَّهُ ڵهَدَی النَّاسَ جَمِیعاً ](الرعد/31)، هەروەها [ لِكُلّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَەً ۆمِنْهَاجاً ۆڵوْ شَا‌ۆ اللَّهُ ڵجَعَڵكُمْ أُمَّەً ۆاحِدَەً ۆڵكِنْ لِێبْلُۆكُمْ فِی مَا ێ‌تَاكُمْ ](المائدە/ 48).
هەروەكو دەشزانین یەككەوتن لەبیروڕادا نیشانەیەكی كپكردنی فرەڕایی‌و زاڵبوون‌و سەپاندنی تاكڕاییە كەسروشتی مرۆڤ پێی رازیی نییەو لەكۆنەوە دژی وەستاوە، بەڵگەش مێژووی خوێناویی مرۆڤایەتییە كەخۆی لەشۆڕشی گەلاندا دەبینێتەوە. تەنانەت لەسەردەمی ئەمڕۆدا كەهەموو جیهان رێڕەوی دیموكراسی‌و بەعەلمانیبوونی سستم‌و كۆمەڵگەكانی گرتۆتەبەر، ناشێت تێزو هزری مۆدێرنەو عەلمانیەت بەزەبری هێز بەسەر هیچ كۆمەڵگەیەكدا بسەپێنرێت چونكە ئەم كارە هیچ جیاوازییەكی نابێت لەگەڵا سەپاندنی ئاین بەزەبری هێز كەهەردوو بارەكە دەبنە مایەی تێكشكاندنی گیانی باوەڕداری‌و ئینجا هەستی لێپرسراوێتی. گۆڕینی سستمی كۆمەڵایەتیی هاوچەرخ بۆ سستمێكی زۆرلێكراو تەنها سەركوتكردن دەستەبەری مانەوەی دەكات، چونكە ئەمجۆرە كۆمەڵگایانە ناتوانن ئەو هێزو بەرە كۆمەڵایەتییانە یەكبخەن كە لەپێناو رووبەڕووبوونەوەی گیروگرفتەكانی سەردەم پێویستن، بەواتایەكی تر: (دەسەڵاتێك كەنوێنەراێتیی نیوەی كۆمەڵگە بكات ناتوانێت نیوەكەی تری ئەو كۆمەڵگەیە حوكم بكات، با بەزەبری زۆریش بێت)(الدولە والدین، ص495).
دیارە پێچەوانەی ئەم هەلومەرجانەش، پراكتیزەكردنی پرنسیپی فرەڕایی‌و جیاوازیی بیروڕایە كەفیترەتی مرۆڤە‌و تۆژەرانی بواری كۆمەڵناسی‌و مرۆناسی، لەڕووی هەڵسەنگاندن‌و بەدەستخستنی دەرەنجام دەربارەی یەك كێشەو قەیرانی كۆمەلإیەتی پەنای بۆ دەبەن لەكاتێكدا بەئاشكرا دەزانن كەفیقهی سیاسی یان كۆمەلإیەتی بواری گەڕان‌و پشكنینی بۆ رەخساندوون‌و رێگەچارەی تریش هەن كەهەم شەرعین هەم یاسایی، نەك لەبنەڕەتەوە رێگەچارەیەك رەتبكرێتەوە لەسەر بنەمای ئەوەی لەگەڵا ئایدیۆلۆجیا‌و پێڕەوی موجتەهید یاخود فەرماندار ناگونجێت.
بەڵام ئایا دەقی سوننەت، لەمڕووەوە بارتەقای گرانیی كێشەكە دەوەستێتەوە؟ بەواتایەكی تر، ئایا ئێمە تەنها پشت بەدەقی سوننەت ببەستین بۆ رەتكردنەوەی رچەگرتن؟ بێگومان نەخێر. بۆیە دەمانەوێت ئاماژە بۆ دوو دەقی قورئان بكەین كەئەوەندە زەق‌و ئاشكران مرۆڤ بەدەست خۆی نییە كاتێك تێیان ورددەبێتەوە بەپێویستی دەزانێت كەسێكی عەقلانی بێت بۆئەوەی لەلایەكەوە جەوهەری ئاین بناسێت‌و تێی بگات، لەلایەكی ترەوە بۆئەوەی ئاستی كاریگەری‌و پێویستیی ئیجتیهادو لەبەرامبەردا زیان‌و گەندەڵیی پێڕەوكردنی كوێرانەی شوێنكەوتن لەبەرچاوبگرێت. دەبینین قورتوبیی راڤەكار (ئەبو عەبدوڵڵا محەمەد بن ئەحمەد ئەلئەنصاریی قورتوبی/ 671ك) لەمیانەی راڤەكردنی دەقی [ ۆإِژَا قِیڵ ڵهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَڵ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَڵیْهِ ێ‌بَا‌ۆنَا أَۆڵوْ كَانَ ێ‌بَاۆُهُمْ لا ێعْقِلُونَ شَیْئاً ۆلا ێهْتَدُونَ ](البقرە/ 170) كەڕاڤەكارانی بەرایی (كەزۆربەیان سەلەفی بوون)، لەمیانەی رەوایی یان ناڕەوایی ی  شوێنكەوتن دەیهێننەوە، چەند رایەك دەردەبڕێت:
1ـ بەدیهاتنی گەندەڵییەكە لەوێدایە كەئەوانە پابەندن بەڕێوشوێن‌و گوتەی باوباپیرانیانەوە بێئەوەی خۆیان بەڵگە بهێننەوە.
2 ـ  هێزی واژەكانی ئایەتەكە، شوێنكەوتن پووچەڵدەكاتەوە.
