Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
دۆسێی ئیسلام        ژماره‌ 8
بزووتنەوەی نوورچی لە توركیای هاوچەرخدا

د. ئیبراهیم خەلیل ئەلعەلاف

 پێشەكی
بزووتنەوەی نوورچی (نوورجی ـ نورجیلر Nurculuk)  یان هاوەڵانی نوور لە توركیا، بزووتنەوەیەكی ئایینی خاوەن شەقڵی سیاسییە كە جیاواز نییە لەو بزوتنەوە نوێگەریانەی جبهانی ئیسلامی لە نیوەی سەدەی هەژدەوە بەخۆیەوە بینی، وەكو بزووتنەوەی وەهابی‌و سەنوسی‌و مەهدی. بزووتنەوەی نوورچی دەچێتەوە سەر دامەزرێنەرەكەی سەعید نوورچی (1873 ـ 1960ز) ناسراو بە (بەدیعوززەمان) بزووتنەوەی نوورچی لە كۆتایی دەیەی دووەمی سەدەی بیست لە توركیا دەركەوت‌و وردە وردە تەشەنەی سەند، تا لە پەنجاكان‌و شەستەكانی سەدەی رابردوو لە ناوەوە‌و دەرەوەی توركیا لایەنگر‌و شوێنكەوتوی بۆ پەیدابوو.
ئەم لێكۆڵینەوەیە، هەوڵێكە بۆ وەستان لەبەردەم سروشتی ئەو بزووتنەوەیە‌و سەرنجدان لە گەشەسەندنی لە میانەی ژیاننامە‌و ڕێگوزەری دامەزرێنەرەكەی، هاوكات بنەما فكرییەكانی‌و دواجاریش كاریگەریەكانی لە توركیای هاوچەرخدا خراوەتەڕوو.

ڕەوشی سیاسیی توركیا بەر لە دەركەوتنی بزووتنەوەی نوورچی
دەوڵەتی عوسمانی لە نیوەی سەدەی هەژدەوە چەندین هەوڵی چاكسازی سیاسیی‌و سەربازیی‌و ئابووریی‌و كۆمەڵایەتیی‌و ڕۆشنبیریی‌و دامودەزگا‌و دامەزراوەكانی بەخۆیەوە دیوە، بانگخوازانی چاكسازی بۆ دوو گروپ دابەشببوون، هەریەكەیان شێوازێكی بۆ چاكسازی گرتەبەر، گروپی یەكەم پێیوابوو چارەسەر بریتییە لە جێبەجێكردنی سیستمی ئیسلامیی‌و نەریتە بنەڕەتیەكانی عوسمانی. بەڵام گروپی دووەم پێیوابو چاكسازی بە وەرگرتنی سیستمە ئەوروپییەكان دێتەدی‌و دەبێت سەركەوتنی دەوڵەتانی ئەوروپا لەبواری سەربازی‌و گەشەپێدانی سیستمی ئابوری‌و بوژاندنەوە ببێتە ئیلهامبەخشی چاكسازی. تای تەرازو بەلای بۆچوونی دووەمدا شكایەوە، بزووتنەوەی چاكسازی ئامانجی جێبەجێكردنی سیستمی ئەوروپی نوێ بوو لە بوارە جیاوازەكانی ژیاندا، لەگەڵ زیادەڕۆیی نەكردن لە حوكمەكانی شەریعەتی ئیسلامدا . 

لە (23 تەمموزی 1908ز) كۆمەڵێك ئەفسەری سەر بە كۆمەڵەی نهێنی ئیتحاد‌و تەرەقی شۆڕشی دەستوریان بەرپاكرد، سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم (1876 ـ 1909ز) ناچاربوو كاركردن بە دەستوری ساڵی (1876) ڕابگەیەنێت كە لە ساڵی (1877)ەوە پەكخرابوو، ئیتحادیەكان دروشمی (ئازادی، برایەتی، یەكسانی)یان بەرزكردەوە ، هەرچەندە زۆرینەی ئەندامانی ئەنجومەنی مەبعوسانیان پێكدەهێنا، بەڵام راستەوخۆ دەسەڵاتیان نەگرتەدەست، بەڵكو سوربوون لەسەر ئەوەی كە سوڵتان‌و سەدری ئەعزەم لەژێر سەرپەرشتی‌و چاودێری بەردەوامی ئەواندا بێت .
لەبەرانبەردا هێزی دژە شۆڕش ئیتحادییەكانی بە دەرچوو لە بنەماكانی ئیسلام‌و سەرپێچی شەریعەت‌و بەسووك سەیركردنی پیاوانی ئایینی تۆمەتبار كرد، ئەم هێرشەش ڕێكخراوێك بەناوی (كۆمەڵەی یەكێتی موحەممەدی) نوێنەرایەتی دەكرد.
ئەم ڕێكخراوە لە ئەستەنبوڵ دامەزراو ڕوكەشێكی ئایینی هەبوو، بەڵام خاوەن ئامانجی سیاسیی بوو، حەمدی چاویش یەكێك بوو لە ڕێبەرانی ئەو كۆمەڵەیە‌و وتاربێژی ئەستەنبوڵ دەروێش وەحدەتی پاڵپشتی دەكرد ، كۆمەڵە بانگەشەی بەگژاچوونەوەی دەستوری دەكرد، چونكە بە بڕوای نوێنەرانی كۆمەڵە دەستور پێچەوانەی شەریعەتی ئیسلامی بوو. لە (13 نیسان 1909) بە سەركردایەتی حەمدی چاویش ژمارەیەك سەرباز‌و خوێندكاری خوێندنگە ئایینییەكان لە مەیدانی ئەیاسۆفیا لە ئەستەنبوڵ كۆبوونەوە‌و بە هاوكاری ژمارەیەك لە لایەنگرانیان خۆنیشاندانیان سازدا‌و دروشمی (شەریعەتمان دەوێت)یان دەگوتەوە، خۆپیشاندەران پەرلەمانیان گەمارۆدا‌و داواكانیشیان خستەڕوو كە خۆی دەبینیەوە لە دەستلەكاركێشانەوەی وەزارەتی حسەین حلمی‌و جێبەجێكردنی شەریعەت‌و هەڵوەشاندنەوەی دەستور‌و دورخستەوەی ئەو ئەندامانەی ئیتحاد‌و تەرەقی كە لە شەریعەتی پیرۆز لایانداوە .
وەزارەتی حسەین حلمی دەستیلەكاركێشایەوە، وەزارەتی تۆفیق پاشا شوێنی گرتەوە، زۆربەی سەركردەكانی كۆمەڵەی ئیتحاد‌و تەرەقی هەڵاتن‌و ژمارەیەكیشیان لە ئەستەنبوڵ كوژران . بەڵام ژمارەیەك كوتلەی سیاسیی لایەنگری دەستور كەوتنەخۆ‌و پێكهێنانی كۆمەڵەیەكیشیان بەناوی (كۆمەڵەی یەكێتی عوسمانی) ڕاگەیاند، ئەم كۆمەڵە چەندین ئەندام پەرلەمان‌و زانای لەخۆگرتبوو، ئامانجیشی پارێزگاریكردن بوو لە دەستور .

مەحمود شەوكەت، بەرپرسی حامیەی مەقدۆنیا لە (16 نیسان 1909) بروسكەیەكی نارد‌و ڕایگەیاند كە دەگەڕێتەوە ئەستەنبوڵ‌و هەموو هەوڵی خۆی دەخاتەكار لە پێناو چەسپاندنی دەستوردا، لە سیلانیك بە هاوڕێیەتی ئەنوەر‌و نیازی كە دوو گەورە سەركردەی كۆمەڵەی ئیتحاد‌و تەرەقی بوون جموجۆڵی دەستپێكرد، چووە ناو پایتەخت‌و بە واژۆی سەرۆكی لەشكری سێ‌ چەند بەیاننامەیەكی بڵاوكردەوە، تێیدا هاتبوو كە: "سوپا چەند ڕێوشوێنێكی گرتۆتەبەر بۆ ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی بزووتنەوەی كۆنەپەرستی لە ویلایەتەكانی عوسمانی". هەروەها بەڵێنیدا هێمنی‌و ئاسایش بەرقەراركات‌و بەرپرسانی ئاژاوەگێڕیەكە بەرەوڕووی دادگا دەكاتەوە تا بەپێی شەریعەتی پیرۆز لەسەر ڕژانی خوێنی بێتاوان لێپێچنەوەیان لەگەڵدا بكرێت .
كۆمەڵەی ئیتحاد‌و تەرەقی بەردەوام بانگەشەی ئەوەی دەكرد كە سوڵتان عەبدولحەمید خوازیاری سڕینەوەی دەستور‌و هەڵوەشاندنەوەیەتی‌و لەپشت چالاكیە كۆنەپەرستەكانەوەیە‌و دەیەوێت دەسەڵاتی ڕەهای بۆ بگەڕێتەوە . لە (27 نیسان 1909) ئەنجومەنی (ئەعیان‌و مەبعوسان) دانیشتنێكی هاوبەشیان كرد‌و بڕیاریاندا كە سوڵتان عەبدولحەمید لەكاربخەن‌و موحەممەد ڕەشادی برای (1909ـ 1918) بخەنە شوێنی بە ناوی سوڵتان موحەممەدی پێنجەم‌و سوڵتانی پێشوو بۆ سیلانیك دوربخرێتەوە، دوای لەكارخستنی عەبدولحەمید ئیتحادیەكان بوونە دەسەڵاتداری ڕاستەقینەی وڵات .
لەگەڵ هەڵایسانی جەنگی یەكەمی جیهان، ئیتحادییەكان لە (4 تشرینی دووەمی 1914) بڕیاریاندا لەپاڵ دەوڵەتانی ناوەند بەشداری جەنگ بكەن، ئەمەش جێبەجێكردنی ئەو پەیماننامە نهێنیە بوو كە لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی‌و ئەڵمانی لە (2 ئاب 1914) بەسترا، جەنگ بە شكانی ئەڵمانیا‌و دەوڵەتی عوسمانی كۆتایی هات . هێزی هاوپەیمانەكان كە پێكهاتبوو لە بەریتانیا‌و فەڕەنسا ئەنادۆڵیان داگیركرد، لەوكاتەدا ژەنرال مستەفا كەمال (1880 ـ 1938ز) پشكنەری سوپای سێی عوسمانی بوو، لە (19 ئایار 1919) دەستی كرد بە جەنگی ڕزگاری نیشتمانی لە ئەنادۆڵ، مستەفا كەمال لە (حوزەیرانی 1919) لە ئەماسیا لەگەڵ ژمارەیەك لە سەركرەكانی سوپا كۆبوونەوەیەكی سازدا، لە كۆبوونەوەكەدا جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە سوڵتان وەحیدەدین (موحەممەدی شەشەم 1918ـ 1922)‌و شوێنكەوتوانی هاوكاری دوژمن‌و داگیركەرانی وڵات دەكەن. لە كۆنگرەی ئەرزەڕۆمیشدا كە لە (23 تەمموز ـ 7 ئاب 1919) بەسترا مستەفا كەمال داوای لە سوڵتان كرد بكەوێتە خۆ بۆ بەرگریكردن لە سەربەخۆیی وڵات .