3ـ ئەم ئایەتە شوێنكەوتن رسوادەكات، چونكە (بەلایەوە) ئەوەی بەبێ‌ بەڵگە شوێن باوباپیرانی بكەوێت، بەتایبەتی لەسەر ناهەقی، ئەوە كارەكەی پووچەڵە.
4 ـ شوێنكەوتن رێبازێكی دروست نییە بۆ بەدەستخستنی زانیاریی دروست (الجامع ڵاحكام القرێ‌ن، ج1/ 2، ص141).
هاوكات یەكێك لەڕۆشنبیرانی سەردەم لەوانەی دەربارەی دۆگمابوون‌و سەلەفگەری‌و پێویستیی رەتكردنەوەی داخستنی دەرگای ئیجتیهادو هەنگاونان بەرەو رەتكردنەوەی شوێنكەوتنی كوێرانە بوێرانە قەڵەمی خستۆتەكار كەئەویش نووسەر نەصر حامد ئەبوزەیدە، لەمیانەی هێنانەوەی ئایەتی سەرەوە (البقرە/ 170) وەكو بەڵگەیەكی بەهێزو حاشاهەڵنەگری قورئان دژی شوێنكەوتنی كوێرانە، دەڵێت: (.. بڕواهێنان بەپتەویی ئیسلام‌و بەهێزییەكەی لەدڵاودەروونی خەڵكیدا هەتا ئەو كاتەی لەسەر {هۆش}و بەهێزیی بەڵگە دامەزرابێت، ئینجا بێهێزی‌و هەناسەبڕكێ‌ پێكەوتنی هەتا ئەو كاتەی تەنها پشت بەملدان‌و ملكەچی ببەستێت. لەوانەشە لەڕیزی ئاینە ئاسمانییەكاندا ئیسلام تاكە ئاینێك بێت كەباوەڕهێنان بەهۆش بخاتە پێش هەموو شتێكی ترەوەو دژی شوێنكەوتن‌و چنگ گیركردن بەڕیشاڵەكانی رابردوو و پەرستنی رێوشوێنی باوباپیران بوەستێتەوە)(دوائر الخوف، ص6).
ئەم بیروڕایانەو زۆری تریش، لەخۆڕا نەاتوون، بەڵكو بناغەكەیان دەقەكانی قورئانە كەبانگهێشتی بۆ هۆشیاربوون‌و بەگەڕخستنی هۆش كردووە كەئەم چالاكییە مرۆییانە، مرۆڤ بەمەبەستی راستەقینەی خوایی دەگەیەنن، بۆ نموونە ئەگەر موجتەهیدێك دەقی ئایەتی [ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْأِسْلامُ ](ێ‌ل عمران/ 19)‌و دەقی [ ۆمَنْ ێبْتَغِ غَیْرَ الْأِسْلامِ دِیناً فَڵنْ یُقْبَڵ مِنْهُ ۆهُۆ فِی الْێ‌خِرَەِ مِنَ الْخَاسِڕینَ ](ێ‌ل عمران/ 85) بەرەهایی‌و بێ‌ وردكرنەوە وەربگرێت، بەهەڵە وای لێكدەداتەوە كە (ئیسلامەتی) تەنها‌وتەنها گرێدراوی ئەو شەریعەتەیە كەمحەمەد پێغەمبەر (د.خ) هێناویەتی‌و ئەو كەسەی باوەڕی پێنەهێنێت كافرە، لەبەرئەوەی خوای گەورە لێی وەرناگرێت. لەكاتێكدا (ئیسلامبوون) ئەو ئاینەیە كەخوای گەورە بۆ هەموو پێغەمبەرەكانی ناردووە‌و لەیەكەم پێغەمبەرەوە هەتا محەمەد پێغەمبەر (د.خ) كەكۆتا پێغەمبەرە، یەك ئاینی تەواوە [ قُلْ ێ‌مَنَّا بِاللَّهِ ۆمَا أُنْزِڵ عَڵیْنَا ۆمَا أُنْزِڵ عَڵی إِبْرَاهِیمَ ۆإِسْمَاعِیڵ ۆإِسْحَاقَ ۆێعْقُوبَ ۆالْأَسْبَاگِ ۆمَا أُوتِێ مُوسَی ۆعِیسَی ۆالنَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ ۆنَحْنُ ڵهُ مُسْلِمُونَ ](ێ‌ل عمران/ 84).
سەرنجدەدەین نووح پێغەمبەر (س.خ) بەدەقی قورئان بانگهێشتی بۆ ئیسلام كردووە‌و گوتوویەتی: [ فَإِنْ تَۆلَّیْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْڕێ إِلَّا عَڵی اللَّهِ ۆأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ ](یونس/ 72) هەروەها ئیبراهیم پێغەمبەر [ مَا كَانَ إِبْرَاهِیمُ ێهُودِیّاً ۆلا نَصْرَانِیّاً ۆڵكِنْ كَانَ حَنِیفاً مُسْلِماً ۆمَا كَانَ مِنَ الْمُشْڕكِینَ ](ێ‌ل عمران/ 67)، ئینجا پێش ئەوەی دوا پەیامی خوایی بەمحەمەد پێغەمبەردا بۆ مرۆڤایەتی رەوانەبكرێت، ئیبراهیم پێغەمبەری باوكی پێغەمبەران بوو كە: [ ۆمَا جَعَڵ عَڵیْكُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّەَ أَبِیكُمْ إِبْرَاهِیمَ هُۆ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ ۆفِی هَژَا لِێكُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَڵیْكُمْ ۆتَكُونُوا شُهَدَا‌ۆ عَڵی النَّاسِ ](الحج/ 78)، ئیسرائیلییەكانیش موسڵمان بوون، لەبەرئەوەی [ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَا‌ۆ إِژْ حَچَرَ ێعْقُوبَ الْمَوْتُ إِژْ قَاڵ لِبَنِیهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قَالُوا نَعْبُدُ إِڵهَكَ ۆإِڵهَ ێ‌بَائِكَ إِبْرَاهِیمَ ۆإِسْمَاعِیڵ ۆإِسْحَاقَ إِڵهاً ۆاحِداً ۆنَحْنُ ڵهُ مُسْلِمُونَ ](البقرە/ 133)، هەروەها پێغەمبەرانی ئیسرائیل‌و رەببانی‌و ئەحبارەكانیش موسڵمان بوون كەخوای گەورە لەبارەیانەوە فەرموویەتی: [ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاەَ فِیهَا هُدیً ۆنُورٌ ێحْكُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّژِینَ أَسْڵمُوا لِلَّژِینَ هَادُوا ۆالرَّبَّانِیُّونَ ۆالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِڤُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ۆكَانُوا عَڵیْهِ شُهَدَا‌ۆ ](المائدە/ 44)، بەپێی قورئان عیسا پێغەمبەریش موسڵمان بوو [ فَڵمَّا أَحَسَّ عِیسَی مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَاڵ مَنْ أَنْصَاڕی إِڵی اللَّهِ قَاڵ الْحَۆاڕیُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ ێ‌مَنَّا بِاللَّهِ ۆاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ](ێ‌ل عمران/ 52)، سەرتۆپی هەموو ئەمانەش، ناوازەترین دەقی پەیوەندار ئایەتی [ أَفَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ ێبْغُونَ ۆڵهُ أَسْڵمَ مَنْ فِی السَّمَاۆاتِ ۆالْأَرْچِ گَوْعاً ۆكَرْهاً ۆإِڵیْهِ یُرْجَعُونَ ](ێ‌ل عمران/ 8)، تەنانەت جنۆكەكانیش موسڵمانن [ ۆأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ ۆمِنَّا الْقَاسِگُونَ فَمَنْ أَسْڵمَ فَأُوڵئِكَ تَحَرَّوْا رَشَداً، ۆأَمَّا الْقَاسِگُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَگَباً ](الجـن/ 14 ـ 15).
بەڵام كەسی موجتەهید، ئەگەر بێت‌و واتای (ئیسلامبوون) بەملكەچبوونی بەندە بۆ فەرمانەكانی خوا لەهەموو ئەو دەقانەی سەرەوەدا لێكبداتەوە بەڵام دوو دەقی [ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْأِسْلامُ ]‌و دەقی [ ۆمَنْ ێبْتَغِ غَیْرَ الْأِسْلامِ دِیناً فَڵنْ یُقْبَڵ مِنْهُ ۆهُۆ فِی الْێ‌خِرَەِ مِنَ الْخَاسِڕینَ ] وەها جیابكاتەوە كەواتایەكی سەربەخۆوی پێببەخشێت كەتایبەت بێت بەدوا ئاینی ئاسمانیی كەئیسلامەوە، ئەوە لەمەبەستی بنچینەیی خوای پەروەردگار لایداوە كەخوا یەك ئاینی بۆ هەموو پێغەمبەران رەوانەكردووە، بەڵام هەریەكەیانی بۆ میللەتی خۆی‌و بەزمانی خۆیان رەوانەكردووە [ ۆمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ ](ابراهیم/ 4)، كەهەلومەرجی شارستانی‌و كۆمەڵایەتیی هەموو میللەتێكیش لەهەلومەرجی میللەتێكی تر جیاواز بووە، بەڵام بناغەی نامەكە هەر یەكە، یەكتاپەرستی، خواناسی، دادی كۆمەڵایەتی.. بڵاوكردنەوەو جێگیركردنی ئاكارە جوانەكان وەكو خۆشەویستی‌و بەزەیی‌و سۆزو دەستگیرۆیی لێقەوماوان‌و