سوڵتان موحەممەدی شەشەم لەناو كۆشكەكەی لە ئەستەنبوڵ لەلایەن ئینگلیزەكانەوە پارێزگاری لێدەكرا، نەیدەتوانی بەدەم داواكەی مستەفا كەمالەوە بێت، جگەلەوەی چەكی ئایینی بەكارهێنا‌و مستەفا كەمال‌و لایەنگرانی تۆمەتبار كرد بە كوفر‌و زەندیق، فتوایەكی بە شێخولئیسلام (درزادە عەبدوڵڵا) دەركرد، بەپێی فتواكە لەسەر موسڵمانانی پێویست (واجب) كرد دژایەتی كەمالیەكان بكەن‌و ڕشتنی خوێنی مستەفا كەمالیشی حەڵاڵ كرد . ئەم فتوایە هیچ كاریگەری نەكردە سەر مستەفا كەمال، تەنانەت لە بەیاننامەكانیدا چەندین ئایەتی قورئان‌و دروشمی هەستبزوێنی دووپاتدەكردەوە تا هانی هاوڵاتیان بدات بۆ خەبات‌و بەرخۆدان لە پێناوی نیشتمان‌و بەرپاكردنی جەنگ بۆ دەركردنی داگیركەران .
كاتێك ئینگلیزەكان ئەستەنبوڵیان داگیركرد، مستەفا كەمال بانگەشەی دروستكردنی (ئەنجومەنی نیشمانیی گەورە)ی كرد، ئەنجومەن لە (23 نیسان 1920، 23 نیسان 1922) دانیشتنی سازدا، مستەفا كەمال توانی داگیركەران بشكێنێ‌‌و لە ئەستەنبوڵ دەریانپەڕێنی‌و لەسەر سەربەخۆیی توركیا‌و یەكپارچەیی زەویەكەی لەگەڵیان بگاتە ڕێكەوتن .
ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورە لە (1 تشرینی دووەمی 1922) یاسایەكی دەركرد‌و خۆی كردە خاوەن دەسەڵاتی باڵای وڵات‌و سەڵتەنەتی هەڵوەشاندەوە، بەمەش كۆتایی هات بە دەوڵەتی عوسمانی، لە (16 تشرینی دووەمی 1922) ئەنجومەنی نیشمانیی گەورە سوڵتان موحەممەدی شەشەمی بە ناپاكی تۆمەتبار كرد، بەڵام سوڵتان بەرەو ماڵتە هەڵات، دەستەیەك پێكهات‌و داوایەكی خستە بەردەم عەبدولمەجیدی دووەم كوڕی سوڵتان عەبدولعەزیز (1922 ـ 1924) تا شوێنی خەلیفەی هەڵاتوو بگرێتەوە . ئەنحومەنی نیشتمانیی گەورە لە (ئازاری 1924) ڕەزامەندی نواند لەسەر داوایەكی مستەفا كەمال كە داوای لەكارخستنی خەلیفە‌و هەڵوەشاندنەوەی خیلافەتی كرد، هەروەها ڕەزامەندی نواند لەسەر بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی وەزارەتی ئەوقاف‌و لەجیاتی ئەوە سەرۆكایەتی كاروباری ئایینی پێكهات بۆ سەرپەرشتی مزگەوت‌و شوێنە ئایینیەكانی وڵات، ئەویش پەیوەست كرا بە نووسینگەی سەرەك وەزیرانەوە. مستەفا كەمال بەم كردەوانە دەیویست دەمكوتی ئۆپۆزسیۆنی ئایینی بكات، بۆیە ئەو كاتە خیلافەتی هەڵوەشاندەوە كە زنجیرەیەك گۆڕانكاری ئەنجامدا‌و مەبەستیشی لەمانە جیاكردنەوەی ئایین بوو لە دەوڵەت، لەوانەش پلە‌و پایەی شێخولئیسلامیی لەكارخست، دادگا شەرعیەكانی هەڵوەشاندەوە . ئەم كارانەی مستەفا كەمال ڕق‌و توڕەیی هەندێك لە هاوەڵەكانی هەژاند كە لێی جوداببنەوە، هەروەك چۆن جوڵانەوەیەكی كوردی چەكدار لە ناوچەكانی باشوری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بەسەركردایەتی شێخ سەعیدی پیران لە (1925) بەرپابوو، ئەم بزووتنەوەیە بانگەوازی گەڕانەوەی خیلافەتی كردبووە دروشمی خۆی. هاوكات ژمارەیەك كەسایەتی‌و زانای ئایینی داوایان لە خەڵك كرد ناڕەزایی خۆیان بەرانبەر ئەو گۆڕانكاریانەی حكومەت دەربڕن، لەناو دانیشتوانی ئەنادۆڵیشدا چەندین بەیاننامەیان بڵاوكردەوە دژی بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی خیلافەت‌و ئەو بڕیارەیان بە دەستدرێژیەكی ئاشكرا بۆ سەر ئایینی ئیسلام دانا .

مستەفا كەمال دەیزانی كە بۆ دڵنیایی لە گەیشتن بە بەعەلمانیكردنی توركیا پێویستە چەند هەنگاوێكی دیكە بنرێت. هەستی بەوە كردبوو كە ڕێبازە سۆفیگەرییەكان كە لە توركیا بڵاوبوونەتەوە پاڵپشتی خەڵك دەكەن بۆ ڕووخاندنی كۆمار، لەبەر ئەوە بڕیاریدا گورزێكی كاریگەر لە ڕێبازە سۆفیگەرییەكان بوەشێنێت، ڕۆژی (30 ئاب 1925) لە شاری قەستمۆنی باكووری ئەنادۆڵ وتارێكیدا‌و تێیدا وتی: ناكرێت لەمەودوا كۆماری توركیای عەلمانی ببێتە زەویەكی بەپیت بۆ شێخ‌و دەروێش‌و شوێنكەوتوەكانیان، لەسەر شێخانی تەریقەت پێویستە بە ڕوونی لەم قسەیە بگەن‌و بەویستی خۆیان بەر لەوەی بەسەریاندا بیڕوخێنین بۆ هەتا هەتایی خانەقا‌و تەكیەكانیان دابخەن . لەگەڵ گەڕانەوەشی لە قەستمۆنی لە (1 ئەیلول 1925) كۆبوونەوەیەكی ئەنجومەنی وەزیرانی كرد‌و بڕیاری داخستنی تەكیە‌و خانەقاكانی دەركرد . مستەفا كەمال بەوەندەوە نەوەستا، بەڵكو پۆشینی جلوبەرگی ئایینی لە زانایان لە دەرەوەی مزگەوت قەدەغە كرد، ژمارەی وتاربێژەكانی كەمكردەوە‌و موچەشیان لە حكومەتەوە بۆ بڕایەوە‌و لەسەریان پێویست كرا وتاری مزگەوت لە مەسەلە ئایینیەكاندا كورتهەڵبێنن .
ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورە لە (27 شوبات 1926) كاركردن بەشەریعەتی ئیسلامیی هەڵوەشاندەوە، تەنانەت ئەو بڕیارە یاساكانی بواری كەسێتیشی گرتەوە، ئەمەش بە بیانووی ئەوەی شەریعەت وەڵامدانەوەی خواستی ژیانی نیمچەدورگەی عەرەبی چەند سەدەیەك بەر لە ئێستەیە. حكومەتی كەمالی لە (نیسانی 1928) سیاسەتی بە عەلمانیكردنی وڵاتی زیاتر پەرەپێدا‌و ماددەی دووەمی دەستوری ساڵی (1924)ی لابرد كە دەڵێت: "ئیسلام ئایینی فەڕمی دەوڵەتە". هەروەها بڕگەی ماددەی (26)ی لابرد كە ئەركەكانی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورە دەستنیشان دەكات بەوەی كە كاردەكات بۆ جێبەجێكردنی ینەماكانی شەریعەت. كاتێك مستەفا كەمال هەستی كرد هەندێ‌ كەسی لایەنگری ڕەوتی ئایینی كەوتونەتە جموجۆڵ‌و چالاكی سیاسیی دژی دەوڵەت، ماددەیەكی بۆ یاسای سزادان زیادكرد كە دەڵێت:"ئەوانەی لە ژێر پەردەی ئاییندا گەل هاندەدەن بۆ ئەنجامدانی كارێك كە زیان بە ئاسایشی دەوڵەت دەگەیەنێت، یاخود یاخیبوون لە یاسا‌و سیستمی عەلمانی، بە بیانوی ئەوەی سیستمی عەلمانی زیان بە پیرۆزییە ئایینییەكان دەگەیەنێت، ئەوا بەپێی یاسا سزا دەدرێن". هەروەها "هەركەسێك پارتێكی سیاسی بەپێی ڕێنمایی ئایینی دامەزرێنێ‌ سزا دەدرێت". یاساكە چەند ماددەیەكیشی لەخۆگرتبوو كە سزای تێكڕای ئەو وتاربێژی مزگەوت‌و پیاوە ئایینیانە دەدات كە دەبنە ڕێگر لەبەرەم جێبەجێكردنی یاساكانی دەوڵەت، یاخود هانی خەڵك دەدەن گوێڕایەڵی ئەم یاسا‌و سیستمە نەبن. هەروەها سزای هەركەسێكیش دەدرێت كە ئاهەنگێكی ئایینی لە دەرەوەی ئەو شوێنانە سازبدات كە تایبەتن بە شوێنی خواپەرستی .
بڕیار‌و گۆڕانكاریەكانی حكومەتی توركیا نەیتوانی لە ڕووی كردەییەوە بە تەواوی زاڵ بێت بەسەر كاریگەری ئیسلام لە ڕووی گیانی‌و كۆمەڵایەتیەوە، بڕیارەكانی حكومەت بەزویی لەلایەن هەندێ‌ زانای ئایینی‌و شێخی تەریقەتی سۆفی‌و ئایندار‌و ڕۆشنبیرەوە ڕوبەوڕوی بەرەنگاری توند بوویەوە ، ئەوان بڕیاریاندابوو دژی سیاسەتی عەلمانی كەمالی لەكاردابن، هەر لەسەرەتای بیستەكانەوە لە زۆر ناوچەی توركیادا چەند بڵاوكراوە‌و چاپكراوی ئایینی‌و سیاسیی نهێنیان پەخش كرد‌و هێرشی توندیان دەكردە سەر عەلمانیەت كە لە دیدی ئەواندا هاوواتا بوو بە كوفر‌و ئیلحاد .
دوای كۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی جیهان، توركیا چووە ناو قۆناغی فرەحیزبی، ئۆپۆزسیۆنی ئایینی لەگەشەدابوو، هاوكات دیاردەی بەكارهێنانی ئایین بۆ دەستكەوتی سیاسیی لەلایەن هەندێ‌ پارتی سیاسییەوە قۆزرایەوە، لەسەر‌و ئەوەشەوە، چەند پارتێك جەختیان لەسەر ئەوە دەكردەوە كە ڕێزی ڕێنمایی ئایینی‌و بیروباوەڕی دانیشتوان دەگرن‌و ئەوەش دەخەنە نێو بەرنامەی سیاسیانەوە. لە نێوان ساڵانی (1946- 1948) ڕێكخراوو كۆمەڵەی خاوەن شەقڵی ئایینی دەركەوتن، هەروەها چەندین گۆڤار‌و ڕۆژنامە بڵاوكرانەوە كە پێشتر كەمالیەكان لەسەردەمی دەسەڵاتی خۆیاندا قەدەغەیان كردبوو، ئەم كۆمەڵانە داوایان كرد لە پارتی گەلی كۆماری دەسەڵاتدار دەستبەرداری سیاسەتی عەلمانی بێت، هەروەها وازبێنێت لە چاودێریكردنی كاروباری ئایینی‌و بیروباوەڕی خەڵكی، هەندێكیش داوایان كرد كە یاسا عەلمانییەكان هەڵبوەشێنرێنەوە‌و نەوەی نوێ‌ بە پەروەردەی ئایین پەروەردە بكرێت .

هەڵبژاردنەكانی ساڵی (1946) گەشەی دیاردەی ئایینی بە تەواوی دەرخست، دوای جەنگی دووەمی جیهان لە ململانێ‌و ڕوبەڕوبوونەوەی پارتی گەلی كۆماری‌و هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان، سەركردایەتی پارتی گەل ناچار بوو نەرمی لە سیاسەتی بە عەلمانیكردن نیشان بدات، لەوانەش لە ساڵی (1948) بڕیاری بەخشینی بڕێك پارە بۆ ئەو كەسانەی دەیانەوێت فەریزەی حەج بەجێبێنن. لە (كانوونی دووەمی 1949)شدا خولی (پێگەیاندنی پێشنوێژ‌و وتارخوێن)انی ڕێكخست، هەر لەو ساڵەدا بڕیاریدا كە بابەتە ئایینیەكان لە قوتابخانە سەرەتاییەكاندا بخوێندرێت، هاوكات پڕۆژە بڕیاری كردنەوەی كۆلێجی زانستی ئایینی لە زانكۆی ئەنقەرە پێشوازی گەرمی لێكرا .
ئەم گۆڕانكاریانە نەبوونە مایەی ڕەزامەندی ئۆپۆزسیۆنی ئایینی كە لە (1950)دا گەشەی تەواوی كرد، دیارترین هێزی ئۆپۆزسیۆنیش نوورچی بوو، دامەزرێنەری بزووتنەوەی نوورچی بانگەشەی گەڕانەوەی كاركردن بە شەریعەتی ئیسلامیی دەكرد، بە گوتەی خۆی تێدەكۆشا لە پێنا‌و ڕزگاركردنی ئیسلام لە توركیا لە ڕێگەی بانگەوازی نوێكردنەوەی ئیمان . نوورچی چالاكیی بەرفراوان بوو، لایەنگرانی ڕوی لەزیادی كرد كە بە هاوڕێیانی نوور یان كۆمەڵەی نوور (نورجیلر) دەناسران. لێرەدا دەبێت بپرسین نوورچی كێیە؟ بنەماكانی بزووتنەوەكەی چی بوون، سروشت‌و كاریگەری لە كۆمەڵگەی توركیای هاوچەرخدا چییە؟

ژیانی نوورچی
بزووتنەوەی نوورچی دەگەڕێتەوە سەر سەعید نوورچی، ناوبراو لە دایك‌و باوكێكی كورد لە گوندی (نوورس) كە دەكەوێتە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ سەر بە قەزای خیزان لە ویلایەتی بەدلیس نزیك شاری وان ساڵی (1873ز) هاتۆتە دنیاوە ، باوكی جوتیار بوو، لە تەمەنی مناڵیدا دەستی داوەتە خوێندن‌و كەوتۆتە ژێر كاریگەری ڕێنماییە ئایینیەكانی مەلا عەبدوڵڵای برا گەورەیەوە. لە قوتابخانەی گوندەكەی خۆیان‌و گوندەكانی دەوروبەری وانەی خوێندووە، لەو دەمەدا بە مەلا سەعید ناسرابوو . نوورچی نەچۆتە قوتابخانەی حكومی، بۆیە هەڵگری هیچ بڕوانامەیەكی فەرمی حكومی نییە . نوورچی توانای لەبەركردنی سەرسوڕهێنەربوو، بەوەوە نەوەستا تەنها زانستە ئایینیەكان بخوێنێ‌، بەڵكو دەستی كردە خوێندنی زانستی نەحوو سەرف‌و بە هەوڵی خۆی لەو بوارەدا بەشێوەیەك شارەزایی پەیداكرد كە لەناو هاوڕێكانیدا بە سەعیدی ناودار ناودەبرا .
مەلا سەعید ساڵی (1892) ڕویكردە شاری ماردین، لە مزگەوتی شارەكە وانەی دەوتەوە، بەڵام والی شارەكە دەریكرد، ئەویش ڕویكردە بەدلیس‌و كاتەكانی بۆ خوێندنەوەی كتێبی ئایینی‌و زانستی تەرخانكرد، لەو ماوەدا توانی (80) مەتن لە زانستە جۆراوجۆرەكاندا لەبەربكات ، هەر لەشاری بەدلیس ئامادەی وانەكانی شێخ موحەممەد كەفراوی دەبوو ‌و سوودی زۆری لە وانەكانی وەرگرت .
نوورچی ساڵی (1894) چووە شاری وان، لەوێ‌ ڕوبەڕوی هەندێ‌ زانا‌و قوتابی قوتابخانە ئایینیەكان بووەوە‌و لەگەڵیاندا دەكەوتە گفتوگۆ‌و وتوێژ، لێرەوە نازناوی بەدیعوززەمانی پێدرا، ئەمەش وەك ئاماژەیەك بۆ بلیمەتی‌و لێهاتوویی ناوبراو , كاتێكیش تەمەنی گەیشتە (27) ساڵ لەناو هاوڕێكانیدا بە خاوەن زانست‌و ئازایەتی ناوبانگی دەركردبوو . نوورچی ماوەی (15) ساڵ لە شاری وان مایەوە‌و لەو ماوەدا ڕۆڵی بەرچاوی بینی لە هۆشیاركردنەوەی خێڵە كوردییەكان لە رۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، هەوڵیدا شارەزایان بكات لە ئیسلام، ئەوەشی پێڕاگەیاندبوون كە ئەو كاردەكات بۆ بەرزكردنەوەی ئیسلام‌و ڕونكردنەوەی ڕاستیەكانی ئیمان لە دووتوێی قورئانی پیرۆزدا . نوورچی بنەمای "واز لەوە بێنە كە گومانت لێی هەیە، بچۆ سەر ئەوەی لێی دڵنیایت"ی كردبووە دروشمی خۆی، هەربۆیە زوهد‌و دنیانەویستی سەرجەم لایەنەكانی ژیانی داپۆشیبوو .
نوورچی لە تەمەنی گەنجیدا تێكەڵی كاری سیاسیی بوو، ڕەخنەی لە حكومەت دەگرت‌و تۆمەتباری دەكرد بە كەمتەرخەم لە بواری مەسەلە ئایینیەكاندا، بۆیە والی ماردین ساڵی (1892) لەسەر وتارێك كە لە مزگەوتی شارەكە خوێندبوویەوە دەستگیری كرد، دواتر لە شارەكە دەركرا‌و ئەویش چووە بەدلیس ، ساڵی (1896) ڕویكردە ئەستەنبوڵ‌و پێشنیازی كرد بۆ سوڵتان عەبدولحەمید زانكۆیەكی ئیسلامی بەناوی (الزهرا‌و) كە هاوشێوەی زانكۆی ئەزهەری میسر بێت لە ئەنادۆڵ دامەزرێنێت، مەبەستی بوو ئەم زانكۆیە وێڕای گرنگیدان بە ڕوكارە جوانەكانی ئیسلام نەوەكان بە نووری قورئان ئاشنا بكات ، سوڵتان بەدەم پرۆژەكەوە نەهات، نوورچی جارێكی تر ساڵی (1907) بۆ هەمان مەبەست ڕویكردە ئەستەنبوڵ، بەڵام ئەمجارەش دەسەڵات ڕەزامەندی نیشان نەدا .
كاتێك سوڵتان عەبدولحەمید بانگەشەی بۆ بیری یەكێتی ئیسلامیی دەكرد، نوورچی دژایەتی ئەم بیرەی كرد‌و پێیوابوو هۆكارێكی نوێیە بۆ چەوساندنەوەی گەلانی ئیمپراتۆڕیەتی عوسمانی‌و ئاسانكاری زاڵبوون بەسەریاندا، ئەم هەڵوێستە نەیارییە وای لە سوڵتان كرد نوورچی بخاتە ژێر چاودێریەوە لە ئەستەنبوڵ تا ساڵی (1908) ڕزگاری بوو .
لە كاتی كودەتای (1908) نوورچی پێشوازی كرد لە ڕاگەیاندنی كاركردن بە دەستوری ساڵی (1876)‌و یەكێك بوو لە لایەنگرانی حكومەتی دەستوری ، تەنانەت زیاتر لە (50) نامەی نارد بۆ سەرۆك خێڵە كوردییەكانی ویلایەتەكانی ڕۆژهەڵات‌و تێیدا نووسیبوی:" ئەگەر مەسەلەی دەستور‌و ئازادی كە گوێبیستی بوون، مەبەست لێی دادپەروەری‌و ڕاوێژی شەرعی ڕاستەقینە بێت، پێشوازی لێبكەن، كاربكەن بۆ پارێزگاریكردنی، چونكە بەختەوەری دنیامان لە شوێنكەوتنی دەستورێكی دادپەروەرانەدایە" .
هەرچەندە نوورچی پێشوازی لە دەستور كرد، بەڵام ئەوەی ڕەتكردەوە پەیوەندی بە كۆمەڵەی ئیتحاد‌و تەرەقیەوە بكات، ئەو زیاتر كاری دەكرد بۆ ڕونكردنەوەی چاكەی دەستور‌و هاندانی خەڵك بۆ پابەندبوون بە ئازادیەوە ، هەروەها دەستی كرد بە نووسینی چەند وتارێك لەو ڕۆژنامانەی كە لە ئەستەنبوڵ دەردەچوون، لەوانەش ڕۆژنامەی (بوركان) ، ڕۆژنامەی (كۆمەڵەی ئیتحادو تەرەقی كورد)، لەو وتارانەش كە بڵاویدەكردەوە سووربوونی خۆی لەسەر بەهەندوەرگرتنی مافەكانی كورد دوپاتدەكردەوە، هەروەها ئەوەشی ڕونكردەوە كە بوژاندنەوە‌و پێشكەوتن تەنها بە یەكێتی‌و زانست‌و جێبەجێكردنی شەریعەت دێتەدی .
نوورچی پێیوابوو ئازادی ڕاستەقینە تەنها بە گەڕانەوە بۆ جەوهەری ئیسلام دێتەدی‌و دژایەتی ئەوەی دەكرد كە دەستور ببێتە جێداری شەریعەت، دەیووت: ئەگەر حوكمی پەرلەمان پابەندی شەریعەتی ئیسلام نەبێت ئەوا هەلمان لەدەست دەچێت‌و جارێكی تر دەسەڵاتی تاكڕەی دەگەڕێتەوە وڵات، كاتێكیش ئیتیحادییەكان ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان دەرخست‌و كەوتنە دژایەتی ئازادی، نوورچی شوێنكەوتوانی بە ئاگادێنایەوە لە پروپاگەندەی ئیتیحادییەكان كە دەیانووت ئەوەی لە دەستوردایە شەریعەتیش داكۆكی لێدەكات. ئەو پێیوابو دانانی یاساكانی ڕۆژئاوا لەجێی هەر دەقێكی شەریعەت كوفرێكی ئاشكرا‌و دەرچوونە لە ئیسلام . تەنانەت لە چوارچێوەی كۆمەڵەی (یەكێتی موحەممەدی) بەشداری كرد لە دژە شۆڕشی (31 ئازاری 1919) ، كاتێكیش دژە شۆڕش شكستی هێنا، نوورچی بە تۆمەتی كاركردن بۆ "ڕوخاندنی سیستمی نوێ‌‌و بانگەشە بۆ گێڕانەوەی سەردەمی پێشوو درایە دادگا" . نوورچی لە دادگادا ئازایانە بەرگریی لەخۆی كرد‌و وتی: حكومەتی سەردەمی تاكڕەوی دژایەتی عەقڵی دەكرد، بەڵام حكومەتی ئێستا دژایەتی ژیان دەكات. هەروەها وتی: لایەنگری لە كۆمەڵەی یەكێتی موحەممەدی بە مەبەستی زیندوكردنەوەی سوننەتی موحەممەد‌و ناساندنی بووە بە خەڵكی، كۆمەڵە هیچ پەیوەندییەكی بە سیاسەتەوە نییە، نوورچی لەبەردەم دادگا ڕایگەیاند كە كاریكردووە بۆ بەئاگاهێنانەوەی ویلایەتەكانی ڕۆژهەڵات لە فێڵ‌و دروشمی بریقەداری ئیتیحادییەكان، ئەوەشی ڕاگەیاند كە بانگەشەی چاكسازی ویلایەتەكانی ڕۆژهەڵاتی كردووە كە زۆرینەی كوردن‌و هیچ گرنگیەكی پێنەدراوە، نوورچی حوكمی لە سێدارەدانی بۆ دەركرا، بەڵام دادگا دوای ئەو پارێزگاریی لەخۆكردنەی نوورچی چاوی بە حوكمەكەدا گێڕایەوە‌و ئازاد كرا .
ساڵی (1911) نوورچی سەردانی شامی كرد‌و چاوی بە چەندین كەسایەتی ناسراوی ناوچەكە كەوت‌و لە مزگەوتی ئومەوی لە دیمەشق وتارێكی بەزمانی عەرەبی پێشكەشكرد، دوای گەڕانەوەی بۆ ئەستەنبوڵ پرۆژەی زانكۆی زەهرای بۆ سوڵتان موحەممەد ڕەشاد كرد، هەرچەندە سوڵتان بەڵێنی پشتگیری پرۆژەكەی پێدا، بەڵام بەهۆی جەنگی بەڵقانی (1913) پرۆژەكەی جێبەجێنەكرا .
نوورچی داكۆكی لە یەكپارچەیی خاكی عوسمانی‌و دژایەتی دوژمنەكانی دەكرد، لەوپێناوەشدا بەشداری كرد لە ڕێكخراوێكی سیاسیی نهێنی بەناوی (تەشكیلاتی تایبەتی)  كە لە (1911- 1912) پێكهات، ژمارەیەك زانای ئایینی‌و ئەفسەری سیاسیی‌و ڕۆشنبیر پەیوەندیان بەم ڕێكخراوەوە كرد، ئەم ڕێكخراوە ڕۆڵێكی گەورەی بینی لە بڵاوكردنەوەی هۆشیاری ئایینی‌و هاندانی خەڵكی بۆ پارێزگاری لە كیانی دەوڵەتی عوسمانی‌و بەرەنگاربوونەوەی ئیستعماری ئەوروپی‌و بانگەشەی جیهاد دژی داگیركەران .
لە كاتی جەنگی یەكەمی جیهانی نوورچی لە بەرەكانی قەفقاس وەكو سەرۆكی تیپی خۆبەخشەكانی ویلایەتی ڕۆژهەڵات بەشداری جەنگی كرد، لە جەنگەكەدا لە كاتی داگیركردنی بەدلیس بە برینداری بەدیل گیرا، لەگەڵ هەندێ‌ لە قوتابیەكانی برانە ڕۆژهەلاتی ڕووسیا‌و ماوەی دوو ساڵ‌و نیو لە سیبریا مایەوە، بەڵام توانی ڕابكات بۆ بترسبۆرگ (لینینگراد)‌و لەوێشەوە بۆ وارشۆ‌و دواتریش بۆ ڤیەننا‌و سەرەنجام ساڵی (1916)  گەڕایەوە ئەستەنبوڵ‌و لەلایەن سوڵتان‌و شێخولئیسلام‌و خوێندكاری زانستە شەرعییەكانەوە پێشوازی لێكرا .
ساڵی (1918) نوورچی بووە ئەندامی خانەی دانایی ئیسلامیی (دار الحكمە الإسلامیە)، ئەمەش بەهۆی لێهاتویی ناوبراوەوە بوو لە زانستی فەرمودەدا ، كاتێكیش ئینگلیزەكان چوونە ناو ئەستەنبوڵ نوورچی پێیوابوو جیهانی ئیسلامیی ڕوبەڕوی مەترسیەكی گەورە بۆتەوە، بۆیە بەشداری كرد لە تیپی بەرگری‌و هاوكات بە نووسینی چەند وتارێك مەبەستی شاراوەی ئینگلیزەكانی دژی ئیسلام ڕونكردەوە، هاوكات لەگەڵ (112) زانای ئایینی فتوای ڕەوایەتی جەنگ‌و جیهادی دژی داگیركەران ڕاگەیاند .
كاتێك ساڵی (1920) چووە ئەنقەرە، بینی زۆربەی ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورە هیچ خەمێكی ئیسلامیان نەبوو، ئەمەش نیگەرانیەكی گەورەی بۆ دروستكرد، ئەو دەیبینی ئەو ئەندامانە دەخوازن توركیا لە ئیسلام دوورخەنەوە، بۆیە لە ڕاگەیەنراوێكدا داوای لە ئەندامانی پەرلەمان كرد بنەماكانی شەریعەت جێبەجێ بكەن‌و هۆشداریدا كە پشتگوێخستنی ئەركە ئایینیەكان متمانەیان لای خەڵك ناهێڵێت . نوورچی لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەن تووشی دەمەقاڵی بوو، ئەو دەیویست پەیامەكانی بگەیەنێتە مستەفا كەمال، بەڵام مستەفا كەمال تۆمەتباری كرد بە بڵاوكردنەوەی ناكۆكی، هەرچەندە مستەفا كەمال ویستی سوود لە پلە‌وپایەی نوورچی وەربگرێت‌و وای لێبكات هاوكاری بكات، بۆ ئەو مەبەستە داوای لە نوورچی كرد ببێتە ئەندامی پەرلەمان‌و سەرۆكی وتاربێژەكانی ڕۆژهەڵات‌و تەنانەت خانویەكی گەورەشی پێبەخشی، بەڵام نوورچی هەموو ئەمانەی ڕەتكردەوە، ئەنقەرەی جێهێشت‌و خۆی كەنارگیر كرد، ڕویكردە ئەشكەوتێك لە شاخی ئەرك نزیك شاری وان‌و نزیكەی دوو ساڵ لەوێ‌ مایەوە .