بەجێهێنانی سیلەی رەحم‌و رێزگرتن لەدراوسێ‌‌و دەستدرێژی نەكردن بۆ مافی هیچ كەسێك.. هتد. بەڵام ئەگەر یەكێك راستبێتەوە بانگەشەی ئەوە بكات كەخوای پەروەردگار بەدەقی قورئان فەرموویەتی: [ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْأِسْلامُ ]، هەروەها [ الْێوْمَ أَكْمَلْتُ ڵكُمْ دِینَكُمْ ۆأَتْمَمْتُ عَڵیْكُمْ نِعْمَتِی ۆرَچِیتُ ڵكُمُ الْأِسْلامَ دِیناً ](المائدە/ 3)، گوایە مەبەست دەستنیشانكردنی دوا ئاینی ئاسمانیی ئیسلامە بۆ مرۆڤایەتی، ئەوە لێكدانەوەكە چەواشەكاری‌و بەهەڵەدابردنی پێوە دەبێت، لەبەرئەوەی هۆكاری هاتنە خوارەوەی ئەم دەقە، بۆ ئەم مەبەستە نەبووە بەڵكو  واژەی (الدِّینَ) لەدەقی [ إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْأِسْلامُ ]، گوێڕایەڵیكردن‌و كۆمەڵا‌و گرووپ دەگرێتەوە، واژەی (الْأِسْلامُ)یش باوەڕهێنان ‌و فەرمانبەرداری دەگرێتەوە بۆ حوكمەكانی خوای تاك‌وتەنها (الجامع ڵاحكام القرێ‌ن، ج2/ 4، ص33)، هەرچی دەقی [ الْێوْمَ أَكْمَلْتُ ڵكُمْ دِینَكُمْ ۆأَتْمَمْتُ عَڵیْكُمْ نِعْمَتِی ۆرَچِیتُ ڵكُمُ الْأِسْلامَ دِیناً ]یشە ئەوە بەپێی قورتوبیی راڤەكار، پێغەمبەری خوا {د.خ} هەتا لەمەككە بوو تەنها نوێژی لەسەر موسڵمانان فەڕز كردبوو، بەڵام كاتێك بۆ مەدینە كۆچیكرد، خوای گەورە حوكمە پەیوەندارەكانی بەحەڵاڵا‌و حەرام بۆ رەوانەكرد هەتا ئەو ساڵەی دوا حەجی كرد‌و ئایەتی ئاماژە بۆ كراوی بۆ نارد، خۆ ئەگەر یەكێك بڵێت فەرمایشتی [ الْێوْمَ أَكْمَلْتُ ڵكُمْ دِینَكُمْ ] ئەوە دەگەیەنێت كەتا ئەو كاتە ئاینەكە ناتەواو بووە، ئەمە وادەكات كەهەرچی كۆچكردوان‌و پشتیوانان‌و ئەوانەی لەشەڕی بەدرو حودەیبیەدا شەهیدبوون‌و ئەوانەش كە لەهەردوو جارەكەدا بەیعەتیان بەپێغەمبەردا، لەسەر ئاینێكی ناتەواو مردوون‌و پێغەمبەر هەتا ئەو كاتە (ساڵی دەی كۆچی) بانگەوازی بۆ ئاینێكی ناتەواو هەڵداوە، ئەمە نابەجێ‌‌و هەڵەیە (..) لەبەرئەوەی ناتەواوییەكە لەتەواوكردنی حوكمەكاندا بوو كە بەحەج كۆتاییان هات، خۆ دوای ئەوە بەشی تری قورئان بۆ پێغەمبەر هاتە خوارەوە، وەكو ئایەتی (ربا)و (كَلاڵە)(الجامع ڵاحكام القرێ‌ن، ج3/ 6، ص25 ـ 27)، ئەمەش واتای ئەوە دەگەیەنێت كەهیچ ئاینێك بەكەموكورتی رەوانە نەكراوە، لەبەرئەوەی [ شَرَعَ ڵكُمْ مِنَ الدِّینِ مَا ۆصَّی بِهِ نُوحاً ۆالَّژِی أَوْحَیْنَا إِڵیْكَ ۆمَا ۆصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ ۆمُوسَی ۆعِیسَی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ ۆلا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ كَبُرَ عَڵی الْمُشْڕكِینَ مَا تَدْعُوهُمْ إِڵیْهِ اللَّهُ ێجْتَبِی إِڵیْهِ مَنْ ێشَا‌وُ ۆێهْدِی إِڵیْهِ مَنْ یُنِیبُ ](الشوری/ 13).
لەئەنجامی ئەم تاوتوێكردنە دەردەكەوێت كەڕەتكردنەوەی شوێنكەوتنی بێبەڵگە، راست ماك‌و گەوهەری فەلسەفەشە، ئەوەش لەو رووەوە كەفەلسەفە خۆی لەخۆیدا هزرێكی رەخنەگرە، واتە بەگەڕخستنی هۆشە بۆ رەخنەگرتن‌و هەڵسەنگاندن، بەتایبەتی كە لەڕێی رەخنەو رەخنەكاری‌و بەدەستهێنانی ئەنجامی نوێ‌، دژی شوێنكەوتن‌و رچەگرتنی پێڕەوی باوباپیرانە. دیارە مەبەست لەم روانگەیە ئەوەیە كەهزری كۆن‌و دەرەنجامە پێشووەكان لەسەر بناغەو هەلومەرجی قۆناغی دیاریكراوی خۆیان دروستبوون بەهەموو فاكتەرو كاریگەرییە دروستكەرەكانیانەوە. بەواتایەكی تر، چ فەلسەفە چ ئاینی دروست، دژی ئەوەن كەمرۆڤ بیروباوەڕی خۆی لەسەر دەرەنجامە پێشووەكان بنیات بنێت كەكاتی خۆی بەڕاستەقینەی كۆتایی‌و رەها ژمێردراون. هاوكات مادەم فەلسەفە بەری ئامرازە سروشتییەكانی چالاكیی هۆشەكیی مرۆڤە وەكو سەرنجدان‌و تێوردبوونەوەی كردارەكی‌و بەگەڕخستنی شارەزایی‌و لێهاتوویی ی مرۆیی‌و هۆش‌و هەستی مرۆڤ، ئەوە هەمیشە ئەنجامە پێشووەكان دەكەونەبەر نەشتەری هۆش‌و رەخنەگرتنی هاوچەرخ، ئەمەش بەتەواوی گەوهەری مرۆڤاندنی ئەنجامەكانە بەوەی هێڵی راست‌وچەپ بەسەر شوێنكەوتنی كوێرانەو ناهۆشمەندانەدا دەنرێت.
لەگەڵا چەند بەڵگەیەكی تر دەربارەی ناڕەوایی یان نابەجێبوونی شوێنكەوتنی بێبەڵگەو بێلێكدانەوەو بێ‌ هەڵێنجاندنی هۆشەكی كەبۆ ئەم راڤەكارە (قورتوبی) بەوەندەوە دەوەستین‌و دەچینە لای راڤەكارێكی تر كەئەویش ئیمامی رازییە (ئەبو عەبدوڵڵا محەمەد بن عومەر بن حسەین ناودار بەفەخرەدینی رازی/ 545ـ 606ك) كە لەڕاڤەكردنی ئایەتی ئاماژە بۆ كراوی سەرەوەدا (البقرە/170) دەڵێت: جوولەكەكان كەگوتیان ئێمە شوێن باوباپیرانمان دەكەوین‌و لەڕچەی ئەوان لانادەین ئەوە وەك ئەوە وایە لەڕێی شوێنكەوتن (تَقلید)ەوە دژی پرۆسەی بەڵگەهێنانەوە وەستابن یان بەڵگەهێنانەوەیان رەتكردبێتەوە. ئینجا (ئیمامی رازی) دوای ئەوەی بەتانوپۆی مەسەلەكەدا دەچێت ددان بەوەدا دەنێت‌و دەڵێت: (تۆ ئەگەر شوێن یەكێكی پێش خۆت كەوتیت {تەقلیدت كرد}*و ویستت لەڕێی بەڵگەی زانستییەوە ببیتە شوێنكەوتووی ئەو، كارت بەجێیە، بەڵام ئەگەر ئەو {سەلەف ـ پێشینانەكە}* كە بەبەڵگە گەیشتووە بەڕایەك لەمەسەلەیەكداو تۆ بەبێ‌ بەڵگە رچەی ئەوت گرت ئەوە پێچەوانەی ئەو رەفتارت كردووە، چونكە ئەو بەبەڵگەوە مەسەلەكەی سەلماندووەو تۆ بەبێبەڵگە {هەر بەشوێنكەوتن}* جێبەجێتكردووە)، ئینجا دوای ئەم هێنان‌وبردن‌و وردەكارییە، ئیمامی رازی دەگات بەو ئەنجامەی كەسەلماندنی شوێنكەوتن واتە: رەتكردنەوەی پێڕەوكردنیەتی‌و ئەو كاتەش كارەكە پووچ دەبێت، لەبەرئەوە (فپَبتَ أنّ القول بالتقلید یفچی پبوته إلی نفیه فیكون باگلاً)(التفسیر الكبیر، ج5، ص189). زیاد لەمەش، ئیمامی رازی، بەم دەقەی خوارەوەی لەمیانەی رەتكردنەوەی شوێنكەوتنی كوێرانە بەدەق دەڵێت: (إنّما ژكرَ تعالی هژه اڵایە عقیبَ الزجر عن إتباع خگوات الشیگان، تنبیهاً علی أنه لا فرقَ بین متابعە وساوس الشیگان، وبین متابعە التقلید، وفیه أقوی دلیل {واتە لەو ئایەتەدا}* علی وجوب النڤر والإستدلال، وترك التعویل علی ما یقع فی الخاگر من غیر دلیل، أو علی ما یقوله الغیر من دلیل)(ه.س.پ)، هەر لەبەر ئەوەشە كۆتایی ی ئایەتەكە بۆ خەڵكی شوێنكەوتوو بە [ لا ێعْقِلُونَ شَیْئاً ۆلا ێهْتَدُونَ ] هاتووە، بەواتای ئەوەی نە هیچ لەئاین دەزانن، نە رێگایشی دەبەنەوە سەر، ئەمەش بەهێزترین بەڵگەیە بۆ خستنەگەڕی هۆش ـ عەقڵا لەشیكردنەوەی دەق‌و پێرەوكردنی رێنمایی ی ئاینی.
بۆ نموونە، ماوەردی (ئەبوحەسەنی ماوەردی) فەرمانڕەوایی كات‌و نەبوون (سستی)ی دادپەروەریی لەبەرچاودەگرت بۆیە كاتێك لەمیانەی مەسەلەی میراتگرتنی خزمانی دوورو نزیك، ئاگاداریان كردەوە كە (إتَّبِعْ ولا تَبتَدِع) واتە رچەی پێش خۆت بگرەو هیچی تازە دامەهێنە، ماوەردی لەوەڵامدا پێی گوتن: (بَل أجتَهِد ولا أُقَلِّد)، واتە ئیجتیهاد دەكەم‌و هۆش دەخەمەكارو لاسایی ناكەمەوە، رچەی كۆن ناگرم (الماوردی والإجتماع السیاسی، ص214، لە: الماوردی، أدَب الدنیا والدین، ص139 وەرگیراوە)، ئەمەش لەلایەكی ترەوە نیشانەی دروستیی ئەو تۆمەتانەیە كەدەدرانە پاڵا ئەم فیقهزانەی ئیسلام بەوەی بیروباوەڕەكانی موعتەزیلە پێڕەودەكات چونكە ناوبراو بەوە ناسرابوو كەبیروڕا جیاوازەكانی تاوتوێدەكرد‌و هەڵیدەسەنگاندن‌و دروست‌و نادروستیانی لێكتر جیادەكردەوە بێئەوەی پێشەكی بزانێت سەرچاوەكانیان كامەیەو بوێژەكەیان كێیە (س.پ، ل197).
لەمەوە دەردەكەوێت كەتەقلیدی كتومت، جگەلەوەی گەڕانەوەیە بۆ دواوە بەحوكمی ئەو پێناسەیەی دەڵێت: (التقلید عندَ العُلما‌و حقیقته قبول قول بلا حجە)(الجامع ڵاحكام القرێ‌ن، ج2، ص142) كەدیارە وەرگرتن‌و پێڕەوكردنی بیروبۆچوونێكیش بەبێ‌ سەلماندن‌و بەكارهێنانی هۆش، لەهەمانكاتدا دۆگمابوونە، مەیینی ئێستاو مردنی پاشەڕۆژیشە. بەواتایەكی تر، سەلماندنی ناكارابوونی عەقڵە.