لە نێوان ساڵانی (1923- 1925) گۆڕانێكی بنەڕەتی لە بیری نوورچی ڕویدا، دوای ئەو ماوەیە بڕٍیاریدا چیتر سەرقاڵی سیاسەت نەبێت، خۆی تەرخانكرد بۆ بڵاوكردنەوەی هۆشیاری ئایینی‌و ئیمان لەناو خەڵكدا، وتەی (أعوژ بالله من الشیگان والسیاسە)ی كردە دروشمی لەوەودوای . لەو ڕەهەندەوە بەشداریكردنی لە جوڵانەوەكەی شێخ سەعیدی پیران لە (1925) ڕەتكردەوە، تەنانەت داوای لێكردن دووربكەونەوە لە بەكارهێنانی هێز بۆ هێنانەدی خواستەكانیان .
هەرچەندە نوورچی نەیاری سیاسەتی كرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە پیلانگێڕان دژی دەوڵەت‌و هاندانی خەڵك بۆ ڕوخاندنی سیستمی دەسەڵات تۆمەتبار كرا، هەر لەو چوارچێوەدا دوورخرایەوە بۆ (بارلا) كە دەكەوێتە ویلایەتی ئیسبارتە لە باشووری ڕۆژئاوای توركیا. نوورچی ماوەی هەشت ساڵ‌و نیو لە بارلا مایەوە‌و ئەمەش بووە دەستپێكی قۆناغێكی نوێی ژیانی‌و خۆی بە (سەعیدی نوێ‌) ناوزەد كردووە . دكتۆر موحەممەد سەعید ڕەمەزان بووتی باس لەوە دەكات كە سەعیدی نوێ‌ شێوازێكی نوێی گرتەبەر بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵات، ئەویش دووركەوتنەوە بوو لە دەسەڵاتداران‌و سیاسییەكان . ئەم قۆناغە لە ژیانی نوورچی بەوە جیادەكرێتەوە كە پەیامەكانی تیانووسیوە‌و تێیدا بانگەشە بۆ ئیسلامی پاك‌و بێگەرد دەكات كە لە نووری قورئانەوە وەریگرتووە .
نوورچی نەیدەتوانی پەیامەكانی چاپ بكات، دەبوو بە نهێنی دەسەڵاتەوە بڵاویان بكاتەوە، بۆیە قوتابیەكانی بە دەست دەیاننووسیەوە‌و بە سەرانسەری توركیادا بڵاویان دەكردەوە . نوورچی لە نووسین بەردەوام بوو تا ساڵی (1950) ژمارەی پەیامەكانی گەیشتە (130) دانە‌و دواتر ساڵی (1954) بە ناونیشانی ( سەرجەمی پەیامەكانی نوور) چاپكران .
چالاكیەكانی نوورچی بووە مایەی گرنگیپێدانی دەسەڵات، حكومەت بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی بزووتنەوەی نوور چەند ڕێوشوێنێكی گرتەبەر، بەڵام پەیامەكانی نوور زۆر زوو بڵاوبونەوە، لەلایەن خەڵكیەوە پێشوازی گەورەیان لێكرا ، ساڵی (1934) نوورچی‌و (120) كەس لە قوتابیەكانی درانە دادگای ئاسكی شەهر، داواكاری گشتی داوای كرد سزای لە سێدارەدان بەسەریاندا بسەپێنرێت‌و تۆمەتی دروستكردنی ڕێكخراوێكی سیاسیی بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی خستە پاڵیان، بەڵام نوورچی لەبەردەم دادگادا توانی بەرگری لەخۆی بكات‌و تۆمەتەكان پوچەڵ بكاتەوە .
دادگا بەڵگەی تەواوەتی لەبەردەستدا نەبوو تا نوورچی لەسێدارە بدات، بۆیە بە سزای بەندكردنی (11) مانگ حوكمدرا‌و دورخرایەوە بۆ شاری قەستمونی لە كەنار دەریای ڕەش، بەڵام نوورچی لە سەر نووسینی پەیامەكانی بەردەوام بوو، لە ڕێگەی پۆستەچی تایبەتەوە كە قوتابیەكانی بۆیان ڕێكخستبوو پەیامەكانی دەگوێزرانەوە‌و هەندێك لەوانە دەگەیشتنە زانكۆ‌و سەربازگەكانی سوپا‌و دامودەزگاكانی حكومەت .
ساڵی (1943) جارێكی تر نوورچی بە تۆمەتی دروستكردنی ڕێكخراوێكی نهێنی دژ بە حكومەت‌و سووكایەتیكردن بە مستەفا كەمال‌و وەسفكردنی بە دەجال درایە دادگای دنیزلی ، حكومەت لیژنەیەكی لە مامۆستا‌و یاساناسان پێكهێنا بۆ لێكۆڵینەوە دەربارەی هەندێ‌ لە پەیامەكانی نوور كە كەوتبووە دەست حكومەت، لیژنەكە گەیشتە ئەو ئەنجامەی كە پەیامەكانی نوور تەنها لێكۆڵینەوەیەكی ئایینیە‌و هیچ پەیوەندییەكی بە حیزبایەتی‌و سیاسەتەوە نییە، بۆیە دادگا بێتاوانی نوورچی ڕاگەیاند‌و لە (16 حوزەیرانی 1944) ئازاد كرا .
نوورچی سوودی لە دادگایكردنەكەی بینی‌و بەرگرینامەیەكی دوورودرێژی نووسی، بیروبۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو، ئەو بەرگرینامەیە لە نێو قوتابیەكاندا بڵاوبووەوە كە ژمارەیان نزیكەی ملیۆنێك دەبوو. لە بەرگرینامەكەدا هاتبوو كە ئەو لەناو ڕێكخراوێكدا كاردەكات ژمارەی ئەندامەكانی (350) ملیۆن كەسە، ئامانجیان ناساندنی راستیەكانی بیروباوەڕی ئیسلامە بە باوەڕداران، نوورچی بە ئەندامانی دادگای وت:"چۆن دەتوانن بزووتنەوەی پەیامەكانی نوور راگرن، ئێوە دەڵێن كارە ئایینیەكانم بەكارهێنانی ئایینە بۆ شێواندنی هێمنی‌و ئاسایش، بەڵام پێتان دەڵێم ئێوە بەو پڕوپاگەندانەتان دەتانەوێت بەناوی پارێزگاری ئاسایشی وڵات ئایین لەناوبەرن، ئێوە دەزانن پەیامەكانی نوور ماوەی بیست ساڵە ڕووناكی دەدات، ئایا تا ئێستا هیچ ڕوداوێك تۆماركراوە كە زیان بە ئاسایشی وڵات بگەیەنێت؟ ئەوەی ئێمە ئاواتی بۆ دەخوازین ئەوەیە كە سەرمان بكەینە قوربانی بچوكترین ڕاستی لە ڕاستیەكانی ئیسلام" .
هەرچەندە دادگا بێتاوانی نوورچی ڕاگەیاند، بەڵام دوورخرایەوە بۆ قەزای ئەمیرداغ سەر بە ویلایەتی ئەفیون قەرەحەسار لە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ، هەوڵیشدرا دەرمانخوارد بكرێت، بەڵام ڕزگاری بوو. ساڵی (1947) حكومەت ڕێگەیدا پەیوەندی بە قوتابیەكانیەوە بكات‌و پەیامەكانی بە ئامێری تیپنووس چاپ بكات، لە ڕێگەی قوتابیەكانیشیەوە پەیامێكی بۆ حكومەت نارد‌و ناڕەزایی خۆی دەربڕی بەرانبەر پێشێلكردنی مافە مرۆییەكانی، ڕایگەیاند كە ئەگەر بیانەوێت لە خەڵكی دووربخەنەوە ئەوا ملیۆنێك موسڵمان سەرقاڵی خوێندنەوەی پەیامەكانی نوورن كە لەناویاندا بڵاوبۆتەوە، ئەگەر یتوانن خەڵكی بێدەنگ بكەن، ئەوا ناتوانن پەیامەكانی نوور بێدەنگ بكەن چونكە گەیشتونەتە پەڕەكانی دڵ‌و هیچ هێزێك نییە لەم سەرزەویەدا بتوانێت كپی بكات .
هەرچەندە دەسەڵاتدارانی توركیا هەوڵی زۆریاندا پەیوەندی قوتابیانی نوور بە ڕێبەرەكەیانەوە ببڕن‌و نەهێڵن پەیامەكانی بڵاوبێتەوە، بەڵام بە پێچەوانەی ویستی ئەوان بزووتنەوەی نوورچی لە هەموو شوێنێكدا بڵاوبووەوە، ئەمەش دەسەڵاتدارانی نیگەران كرد، هەربۆیە كەوتنە تەنگپێهەڵچنینی چالاكیەكانیان‌و ژمارەیەك لە شوێنكەوتوانی نوورچی دەستگیركران، نوورچیش لە ساڵی (1948) بە هەمان تۆمەتەكانی پێشوو درایەوە دادگای تاوانی ویلایەتی ئەفیون قەرەحەسار. ژمارەیەك یاساناس‌و پارێزەر كەوتنە جموجۆڵ لە بەرژەوەندی نوورچی‌و ڕایانگەیاند دادگایكردنەكەی ناشەرعییە، چونكە پێشتر دادگا بێتاوانی نوورچی لەو تۆمەتانە ڕاگەیاندووە، بۆیە نابێت جارێكی تر بەو تۆمەتانە دادگایی بكرێتەوە، سەرەنجام كێشەی نوورچی درایە دادگای تەمیز، دەسەڵاتدارانی توركیا دەستی دەستیان بە نوورچی دەكرد‌و تا ساڵی (1950) بە دەستبەسەری هێشتیانەوە، لەو ساڵەدا یەكەم هەڵبژاردنی ئازاد لە سایەی ڕژێمی فرەحزبیدا بەڕێوەچوو كە تێیدا پارتی دیموكرات سەركەوتنی بەدەستهێنا .
ئەم پارتە كەمتەرخەمی نەكرد لە بەكارهێنانی ئایین بۆ مەرامی سیاسیی، بەرانبەر بزووتنەوەی نوورچیش نەرمونیانی نواند، ڕێگەیدان نوورچی جموجوڵێكی سنووردار لە نێوان شارەكانی توركیادا بكات. نوورچی توانی نەرمونیانی سیاسەتی ئەم پارتە بەرانبەر چالاكی ئایینی بقۆزێتەوە، قوتابیەكانی دەستیاندایە نووسینی چەندین وتار كە هێرشیان دەكردەسەر عەلمانیەت‌و بانگەشەی دروستكردنی دەوڵەتێكیان دەكرد لەسەر بنەمای شەریعەتی ئیسلامی، لەو سەروبەندەشدا عەدنان موندریس سەرەك وەزیرانی توركیا‌و سەرۆكی پارتی دیموكرات لە ئەزمیر لە وتارێكدا وتی:" توركیا وڵاتێكی ئیسلامییە‌و هەرواش دەمێنێتەوە". ئەم وتەیە هیوایەكی بە نوورچی بەخشی‌و پەیوەندی كرد بە موندریسەوە ، لە نامەیەكیشدا بۆ موندریس كە باسی لە برایەتی ئیسلامی دەكرد ناوبراوی بە پاڵەوانی ئیسلام وەسفكرد‌و بۆی نووسیبوو: لە پێناو دیموكراسی ئایینی‌و چەند كەسایەتیەكی دیاریكراوی وەك موندریس، كاتژمێرێك یان دووان ڕوانیمە سیاسەت كە لە ماوەی سی‌و پێنج ساڵی ڕابردوودا دەستبەرداری ببووم .
پارتی دیموكرات سوودی زۆری لە هەڵوێستی نوورچی وەرگرت بۆ پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن، دیارە هۆكاری گرنگیدانی نوورچی بە سیاسەت لەو قۆناغەدا دەگەڕێتەوە بۆ وروژاندنی مەسەلەی ئەرمەن لەلایەك‌و گەشەسەندنی چالاكی چەپەكان لەلایەكی ترەوە، موندریس پەیوەندی لەگەڵ لایەنگرانی نوورچی توندوتۆڵ كرد، تەنانەت لە نامەیەكیدا بۆ یەكێ‌ لە ڕێبەرانی كۆمەڵەی نوور لە دیاربەكر نووسیووی:"دەستت ماچ دەكەم" .
سیاسەتی دیموكراتەكان بەرانبەر ڕەوتی ئایینی، ڕوبەڕوی دژایەتی توندی سەركردەكانی پارتی گەلی كۆماری بوویەوە، ئەوان جەختیان لەسەر ئەوە كردەوە ئەگەر سنوورێك بۆ سیاسەتی دیموكراتەكان دانەنرێت ڕەوتی ئایینی گەشە دەكات‌و ئەمەش مەترسیە لەسەر كۆماری توركیای عەلمانی، بۆی پارتی گەلی كۆماری پەنای بردە بەر چەند ڕێوشوێنێكی یاسایی‌و بەكارهێنانی هێزی پۆلیس . ئەم سیاسەتە نوێیە لەلایەن سەركردەكانی پارتی گەلی كۆماری پێشوازی لێكرا‌و لە (21 كانوونی یەكەمی 1953) عیسمەت ئینونو ڕێبەری پارتی گەلی كۆماری ڕایگەیاند:" هیچمان لەدەست نایەت جگە لە پشتیوانیكردنی حكومەت لە گرتنەبەری ئەو ڕێوشوێنانەی كە پارێزگاری لە كیانی نەتەوە دەكات لە دەست جوڵانەوە كۆنەپەرستەكان". لە وتارێكی تریشدا وتی:" حكومەت هەنگاوێكی باشی نا بە بڕیاردان لە چاكسازیەكانی كۆمار، ئەركی حكومەتە ڕێگە بگرێت لە بەكارهێنانی ئایین بە مەبەستی سیاسی، هەروەك چۆن ئەركی ئۆپۆزسیۆنە لە بەجێهێنانی ئەو ئەركەدا پشتیوانی حكومەت بكات" . لایەنگرانی پارتی كۆماریش لە (23 تەمموز 1953) لە بەرژەوەندی ئەو یاسایە دەنگیاندا كە دیموكراتەكان دایانڕشتبوو سەبارەت بە ڕێگریكردن لە بەكارهێنانی ئایین بۆ مەبەستی سیاسی .
لە كاتێكدا دیموكراتەكان دەیانوویست ئۆپۆزسیۆن بێدەنگ بكەن، لەناوخۆدا بەدەست كەرتبوونی ڕیزەكانیانەوە دەیانناڵاند، باڵی ڕاستڕە‌و لەناو پارتەكەدا دەركەوتن‌و كەوتنە دژایەتی باڵی موندریس، موندریس بێ‌ دوودڵی كەوتە سزادانی ئەوانەی مەیلی ئایینی نزیكی كردبوونەوە لە كۆنەپارێزەكان ، موندریس ڕایگەیاند: "پاشگەزنابێتەوە لە جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت." . ئەمەش مانای ئەوە بوو كە دیموكراتەكان وەكو پارتی گەل دڵسۆزی پڕەنسیپەكانی كەمالی بوون، بۆیە لە سەرەتای (1953) پارتی دیموكرات بە تۆمەتی لایەنگری لە هەندێ‌ كۆمەڵەی نایاسایی كە بە دامەزراوەی ئایینی ئەژمار دەكران ژمارەیەك نوێنەری لەكارخست. هەروەها عەدنان موندریس لە كۆنگرەی پارتەكەیدا لە (شوباتی 1953) هێرشی توندی كردە سەر بوونی مەیلی ئایینی لە پارتی دیموكراتدا‌و وتی:" پارتی دیموكرات ڕەزامەندە بە ڕێزگرتنی ئیسلام لە توركیا، بەڵام دژایەتی حوكمەكانی شەریعەت دەكات، چونكە ئەو كارە لە ناوەڕۆكدا دەبێتە تێكدانی ئایین بە سیاسەت‌و ئەمەش شپرزەكردنی كاروباری ئایینە" .