شایەنی باسە كەیەكێك لەنەهامەتییەكانی كۆمەلإنی خەڵك‌و نەوەی نوێ‌ كەدەبێتە مایەی سەرگەردانییان، لاساییكردنەوەی رێوشوێنی باوباپیرانە بێئەوەی كەلەپووری ئەوان، لەگەڵا سەردەمدا بگونجێنن‌و لەبەر رۆشنایی ی تێخوێندنەوەی هاوچەرخانە، سوودی لێبینن بەڵكو بەردەوام دەبن لەگرتنەبەری رێوشوێنە كۆنەكان چونكە كاریگەریی فیقهی سەلەفی لەسەریان ئەوەندە بەهێزە وای لێكردوون دەستبەرداری ئەو رێوشوێنانە نەبن كە لەگەڵا تێپەڕینی رۆژگار، لەنەستیاندا جێگیرو رەگاژۆبوون (ئەمەش وەكو پێشتر گوتمان لەئەنجامی لەكارخستنی عەقڵە)، ئینجا (شوێنكەوتووی بێبەڵگە) ئەو پرنسیپانەیان لێ بۆتە قەدەغە (تابۆ)و لەئەنجامدا بەزاندنی ئەو قەدەغەو سنوورانە، دەبێتە قەدەغەشكاندن‌و ئەمە، ئەگەر بەلایانەوە بەگەورە گوناهان (الكبائر) لێكنەدرێتەوە ئەوە بەلایەنی كەم، بەوردەگوناهان (الصغائر) لێكدەدرێتەوە هەروەكو لەمەزهەبی شیعەدا بەدیدەكەن كەزەماوەندی كاتی (زواج المتعە ـ المۆقت) لای فیقهی شیعەی جەعفەری (دوازدە ئیمامی)، بەپێی هەندێك بەناو دەقی سوننەتەوە (كەلای ئەوان پەسەندو دروستن) گوایە ئەوەی لەژیانیدا یەك جار زەماوەندی كاتی بكات ئەوە پلەكەی وەكو پلەی ئیمامی حسەینە، ئەوەی دوو جار بیكات پلەكەی وەكو پلەی ئیمامی حەسەنە، ئەوەی سێ‌ جار بیكات ئەوە پلەكەی وەكو پلەی ئیمامی عەلییە‌و ئەوەشی چوارجار ئەو زەماوەندە بكات پلەكەی وەكو پلەی پێغەمبەر وایە، كە بەپێی ئەم دەقە (دانراوو داتاشراوە) زەماوەندی كاتی، دەبێت بە(فرچ)ێكی ئاینی، ئینجا جێبەجێنەكردنی، موسڵمان گیرۆدەی گوناه دەكات، چونكە لەدەقێكی تری سوننەتدا كەشیعەكان بۆ پاساودانی دروستی‌و شەرعیبوونی زەماوەندی كاتی دەیهێننەوە هاتووە كە (جا‌ۆنی جبریل بِهدیە مِن رَبِّی وتلك الهدیە متعە ێ‌لنِّسا‌و ێ‌لمُۆمِنات، ۆڵم ێهدِ الله هژه الهدیە الی قبلی من الانبیا‌و.. ومَن تَمَتَّعَ مَرَّە فی عُمڕهِ صارَ مِن أَهلِ ێ‌لجَنَّە.. وإِژا ێ‌جتَمَعَ ێ‌لمُتَمَتِّعُ وێ‌لمُتَمَتِّعَەُ فی مَكانٍ مَعاً ێتَنَزَّلُ علیهما مَڵكٌ ێحڕسهُما الی أن ێفتَڕقا، ولو تَكَلَّما بَینهُما فَكلامهُما ێكونَ ژِكراً وتَسبیحاً، وإژا قَبَّڵ أَحَدُهُما اڵاخَر كُتِبَ ڵهُما بِكُلِّ قُبڵە أَجر ێ‌لحَجّ وێ‌لعَمرە، ویُكتَبُ فی جِماعِهِما بِكُلِّ شَهۆە ولژە حَسَنَە كالجِبالِ ێ‌لشَّامِخاتِ.. یا عَلی.. الَّژی ێڤُنُّ أَنَّ هژه السُّنە خفیفە وچعیفە ولا یحبها فهو لیس مِن شِیعَتی وأَنا بَری‌وٌ مِنهُ)(نەجم عەبدوڵلإ محەمەد، زەماوەندی كاتی، گۆڤاری روانگەو رەخنە، ژ6، ل141. لە: تفسیر منهج الصادقین، للملاّ فتح الله الكاشانی وەرگیراوە).
وەك دەبینین، ئەم (بەناو) دەقەی سوننەت كەشیعەكان كردوویانە بەبەڵگەی دەستیان بۆ پاساودانی رەوابوونی زەماوەندی كاتی، بەشێوەیەك داڕێژراوە كەپێڕەوكردنی، سوننەتێكی دروستەو زیادلەوەش، ئەوەی فەرموودەكە بەدروست (صحیح) یان لاواز (چعیفە وخفیفە) بژمێرێت‌و حەزی پێنەكات ئەوە لەكۆمەڵا (شیعە)ی پێغەمبەر نییەو پێغەمبەری خوا، لەئەودونیادا خۆی لێ بێبەری دەكات‌و بۆ شادبوون بەبەهەشت، پاڵپشتی ناكات. وەكو زانراویشە، بەلای شیعەوە، پێویستە گێڕانەوەی دەقەكانی سوننەت لەڕێی ئیمامەكانی بنەماڵەی پێغەمبەرەوە بێت، لەبەرئەوەی (بەلایانەوە) ئەوان لەهەموو كەسێكی تر زیاتر شارەزای دەقەكانی سوننەتن‌و لەبواری نهێنییەكانی ئایندا لەهەموان ئاگاداراترن.