هەرچۆنێك بێت نوورچی بە زوویی بەرەوڕوی سەركوتكردنی دەسەڵاتدارانی حكومەت بووەوە، لە (22 كانوونی دووەمی 1952) بە تۆمەتی هاندانی ژمارەیەك لایەنگری لە زانكۆی ئەستەنبوڵ بۆ چاپكردنی پەیامی (ڕێبەری لاوان) درایە دادگای سزادان، قوتابی‌و شوێنكەوتوەكانی هۆڵی دادگاكەیان پڕكردبوو، دادگا بڕیاری بێتاوانی نوورچی ڕاگەیاند، لە بڕیارەكەی دادگادا هاتبوو: نوورچیەت تەریقەت یان ئایینزایەك نییە، هیچ شتێكی دژ بە سیستمی دەوڵەت لەخۆنەگرتووە، پیاهەڵدانی نوورچیش تاوان نییە، گەورەترین دروشمی نوورچی بریتییە لە سەرقاڵنەبوون بە سیاسەتەوە .
نوورچی كۆتاییەكانی تەمەنی بە دوورەپەرێزی لە خەڵكی لە شاری ئەسبارتە گوزەراند، دەسەڵاتداران ڕێگەیان نەدەدا بێوەرگرتنی مۆڵەت لە شارێكەوە بچێتە شارێكی دیكە، نوورچی لەگەڵ ژمارەیەك قوتابی ئەسبارتەی جێهێشت‌و ڕویكردە ئورفە، دوای دوو ڕۆژ لە چوونی بۆ ئورفە لە (23 ئازار 1960) لە تەمەنی هەشتا‌و حەوت ساڵی كۆچی دوایی كرد‌و لە مزگەوتی ئولو نێژرا، بەڵام دواتر بە فەرمانی دەسەڵاتدارانی توركیا لاشەكەی دەرهێنرایەوە‌و لە شوێنێكی نەزانرا‌و بە خاكیان سپارد، ئەمەش لە ترسی ئەوەی لایەنگرانی بیكەنە نزرگەیەك‌و سەردانی بكەن .