ئینجا داڕێژەری ئەو دەقەی سەرەوە بەنیازی بەهێزكردنی كاریگەریی دەقەكەو جێگیركردنی لەناو هزرو هۆشی مرۆڤ (شیعە)دا، وایكردووە وەكو دیالۆگێك دایڕێژێت لەنێوان پێغەمبەرو عەلیی كوڕی ئەبوتالبدا، زیاد لەوەش سەرنجدەدەین واژەكان، جگەلەوەی وەكو ئامۆژگاری‌و رێنماییكردن هاتوون، هەڕەشەئامێزیشن. ئەمەش وادەكات ئەوانەی پێڕەوی ئەم رێنماییە (زەماوەندی كاتی) نەكەن خۆیان گیرۆدەی سزای ئەودونیا دەكەن‌و بەر خەشم‌و قینی خواو پێغەمبەر دەكەون. جگە لەهاندانی موسڵمان بۆ زیادكردنی ژمارەی ئەو زەماوەندانەی دەیانكات كەهەتا زەماوەندێك زیاتربكات ئەوە پلەی لای پەروەردگار بالإترە هەتا (داڕێژەری دەق) پلەی كەسێك كە لەژیانیدا چوار جار ئەمجۆرە زەماوەندە دەكات، دەگەیەنێتە پلەی پێغەمبەر.. ئینجا لێكیبدەنەوە ئەگەر (موسڵمان!) ژمارەی زیاتر لەو جۆرە زەماوەندە بكات ئاخۆ بەپلەی كێ‌ دەگات!
شایەنی باسە كە بەلای پێڕەوانی مەزهەبی شیعەوە دەقی تری بەهێز هەیە كەحوكمەكەی بۆ رەوایی‌و شەرعیەتدان بەزەماوەندی كاتی ئەم دەقەیە كەدەڵێت: (.. روی الكلینی بسنده عن الفچل الهاشمی، قال: سألتُ أبا عبدالله {علیهِ السّلام} عن المتعە فقال: ألقَ عبدالملك ابن جریج، فَسَلهُ عنها، فإنّ عندهُ منها علماً، فلقیتهُ فأملی عڵیَّ شیئاً كپیراً فی إستِحلالها وكانَ فیما روی لی فیها إبن جریج أنه لیس فیها وقت ولا عدد، وإنما هی بمنزلە الإما‌و، یتزوج منهن كم شا‌و، وصاحب اڵاربع نسوە یتزوج منهن ما شا‌و، بغیر ولی ولا شهود، فإژا انقچی اڵاجل، بانت منه بغیر گلاق، ویعگیها الشی‌و الیسیر، وعدتها حیچتان، وإن كانت لا تحیچ فخمسە وأربعون یوماً. قال: فأتیتُ بالكتاب أبا عبدالله {علیهِ السَّلام}، فقال: صَدَقَ. وأقرَّ بهِ)(بحوپ فی المِڵل والنِحَل، ج1، ص97).
ماوەتەوە بگوترێت كەبیروڕاو لێكدانەوەو راڤەی دەق، لەناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر‌و لەموجتەهیدێكەوە بۆ موجتەهیدێكی تر دەگۆڕدرێت، بۆ نموونە ئیمامی شافعی، كاتێك لەعیراقەوە چوو بۆ میسرو لەوێ‌ نیشتەجێ‌ بوو، ژمارەیەكی زۆری بیروڕا فیقهییەكانی گۆڕان، ئەمەش لەپێناو ئەوەدابوو كەبیروڕا‌و بۆچوونە نوێیەكانی، لەگەڵا ژینگە‌و كۆمەڵگەی نوێیدا بگونجێت‌و بیروڕا كۆنەكانی لەمەڕ عیراق‌و حیجاز كەگەڵاڵەی كردبوون، لەگەڵا عورف‌و دابونەریتی كۆمەڵگەی نوێیدا یەكبگرنەوە. جا سروشتی هۆشی مرۆڤ لەسەر بنەمای جیاوازی لەتێگەیشتن‌و دەربڕینی بیروڕا‌و هەڵسەنگاندندا دروستبووە. خەڵكی موجتەهید‌و راڤەكاریش، هەریەكەیان لەوڵاتێكدا لەدایكبوون‌و لەوڵاتی خۆیاندا هەریەكەیان سەر بەچین‌و توێژێكی تایبەت بەخۆیان بوون كەئەمە وادەكات راڤەو لێكدانەوەیان بكەوێتەبەر كاریگەریی كەلتوور‌و كەلەپووری كۆمەڵگەكانیان بەهەموو عورف‌و دابونەریتێكی جیاوازو هەمە چەشنیانەوە بەبەراورد لەگەڵا كۆمەڵگەكانی تر. نموونەش جیاوازیی راڤەو لێكدانەوەی دەق‌و ئیجتیهادی زانایانی ئاینییە كەئێستا بەرهەمە فیقهییەكانیان لەبەردەستماندان.