بنەماكانی بزووتنەوەی نوورچی
بزووتنەوەی نوورچی لەسەر چەند بنەمایەكی فكری ڕاوەستاوە، لێرەدا ئەو بنەمایانە بەپێی بۆچوونی شوێنكەوتوانی نوورچی دەخەینەڕوو:
1ـ گەڕانەوە بۆ ئیسلامەتی پاك‌و بێگەرد، ئەمەش بە نوێكردنەوەی بانگەواز بۆ باوەڕ‌و بەهێزكردنی، نوورچی لەبەردەم قوتابیەكانی‌و لە پەیامەكانیشیدا ئەوە دووپات دەكاتەوە كە كاری ئەو خزمەتكردنی باوەڕە، مەبەستیشی ڕیفۆرمی ئەو بنەمایانەیە كە باوەڕی لەسەر بنیادنراوە، چونكە ئەگەر بناغە پتەوبێت هیچ كاریگەریەك كاری تێناكات...، نورچی پێیوابوو ئیسلام بەرەوڕووی مەترسی بۆتەوە، هێرشێكی فكری ڕێكخراو دەكرێتە سەر بیروباوەڕی ئیسلام، ئەمەش تەنها بە گەڕانەوە بۆ بنەماكانی باوەڕ (ئامادەكرا‌و بە بیری ئیسلامیی) چارەسەر دەكرێت، تا پێشگیری لەو ڕوبەڕوبوونەوە بكرێت كە لەلایەن ئیمپریالیزم‌و زایۆنیزم‌و ماسۆنیەتەو دەكرێتە سەری، هەروەها پێیوابوو نووسینی پەیامەكانی نوور هەنگاوێكە بۆ ڕەواندنەوەی گومانی هەندێك كەس‌و چەسپاندنی ڕاستیەكانی باوەڕ بە شێوازێكی زانستی نزیك لە گیانی سەردەم .
2ـ یەكتاپەرستی‌و جەختكردنەوە لە بوونی خوا، نوورچی پێیوابوو بێباوەڕی پشت دەبەستێ‌ بە نەرێنی (نفی) كە پشت ئەستوورە بەچەند بیردۆزێكی تایبەتی، بەڵام باوەڕ پشت دەبەستێ‌ بە چەسپاندن (پبوت)، بۆیە ئەنجام زۆر بەهێزە‌و هەمووان پشتی پێدەبەستن، لێرەوە نوورچی شێوازێكی زانستی لە چەسپاندنی بوونی خوا گرتەبەر. سەبارەت بە یەكتاپەرستیش نوورچی پێیوابوو بە تەنها باوەڕێكی عەقڵی ڕووت سەبارەت بە بوونی خوا هیچ بەرهەمێكی نابێت، بەڵكو دەبێت، ئەو كەسە یەكتاپەرست بێت‌و هاوبەش بۆ خوا بڕیار نەدات‌و تەنها ئەو بپەرستێ‌، لێرەشەوە بیروباوەڕی یەكتاپەرستی دەگۆڕێت بۆ ڕەفتارێكی واقیعی‌و ڕۆژانە كە مرۆڤی باوەڕدار پێیهەڵدەستێت‌و ڕێنمایی دەكات بەرەو ڕەوشتی بەرز‌و جوانی گونجا‌و لەگەڵ سروشتی ئیسلام ،
3ـ زیندوبوونەوەی ڕۆژی دوایی، نوورچی بەشێك لە پەیامەكانی تایبەت كرد بە باسی زیندووبونەوە‌و ڕۆژی دوایی، چونكە بڕوای وابوو موسڵمانان لەم سەردەمەدا ڕۆژی دواییان بیرچۆتەوە، بە پێچەوانەی پێشینە پیاوچاكەكان (سلف الصالح) كە باوەڕ بە ڕۆژی دوایی هاندەرێكی سەرەكیان بوو بۆ كاری چاكە لە دنیادا، چونكە لای ئەوان دنیا كێڵگەی دواڕۆژ بوو. نوورچی لەوبڕوایەدابوو ئەگەر مرۆڤ باوەڕێكی قوڵی بە ڕۆژی دوایی نەبێت ناتوانێت گۆڕان بكات یاخود ژیانێكی نوێی پەرەردەكارانە دابڕێژێت كە هەمیشە چاوی لە ڕۆژی دوایی بێت‌و كاری زۆری بۆ بكات، بۆیە نوورچی دەیویست باوەڕ بە ڕۆژی دوایی بكاتە قوتابخانەیەكی پەروەردەیی تا لێیەوە شوێنكەوتوانی لەسەر چاكە‌و ڕەوشتبەرزی‌و كردەوەی چاك پەروەردە بكات .
4ـ ئیجتیهاد، نوورچی هەڵوێستێكی ڕوونی دەربارەی ئیجتیهاد هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا كە پێیوابوو دەرگای ئیجتیهاد واڵایەـ هاوكات كۆمەڵێك ڕێگری لە بەردەمدا دەبینی، پێیوابوو لەبەر نەبوونی كەسانی زانا كە مەرجەكانی ئیجتیهادی تێدابێت كردنەوەی دەرگای ئیجتیهاد ڕێگەخۆشدەكات بۆ هاتنەناوەوەی تێكدەران بە تایبەتیش كە خراپە‌و نەریتی بێگانە زاڵە. بۆیە نوورچی دەیووت سەرقاڵبوون بە بەهێزكردنی بنەماكانی باوەڕ باشترە لە سەرقاڵبوون بە كاری تیۆری بچوكەوە، قسەكردنیش لە مەسەلی ئیجتیهاد لەم سەردەمەدا كە شێوازی ژیانی نوێی ئەوروپی باڵی كێشاوە بەسەر كۆمەڵگەدا تەنها لەسەر بنەمای خۆپارێزی‌و لەخواترسان بنیاد دەنرێت .
5ـ گۆڕانی ڕێكخراو، نوورچی بڕوای بە كاری ڕێكخرا‌و دوور لە فەوزا‌و پشێوی هەبوو، پێیوابوو پلەبەندی (تدرج) بناغەی هەموو بوونە، لادانیش لێی واتای تێكچوونێتی، لەبەر ڕۆشنایی ئەوەدا نوورچی بانگەشەی گۆڕانی كۆمەڵایەتی ڕێكخراوی دەكرد كە لە بناغەوە دەستپێبكات‌و سەركەوێت بۆ لوتكە، نەك بە پێچەوانەوە، چونكە پێچەوانەكەی دەبێتە مایەی تێكدانی شیرازەی ژیانی كۆمەڵایەتیی‌و بەمەش هاوسەنگی لە ژیاندا نامێنێت .
6ـ جیهاد، هەرچەند نوورچی بڕوای بە گۆڕانی ڕێكخراوو هەبوو، بەڵام بەكارهێنانی چەك بەڕووی دەسەڵاتدارانی موسڵماناندا بە ڕەوا نازانێت، چونكە بە بڕوای ئەو بەكارهێنانی چەك تەنها خزمەتی دوژمنی دەرەكی دەكات كە چاودێرە بەسەر كۆمەڵگەی ئیسلامییەوە، لەوبارەوە دەڵێت: "ئامادەكاری بۆ جیهادی چەكداری تەنها دژی دوژمنی دەرەكی دەبێت، ململانێی چەكداری لەناو وڵاتی ئیسلامییدا بەرژەوەندی دوژمنی دەرەكی دێنێتەدی، بۆیە پێویستە فیتنە لەنێوان موسڵماناندا نەمێنێ‌". كاتێك نوورچی لە گەڕەكی فاتیح لە ئەستەنبوڵ نیشتەجێ‌ دەبێت، دەربارەی ژمارەی قوتابیەكانی پرسیاری لێدەكرێت، لە وەڵامدا دەڵێت: نیو ملیۆن قوتابی هەیە، پرسیاركەرەكە لێی دەپرسێت ئەی چاوەڕێی چی بۆ دەستناكەیت بە جیهاد؟ نوورچی دەڵێت: ئێمە بانگەواز بۆ باوەڕ دەكەین، جیهادیش دوای باوەڕە. نوورچی پێیوابوو كە جیهاد لە كۆمەڵگەی موسوڵماناندا جیهادێكی مەعنەویە بە هۆی ڕۆشنگەری بیر‌و چاكسازی دڵ‌و گیان دروست دەبێت، دەكرێت جیهادێكی پۆزەتیڤی بنیادنەر بێت كە دڵسۆزی بۆ خوا تیایدا ڕەنگدەداتەوە، بەمەش جیاوازیەكی گەورە لە نێوان جیهادی ناوخۆ‌و دەرەوەدا بەدیدەكرێت، هاوكات دەبێت تەواوی توانا‌و هەوڵەكان بۆ پارێزگاری‌و پاراستنی ئاسایش‌و هێمنی وڵات لە چوارچێوەی كاری پۆزەتیڤی بنیادنەر بخرێتەكار .
7ـ ڕەتكردنەوەی بنەما كولتوورییەكانی شارستانییەتی ڕۆژئاوا، نوورچی كولتووری ئەوروپی ڕەتدەكردەوە، ئەو دژایەتی تەواوی بزووتنەوەی بەڕۆژئاواییكردنی دەكرد كە ئەو دەمە توركیا بەخۆیەوە بینی، ئەمە سەرەڕای ئەوەی بڕوای وابوو كە زاڵبوونی فەلسەفەی ماددی‌و ڕۆشنگەرایی شارستانییەتی ڕۆژئاوا بەسەر شارستانییەتی موسڵماناندا بەرە‌و كوێرەوەری دەیانبات‌و ڕەزامەندی خوایان بیردەباتەوە، چونكە شارستانییەتی ڕۆژئاوا لەسەر فەلسەفەیەك بنیادنراوە كە دڵەڕاوكێ‌‌و گومان‌و بەڕەڵایەتی‌و پشێوی لە جیهانی ئیسلامییدا بڵاودەكاتەوە، بۆ ئەمەش سوودیان لە دواكەوتوویی موسڵمانان‌و بێئاگاییان لە كاروباری ئایینیان وەرگرتووە. ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت كە موسڵمانان سوودمەند نەبن لە لایەنی زانستی شارستانییەتی ڕۆژئاوا، بەڵكو نوورچی بانگهێشتی موسڵمانان دەكات بۆ سوودوەرگرتن لە ڕێگاكانی پێشكەوتنی پیشەسازی لە ڕۆژئاوا‌و بەكارهێنانی لە بیادنانی كۆمەڵگەی موسڵماناندا. ئەو لەوبڕوایەدا بوو كە نوێكردنەوەی كۆمەڵگەی موسڵمانان پێویستی بە پێكەوەبەستنی تەكنەلۆژیای نوێ‌‌و پارێزگاریكردنە لە بەها باڵاكان .
لێرەوە نوورچی بەرنامەیەكی گشتگیری بۆ ڕیفۆرمی بارودۆخی موسڵمانان خستەڕوو، سەرەتای بەرنامەكەی كۆمەڵێك هۆكاری دەستنیشانكردووە كە لە پشت دواكەوتوویی‌و لاوازی موسڵمانانەوەیە، دواتر كۆمەڵێك پڕەنسیپ دادەڕێژێت كە بەبڕوای خۆی دەبێتە هۆی ڕیفۆرم‌و بوژاندنەوە‌و هەنگاونان بەرەو یەكێتی‌و سەربەزی كۆمەڵگەی موسڵمانان . هەروەها لەو باوەڕدەدابوو كە پێشكەوتنی ئەوروپا لە بواری ماددی‌و دواكەوتنی موسڵمانان لە دوا وێسگەكانی سەدەكانی ناوەڕاستەوە، مانەوەی موسڵمانانیش لەسەر ئەو بارە، دەگەڕێتەوە بۆ (6) نەخۆشی مەترسیدار ئەوانیش: بێهیوایی‌و لەدەستدانی ڕاستگۆیی، ڕق‌و كینە‌و دوژمنایەتی، لەبیركردنی ئەو پەیوەندیانەی باوەڕداران پێكەوەدەبەستێت، بڵاوبوونەوەی زۆرداری، بەرژەوەندی تایبەتی خراوەتە پێش بەرژەوەندی گشتی .
نوورچی ئەوە ڕوندەكاتەوە كە ئەو بارودۆخە دەبێت بە (6) بنەما بەرەنگاری بكرێت ئەوانیش: هیوا، ڕاستگۆیی، خۆشەویستی، دروستكردنی پەیوەندی برایەتی لە نێوان باوەڕداراندا، پەیڕەوكردنی شورا لە بەڕێوەبردندا .
نوورچی پێیوایە كە داهاتوو تەنها بە ئیسلام دێتەدی، دەسەڵات تەنها بە ڕاستییەكانی قورئان دەچەسپێت، ئەمەش بەوە دێتەدی كە موسڵمانان وەك خێزانێكیان لێبێت. هێنانەدی پەیوەندی برایەتی ئیمانیش دەوەستێتە سەر هێزێكی ئیسلامیی گەورەی وەكو تورك‌و عەرەب، بۆیە پێویستە ئەو هێزانە كەمتەرخەم نەبن، چونكە كەمتەرخەمی زیانی گەورەی بە كێشەی ئیسلامیی گەیاندووە . هەر لەو بارەوە نوورچی ڕودەكاتە عەرەب‌و دەڵێت: ئێوە ئەی نەتەوەی عەرەبی مەزن، بەر لە هەموو شتێك بە چەند وتەیەك ئەتاندوێنم، ئێوە مامۆستا‌و ڕێبەری كۆمەڵگە ئیسلامییەكان بوون، موجاهیدی ئیسلام بوون، پاشان نەتەوەی توركی مەزن هات، لە بەجێهێنانی ئەركەكاندا هاوكاریكردن، بۆیە هەڵەی ئێوە لە كەمتەرخەمیتاندایە، ئومێدی بەزەیی پەروەردگار دەكەین عەرەب بكاتە هێزێكی مەزن بۆ ڕزگاركردنی ئیسلام لە دیلی‌و بڵاوكردنەوەی حوكمی ئیسلام لە زۆربەی بەشەكانی زەویدا، نەوەكانی داهاتووش شاهیدی ئەوەبن .


سروشت‌و كاریگەرییەكانی بزووتنەوەی نوورچی
أـ سروشتی بزووتنەوەكە
ئەوەی سەبارەت بە بزووتنەوەی نوورچی‌و ڕەوشی سەرهەڵدانی‌و پێكهاتەی سەركردایەتی‌و ئامانجەكانی خستمانەڕوو،  دەربارەی سروشت‌و كاریگەریە سیاسیی‌و كۆمەڵایەتییەكانی بزووتنەوەكە زانیاری وردمان دەداتێ‌، دەبێت ئاماژەش بەوە بدەین لایەنگرانی بزووتنەوەكە ناوزەدكردنیان بە نوورچیەت بە گونجاو نازان، ئەوان وایدەبینن ناوزەدكردنی بەو ناوە خەڵكی لە بزووتنەوەكە دەسڵەمێتەوە‌و هاوكات تۆمەتباركردێتی بەوەی بانگەشەیە بۆ ئایینزایەكی نوێ‌، لە جیاتی ئەوە لایەنگرانی ناوهێنانیان بە هاوەڵانی نوور بە باش دەزانن، هەڵبەتە ناوهێنانی بە هەرچیەكیان بێت گرفتێك دروست ناكات، سەبارەت بە سروشتی بزووتنەوەكەش توێژەر‌و نووسەران بۆچوونی جیاوازیان هەیە لە هەڵسەنگاندنیدا، بە بۆچوونی دكتۆر فەیروز ئەحمەد، نوورچیەت تەریقەتێكی ئایینی نییە وەكو هەندێك گومان دەبەن، بەڵكو بزووتنەوەیەكی ئایینی سیاسییە بە ئامانجی ڕاكێشانی توركە موسڵمانەكان بۆ دژایەتیكردنی پڕەنسیپەكانی عەلمانییەت، هەوڵدانێكە بۆ زیندوكردنەوەی دەوڵەتی ئیسلامیی نەك تەنها لە توركیا بەڵكو لە تەواوی جیهانی ئیسلامیی .
دكتۆر ئەحمەد سەعید سلێمان پێیوایە، نوورچیەت كۆمەڵەیەكی ئیسلامیی سوننی نەقشبەندییە . بەڵام جۆرج لنشوفسكی دەڵێت: ڕێبازێكی سۆفیگەرییە... لە پەیڕەوكردنی ئیسلام ملكەچی فەلسەفەیەكی توندڕەوە . بە بڕوای ئیبراهیم داقوقی، نوورچی ڕێبازێكی ئایینیە كە سەعید نوورچی كوردی بناغەی داناوە، بانگەشەی دەستبەرداربوون لە هەندێ‌ سیمای شارستانییەتی نوێ‌ دەكات كە لەگەڵ كۆمەڵگەی ئیسلامییدا ناگونجێت‌و داوای گەڕانەوە بۆ سەرچاوەكانی ئیسلام دەكات، بەڵام بە ڕاڤەیەكی نازانستی .
مستەفا زین دەڵێت: نوورچیەت بزووتنەوەیەكی ڕەگەزپەرستی جوداخوازییە . بەڵام پرۆفیسۆر ساڵح توغ كە لەچەند ساڵی ڕابردوودا پسپۆڕی فەرمی بوو لەو بابەتانەی نوورچی لەكاتی دادگایكردنی هەندێ‌ لە قوتابیەكانی لە توركیا نووسیویەتی دەڵێت: لە هەموو ئەوەی نوورچی نووسیویەتی تەنانەت بە وشەیەكیش ئاماژەی بەوەنەداوە كە ئیسلام ئایین‌و دەوڵەتە پێكەوە، بەڵكو خەمی یەكەمی داكۆكیكردن بووە لە باوەڕ، نووسینەكانی دەربارەی باوەڕو شەریعەتە بەڵام ڕوون نییە كە مەبەستی لە شەریعەت چییە .
توغ درێژە بە بابەتەكە دەدات‌و دەنووسێت: نوورچی ئامانجی لە نووسینەكانی پارێزگاریكردن بوو لەبیروباوەڕ لە دەروونی خەڵكیدا، نەبوونی چەمكی دەوڵەتی ئیسلامیی لای نوورچی لە بزووتنەوە ئیسلامییەكانی دیكەی توركیای جیادەكاتەوە . پوختەی بۆچوونی توغ ئەوەیە كە: بزووتنەوەی نوورچی پارتێكی سیاسیی نییە، كۆمەڵەیەكی ڕۆشنبیری‌و قوتابخانەیەكی ڕێكخراویش نییە، بەڵكو تەنها مامۆستا‌و قوتابییە، ئەوان بیریان لە دروستكردنی پارتێكی تایبەت بە خۆیان نەكردۆتەوە، لە هەڵبژاردنەكانیشدا بەزۆری دەنگ بەو پارتە دەدەن كە لەگەڵ ئامانجەكانیاندا هاوتایە .
هەرچۆنێك بێت، دەتوانین بڵێین نوورچیەت ڕێبازێكی سۆفیگەری نییە، نوورچی دەربارەی تەسەوف‌و ڕێبازی سۆفیگەری دەڵێت: ئەم سەردەمە سەردەمی تەسەوف نییە، بەڵكو سەردەمی ڕزگاركردنی باوەڕ‌و بەهێزكردنیەتی بەرانبەر هێرشی فكری دەرەكی كە لەلایەن ئیمپریالیزم‌و شیوعیەت‌و زایۆنیزمەوە دژی ئیسلام بەرپاكراوە . هەروەها دەڵێت: ڕێبازی سۆفیگەری ناتوانێت بەرانبەر هێرشی گومانبەران بۆسەر ئیسلام بووەستێت، چونكە پشت بە ئەزموونی خود دەبەستێت نەك بە ڕاستی‌و ژیری‌و بەڵگەی زانستی‌و مەنتیق كە كەرەستەی ئەم سەردەمەن‌و فەلسەفەكان كاری لەسەر دەكەن، هاوكات ناسیینی خوا لە ڕێگەی سۆفیگەریەوە ناتەواو‌و پڕ لە كەموكورتییە. نوورچی لە كۆتایدا دەربارەی مەسەلەی تەسەوف دەڵێت: ئەم دنیایە شوێنی جوڵە‌و كارە نەك شوێنی پاداشت‌و سزا، بۆیە لێرە داوای چێژو سزا یان دەستبەرداربوون لێی ناكرێت، بەڵكو ئەوەی پێویستە پابەندبوونە بە شەریعەتەوە، چونكە حەقیقەت‌و ڕێباز هۆكارن بۆ خزمەتی ئایین . نوورچی ئەوەشی ڕەتدەكردەوە كە پێی بڵێن شێخ بەڵكو دەیوت زانام .
ئەو گومانەش لەجێی خۆیدا نییە كە پێیوایە نوورچیەت بزووتنەوەیەكی كوردی جوداخوازە ، هەرچەندە نوورچی بە ڕەگەز كوردە‌و گەلێك جاریش سەردانی گۆڕی ئەحمەدی خانی دەكرد‌و ماوەیەكی زۆر لەوێ‌ دەمایەوە، چەند جاریش لە دەسەڵاتدارانی دویاتكردۆتەوە كە بارودۆخی ناوچە كوردنشینەكان باش بكەن، زۆرجاریش لە وانەكانیدا باسی بەرخۆدان‌و خەباتی دەكرد‌و قوتابیەكانی وان‌و بەدلیس‌و سەعرەد‌و ناوچەكانی دیكەی بە نموونە‌و پیشەنگ دەهێنایەوە، بەڵام نوورچی هاوكاری جوڵانەوەكەی شێخ سەعیدی پیرانی نەكرد كە لە (1925) دژی كەمالیەكان بەرپای كرد، نوورچی دژی هەر جوڵانەوەیەكی چەكداری بوو كە لە ناوخۆی وڵاتدا بكرێت، تەنانەت هەوڵیدەدا هێمنی‌و ئاسایش لە وڵاتدا بەرقەرار بێت، چونكە بە بڕوای ئەو دەبێت جیهاد بەرانبەر دوژمنی دەرەكی بكرێت .
بە لێكۆڵینەوە لە كتێب‌و پەیامەكانی نوور ئەو ڕاستیە ئاشكرا دەبێت كە تاكە ئامانجی نوورچی لە ژیاندا بریتییە لە: گێڕانەوەی موسڵمانان بۆ ئیسلام بەپێی ڕێنماییەكانی قورئان‌و سوننەتی پێغەمبەر(د.خ) . هەروەها پێیوابوو باوەڕ پلە‌وپایەی مرۆڤایەتی بەرزدەكاتەوە، باوەڕ مرۆڤ بەهێز دەكات، ئەوەی تام‌و چێژی باوەڕ بزانێت دەتوانێت بەرانبەر هەموو جیهان ڕابووەستێ .
نوورچی لە بنەڕەتدا داوای "میانڕەوی"‌و "لێبوردەیی" دەكات لەگەڵ موسڵماناندا، لەكاتی ڕەخنەگرتن‌و بوونی ڕای جیاوازیش پشت دەبەستێت بە دڵسۆزی‌و ئارامگری‌و بەڵگەهێنانەوە .
سەبارەت بە هەڵوێستی نوورچی دەربارەی سیاسەت، دەتوانین بڵێین هەرچەندە نوورچی ئەو دروشمەی كە لە ساڵی (1926)ەوە بەرزیكردبۆوە دووركەوتنەوە بوو لە سیاسەت‌و قازیش لە دادگادا ئەوەی سەلماند، بەڵام ڕوداوو پێشهاتەكان ئەوە دەردەخەن كە نوورچی‌و شوێنكەوتوانی تێكەڵ بە سیاسەت بوون، هەرچەندە تێڕوانینێكی ڕوون‌و ئاشكرایان سەبارەت بە شێوازی دەوڵەتداری دەرنەبڕیوە .
نوورچی هیچ ئامانجێكی سیاسیی بۆ قوتابییەكانی دیارینەكردووە، چونكە لەبیریدا نەبوو كاری سیاسیی ڕاستەوخۆ ئەنجام بدا، كاتێك لێی دەپرسن بۆچی گرنگی كەم دەدات بە كاری سیاسیی؟ دەڵێت: ئێستا كات گونجا‌و نییە بۆ خزمەتكردنی مەسەلەیەكی سیاسیی، بەڵكو ئێستا كاتی ڕزگاكردنی بیروباوەڕی خەڵكیە .
بێگومان ڕەوشی توركیا ڕێگەی ئەوەی نەدەدا بزووتنەوەیەكی سیاسیی یان پارتێكی سیاسیی بە ئایدۆلۆژیایەكی ئایینی بكەوێتەكار، لە لایەكی تریشەوە نوورچی هاوتای ڕكابەرەكانی نەبوو، چونكە ڕكابەرەكانی دەسەڵاتداربوون‌و دەسەڵاتی سیاسیی‌و سەربازی‌و ماددی توركیایان لەبەردەستدابوو، لە بەرانبەردا نوورچی تەنها ئەوەی پێدەكرا شێوازی ئاشتی بگرێتەبەر، زۆرجاریش لەبەردەم ئەو كەسانەی سەردانیان دەكرد دەیوت: قوتابیانی نوور هیچ پەیوەندییەكیان بە سیاسەتەوە نییە، بۆیە كەس بە نهێنی سیخوڕی بەسەر قوتابیانی نوورەوە ناكات، چونكە ئێمە كار بۆ دواڕۆژ دەكەین نەك دنیا .
هەرچۆنێك بێت هەڵە تێگەیشتن‌و بەهەڵە شرۆڤە كردنی واقیعی سیاسی لەسەردەمی نوورچی، كۆمەڵەی نووری توشی جۆرێك لە هەڵوێستی دژیەك بەرانبەر سیاسەت كرد، ئەم حاڵەتە تا ئێستاش درێژەی هەیە، هەندێ‌ لە شوێنكەوتوانی نوور كاری سیاسیان لەخۆیان حەرام كردووە، بەڵام هەندێكی تریان هەرچەند بە ڕووكەش پابەندن بە دروشمە كۆنەكەی نوورچی (أعوژ بالله من الشیگان والسیاسە) بەڵام چالاكی حیزبی ئەنجام دەدەن .
ئەم ئیزدواجیەتە تەنها دوای كۆچی دوایی نوورچی دەرنەكەوتووە، بەڵكو لە ماوەی ژیانی نوورچیشدا بە ئاشكرا هەستی پێدەكرا، چۆن ڕاڤەی ئەوە بكەین كە داوای دەكرد بەندێك بخرێتە دەستورەوە كە تێیدا هاتبێت ئیسلام ئایینی دەوڵەتە، هەروەها سووربوونی لەسەر بڵاوكردنەوەی پەیامەكانی لە تەواوی جیهانی ئیسلامیی چۆن لێكبدەینەوە، یاخود كە وەسفی مستەفا كەمال دەكات بە دەجال، یان سەردەمی كۆماری لە توركیا بە سەردەمی نائایینی ناوزەد دەكات، نوورچی لە یەكێك لە وانەكانیدا شانازی بەوەوە دەكرد كە هەرچەندە قوتابییەكانی تووشی ناڕەحەتی زۆر بوون، بەڵام دەستیان بۆ سیاسەت درێژنەكرد، ئەمەش لە كاتێكدایە كە پەیامەكانی نوورچی چەندین ئاماژەی سیاسیان تێدایە .
ژیانی نوورچی پڕە لە دژیەكی، لە كاتێكدا ڕێگری لە قوتابییەكانی دەكرد تێكەڵی سیاسەت بن، داواش دەكات بەرەنگاری ئیمپریالیزم‌و شیوعیەت‌و ماسۆنیەت بنەوە، كاتێكیش داوای لێدەكەن توركیا جێبێلێت دەڵێت: ئەو دەردەی لە گیانی جیهانی ئیسلامییدایە –مەبەستی حوكمی عەلمانییە- بە تایبەتی لەم شوێنەوە –توركیا- سەریهەڵداوە، هەر چارەسەرێكیش دوور لە شوێنی دەردەكەبێت سوود ناگەیەنێت، ئەو فەسادەی ئەمڕۆ لە جیهانی ئیسلامییدایە، بە پلانی زایۆنیزم‌و بیری كۆمۆنیستی‌و ماسۆنیەت لە توركیاوە بڵاوبۆتەوە، ڕاكردن لەبەرانبەر هەموو ئەمانەدا ناپاكیەكی گەورەیە .
بەوشێوەیە نوورچیەت بزووتنەوەیەكی ئایینی سیاسیی خاوەن خەسڵەتی نوێگەرییە، وەك هەر بزووتنەوەیەكی دیكەی نوێگەری دەیەوێت وەڵامی پێویست سەبارەت بە هۆكاری دواكەوتویی موسڵمانان بداتەوە، لێرەوە بە ئامانجی بنیادنانی كۆمەڵگەیەكی نوێ‌ لەسەر بنەماكانی ئیسلام كاردەكات، لەم ڕوەشەوە –بە بڕوای ئێمە – لە ئیخوان موسلمین دەچێت كە پێیان وایە دووركەوتنەوە لە ئیسلام هۆكاری داڕووخانی ڕۆحی‌و شارستانی موسڵمانانە، بۆ كۆتایهێنان بەو بارەش بێگومان دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئیسلام‌و جێبەجێكردنی لە ژیاندا وەك هۆكارێك بۆ بنیادنانی كۆمەڵگە، ڕێگا‌و بنەماكانی ئیسلام تاكە ڕێگەن كە پێویستە موسڵمانان لە ئێستا‌و داهاتوودا شوێنیبكەون .