پەراوێز:
(1) وەكو لای هەموو شارەزایەك زانراوە، دەرگای ئیجتیهاد لەسەردەمی خەلیفەی عباسی (المتوكل) عەبدوڵڵا كوڕی خەلیفە (الواپق بالله)دا داخرا كاتێك دەسەڵات رێوشوێنی توندی دژی موعتەزیلەكان گرتەبەرو لەو قۆناغەدا بۆ یەكەمجار زاراوەی  (أهل السُنّە والجماعە) پەیدابوو كەدەسەڵات، خۆی‌و گرووپە فتوادەرەكانی (فیقهزانەكان) لەژێر ئەو ناوەدا ریزبەند دەكردو موعتەزیلەكانی بەپێڕەوكارو (أهل البدعە والفرقە) دەناساند، خەلیفە دەسەڵاتی خۆی بەپێڕەوكاری سوننە ژماردو نەیارەكانیشی بەبیدعەچی. هەر لەو ماوەیەشدا ئەو دەقەی سوننەت بڵاوبۆوە كەدەڵێت (كُل بدعە چلالە وكُل چلالە فی النّار)، بەهۆی ئەم بارەشەوە بوو كەدەرگای ئیجتیهاد (راڤەكردنی دەقەكان‌و هەڵێنجاندنی حوكمی نوێ‌ لێیان) داخرا، بۆیە زۆربەی موعتەزیلەكان هزری شیعەیان هەڵگرتووە كەئێستا بەلای مەزهەبی شیعەوە (پێنجەمین مەزهەبی ئاینی ئیسلام) دەرگای ئیجتیهاد دانەخراوە.
(2) سەرباری هەبوونی جیاوازیی گەورە لەمیانەی حوكم‌و فتوا هەڵهێنجراوەكان لەوڵاتێكی وەكو ئەندەلوس كەفتواو حوكمەكان لەڕۆژهەڵاتەوە سەرچاوەیان گرتبوو، ئەوەی زۆر گرنگتر‌و مەترسیدارتر بوو سەرچاوەكە خۆی لەدوو فێرگەدا دەبینییەوە، یەكەم: فێرگەی حیجاز كەسەنتەرەكەی شاری مەدینە بوو، كەبە پێرەوكارانی فەرموودە (أهل الحدیپ) ناسرابوون كەئیمامی مالیك سەركردایەتیی دەكرد، دووەم: فێرگەی عیراق كە بەپێڕەوكارانی هۆش‌و را (أهل الرأی) ناسرابوون كەسەنتەرەكەی شاری كووفە بوو، كەئیمام ئەبو حەنیفەی نوعمان سەركردایەتیی دەكرد، ئەڵبەت جیاوازییەكی گەورە لەنێوان ئەم دوو فێرگەیەدا هەبوو كەئێرە جێگای باسكردنی نییە.


سەرچاوەكان
1 ـ قورئانی پیرۆز.
2 ـ الجامع ڵاحكام القرێ‌ن، ڵابی عبدالله محمد بن أحمد اڵانصاری القرگبی، دار إحیا‌و التراپ العربی، بیروت ـ لبنان، گ1، 2002
3 ـ التفسیر الكبیر للإمام الفخر الرازی، دار إحیا‌و التراپ العربی، گ4، بیروت 2001.
4 ـ التاج الجامع لڵاصول، الشیخ منصور علی ناصف، دار إحیا‌و التراپ العربی، گ4، بیروت 1986.
5 ـ صحیح البخاری، چبگَ النّصّ: محمود محمد محمود نصّار، گبعە كاملە ـ لونان، منشورات محمد علی بیچون، دار الكتب العلمیە، بیروت، گ3، 2003.
6 ـ بحوپ فی المِڵل والنِحَل ـ دراسە موچوعیە مقاڕنە للمژاهب الإسلامیە، ێ‌یە الله جعفر السبحانی، مۆسسە النشر الإسلامی التابعە لجماعە المدرِّسین بقُم المُشَرَّفە، گ5، 1420ه.
7 ـ نهج البلاغە، شرح اڵاستاژ الإمام الشیخ محمد عبده، دار اڵاندلس للگباعە والنشر، گ2، بیروت 1963.
8 ـ أین الخگأ؟ الشیخ عبدالله العلایلی، دار الجدید، گ2، بیروت1992.
9 ـ الإجتهاد والتقلید وشۆون الفقیه، محمد مهدی اڵاصفی، مگبعە معراج، الناشر: التوحید للنشر، 1410ه.
10 ـ وعّاڤ السلاگین، الدكتور علی الوردی، بدون سنە الگبع.
11 ـ الماچی فی الحاچرـ دراسات فی تشكلات ومسالك التجربە الفكریە العربیە، فهمی جدعان، المۆسسە العربیە للدراسات والنشر، گ1، بیروت 1997.
12 ـ الماوردی والإجتماع السیاسی، دراسە سوسیولوجیە ـ سیاسیە تحلیلیە، الدكتور محمود محمد سلمان، الناشر: بیت الحكمە، گ1، بغداد 2001.
13 ـ دوائر الخوف ـ قرا‌وە فی خگاب المرأە، د. نصر حامد أبو زید، المركز الپقافی العربی، الدار البیچا‌و ـ بیروت، گ1، 1999.
14 ـ نقد السیاسە: الدولە والدین، برهان غلیون، المۆسسە العربیە للدراسات والنشر، بیروت، گ3، 1993.
15 ـ فی نقد الإسلام الوچعی، أیمن عبدالرسول، میریت للنشر والمعلومات، القاهرە، الگبعە اڵاولی2002.
16 ـ العقل الإیمانی، حسن إبراهیم أحمد، دار المدی للپقافە والنشر، الگبعە اڵاولی، 2000.
17 ـ مجلە النهج، العدد/ 56، تصدر عن مركز اڵابحاپ والدراسات الإشتراكیە فی العالم العربی.
18 ـ گۆڤاری روانگە‌و رەخنە، كۆمەڵەی توێژینەوەی رۆشنگەری، ژ6، ساڵی دووەم، زستانی2002ز ـ 2701ك.
Print