ب ـ كاریگەرییەكانی
نوورچی لە ژیانی خۆی‌و دوای كۆچی دوایشی كاریگەری گەورەی لەسەر لایەنی فكر‌و كولتووری كۆمەڵگەی توركی جێهێشت، بە درێژایی چەندین ساڵ بزووتنەوەكە لەگەشەدایوو، شوێنكەوتوانی بەشێوەیەك زۆر بوو ژمارەیان گەیشتە (6) ملیۆن كەس ، تا ئەمڕۆش پەیامەكانی نوور لای شوێنكەوتوانی جۆش‌و خرۆشی هەیە، دكتۆر موحەممەد سەعید ڕەمەزان بۆتی باس لەوە دەكات كە نوورچی توانیویەتی چەند ملیۆن لاوی تورك لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە. دوای مردنی مستەفا كەمال (1938) شوێنكەوتوانی نوورچی زۆر زیادیكرد، كاتێكیش نوورچی ساڵی (1960) كۆچی دوایی كرد شوێنكەوتوانی لە هەموو بوارەكان‌و دامودەزگا دەوڵەتییەكانی وەكو ڕاگەیاندن‌و سوپا‌و پەروەردە برەویان سەندبوو بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكانیان كاریان دەكرد .
بێگومان بزووتنەوەی نوورچی سوودی لە هەڵوێستی نەرمی دیموكراتەكان بەرانبەر ڕەوتی ئایینی وەرگرت، پەیامەكانی نووریان بڵاوكردەوە‌و ڕێنمایی گەنجەكانیان دەكرد بۆلای ئایین، تالیب ئەلب دەڵێت: نوورچی‌و قوتابییەكانی ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو لە پارێزگاریكردنی موسڵمانانی توركیا لە ئایینەكەیان، بە هەمان شێوە ڕۆڵی گەورەیان بینی لە پارێزگاریكردن لە ڕێنماییە ئایینییەكان .
پرۆفیسۆر فەیروز ئەحمەد، ئاماژە بەوەدەدات كە بزووتنەوەی نوورچی لە شەستەكانی سەدەی ڕابردوو گەشەی كرد‌و لە هەندێ‌ وڵاتی ئیسلامیی وەك پاكستان دەنگیدایەوە، هاوكات لە ئەوروپاش لایەنگری زۆری پەیداكرد بە تایبەت لە نێوان كرێكارە توركە موسڵمانەكانی ئەڵمانیا. بڵاوبوونەوەی نوورچیەت تەنها لەناو چینی نەخوێندەوار‌و قوتابیانی ئایینیدا نەبوو، بەڵكو لەناو قوتابی‌و مامۆستای زانكۆ تەنانەت لە ناو هەندێ‌ چینی ئەرستۆكراتیش لایەنگری هەبوو .
بزووتنەوەی نوورچی لە ویلایەتەكانی ڕۆژهەڵات پشتیوانی گەورەی پەیداكرد، بە تایبەتیش لە وان‌و بەدلیس‌و سەعرەت، ئەمەش وێڕای بەهێزی هەستی ئایینی لەو ویلایەتانەدا دواكەوتوویی‌و هەژاری دانیشتوانیش ڕۆڵی تێدابینی .

پەرەگرتنی چالاكی بزووتنەوەی نوورچی پاڵینا بە عیسمەت ئینینو سەرۆكی پارتی كۆماری كە لە (تشرینی یەكەمی 1965) حكومەتی توركیا لە چالاكی ئایینی بە ئاگابێنێتەوە، ئینینۆ وتی مەترسی نوورچیەت لە مەترسی كۆمۆنیست كەمتر نییە، بۆیە بزووتنەوەی نوورچیەت بە تۆمەتی كاركردن بۆ گۆڕینی سیستمی حوكم‌و دامەزراندنی دەوڵەتی ئایینی لەلایەن دەسەڵاتەوە تووشی تەنگپێهەڵچنین‌و ڕوبەڕوبوونەوە بوو، ئەمە وێڕای تۆمەتباركردنی كۆمەڵە ئایینیەكان بە بوونی پەیوەندیان بە ئیمپریالیزم بە تایبەتیش ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا .
دوای مردنی نوورچی بزووتنەوەكە تووشی پەرتەوازەیی بوو، بزووتنەوەكە بەسەر چەند كۆمەڵێكدا دابەشبوو، ئەم پەرتەوازەییە كاریگەری هەبوو لەسەر لاوازبوون‌و كەمبوونەوەی كاریگەری لە گۆڕەپانەكەدا، كۆمەڵێكیان هاوكاری پارتی دادیان دەكرد، هەندێكی تر لایەنگری ڕەوتی ئایینیان دەكرد كە لە شەستەكاندا بەناوی (سلێمانی) لە لایەن سلێمان سەیفوڵڵاوە بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێكی ئیسلامیی لە توركیا لەكاردابوون، دواتریش دەركەوت كۆمەڵێكیان پەیوەندیان هەبووە بە حیزبی تەحریری ئیسلامی كە بنكەی سەرەكی لە ئوردن بوو، لە هەندێ‌ وڵاتی ئیسلامی لقی هەبوو لەوانەش توركیا. ئەم پارتە كاریدەكرد بۆ ڕزگاركردنی جیهانی ئیسلامی لەدەست ئەوەی پێوەی دەناڵێنێ‌، هەرچەندە لە نێوان ساڵانی (1968- 1989) ڕوبەڕوی گرتن‌و ڕاوەدونان بوونەوە، بەڵام تا ئێستا لە سەرانسەری توركیا بەردەوامن لە بڵاوكردنەوەی (دەستوری ئیسلامی) كـە بڵاوكراوەیەكی تایبەتی ئەو پارتەیە .
هەروەها پەیوەندیەكی توند‌وتۆڵ هەبوو لە نێوان كۆمەڵێك لە نوورچیەكان‌و ڕێكخستنی پەیوەندی جیهانی ئیسلامیی كە ڕێكخراوێكی نهێنی بوو ساڵی (1939) سلێمان حلمی تونهات دایمەزراند، هاوكاری ئەو دوانە لە (1967) گەیشتە لوتكە، هەر ئەم كۆمەڵەیەش دروستكرد قوتابخانەی پێشنوێژ‌و وتارخوێنانی لە سەرانسەری توركیا. ئەم ڕێكخستنە لە (بەهاری 1969) تۆمەتباركرا بە وەرگرتنی كۆمەك‌و یارمەتی لە كۆمپانیای نەوتی عەرەبی ئەمریكی (ئارامكۆ Aramco) .
پێویستە ئاماژە بەوەش بدەین كە لە ناوەڕاستی شەستەكانی سەدەی ڕابردوو چەند كۆمپانیایەكی نەوتی جیهانی هاوكاری هەندێ‌ لایەنی ئایینی سیاسیی توركیایان كرد، نەسیم جلك لە ڕۆژنامەی (یەنی تنین) ڕۆژی (17 نیسان 1969) وتارێكی نووسیوە‌و دەڵێت: دامەزراوەی پەیامەكانی نوور لە نێو كرێكارە توركەكانی ئەوروپای ڕۆژئاوایی چالاكی فراوان بووە، ئەمەش بە كۆمەكی هەندێ‌ كرێكاری هۆڵەندی‌و ئەڵمانی‌و ئەمریكی، ئەم دامەزراوەیە ڕۆڵی بینی لە پڕوپاگەندەی دروستكردنی پشێوی‌و نالەباری ناو توركیا‌و لە لایەن كۆمپانیاكانی نەوت لە هۆڵەندا كە ناسراوە بە كۆمەڵەی (شل) هاوكاری دەكرێن. هەروەها نووسەر ئاماژە دەدات بە تێوەگلانی پیاوانی كەشتیگەلی ئەمریكی لە پشتیوانیكردنی خۆنیشاندانەكان دژی حكومەت. نووسەر نموونەیەك لەو پشتیوانییە باس دەكات‌و دەڵێت: لە كاتی كۆبوونەوەی ڕۆژی (16 شوبات 1969) بۆ ناڕەزایی دەربڕین بەرانبەر هاتنی كەشتیگەلی شەشەمی ئەمریكی بۆ ئاوەكانی توركیا، لە‌و ناوچەی پێشتر پێیدەوترا (ناوچەی موسڵمانە توركەكان) هێرشكرایە سەر خۆنیشاندەران، دوو گەنج كوژران‌و زیاتر لە (200) كەس برینداربوون، ئە ڕۆژەش لە توركیا بە (یەكشەممەی خوێناوی) ناودەبرێت. نووسەر دەڵێت: بەرپرسانی ئەو كارەساتە توركە موسڵمانەكان بوون .
دوای كودەتای سەربازی (1960) حكومەت بە توندی كەوتە ڕاوەدونان‌و گرتنی نوورچیەكان، سەرۆكی كودەتا جەمال كورسیل ڕەخنە توندی ئاراستەی عەدنان موندریسی سەرەك وەزیرانی پێشوو كرد، چونكە ناوبرا‌و هانی چالاكی ئایینی داوە، هەروەها بە گاڵتەجاڕیەوە باسی لە پەیوەندیەكانی موندریس بە كۆمەڵەی نوورەوە دەكرد‌و دەیووت: دەستی ڕێبەرێكی نووری ماچ كردووە‌و پشتیوانیشی لە نەتەوەی كورد كردووە .
هەرچەندە جەنڕاڵە سەربازییەكان هەستیان كردبوو ئیسلام كاریگەریەكی گەورەی لە كۆمەڵگەی توركیادا هەیە، بەڵام نەیاندەویست سیستمی لیبڕاڵی عەلمانی هەڵوەشێننەوە، لە (5 تشرینی دووەمی 1960) كورسیل جەختیكردەوە لەسەر قورئان خوێندن‌و بانگ وتن بە زمانی توركی .
ئەو گۆڕانكاریانەی دوای كودەتا‌و لە سێدارەدانی موندریس لە (1960) لە دەستوردا كرا، ڕێگەی خۆشكرد بۆ بڵاوبوونەوەی بیری سۆشیالیستی، ئەمەش لە ژێر پەردەی ڕێگەدان بە پارتی سیاسیی بەڕێوەچوو، ئەم حاڵەتە جۆرێك لە هۆشیاری سیاسیی لای چینە جیاوازەكانی كۆمەڵگە دروستكرد، بە تایبەتیش لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، هەڵبەتە ئەو دەمە نوورچیەكانیش لە دوای كۆچی دوایی ڕێبەرەكەیان لە چالاكی بەردەوام بوون .
لەسەروبەندی كودەتادا چالاكی نوورچیەكان بەشێوەیەك پەرەیسەند تەنانەت هەندێ‌ یاسای وڵاتیشیان پێشێل كرد‌و سرووتی ئایینی قەدەغەكراویان ئەنجامدەدا، ئەم سەرپێچیكردنی یاسایە حكومەتی هێنایە دەنگ، هێزەكانی ئاسایش ژمارەیەك لایەنگری نوورچی لە گوندێكی سەر بە ویلایەتی ئەسپارتە دەستگیر كرد، چەندین قوتابخانەی ئایینی ئاشكرابوون كە بەنهێنی‌و بە زمانی عەرەبی وانەی ئایینی تیادەخوێندرا، هاوكات قوتابییەكان لە قوتابخانە فەرعیەكانی ناوچەی خۆشیاندا دەیانخوێند .
مردنی نوورچی بۆشاییەكی گەورەی لە ڕیزی شوێنكەوتوو لایەنگرانی جێهێشت، ئەمەش زنجیرەیەك كێشەی سەبارەت بە ڕێبەری بەدوادا هات، بۆیە بە تێپەڕبوونی كات شوێنكەوتوانی بوونە چەند كۆمەڵێك، هەرچەندە نوورچی دوای خۆی كەسی وەك جێنشینی خۆی جێنەهێشت، بەڵام یەكێك لە شوێنكەوتوانی بەناوی عەلی عوسمان كە خەڵكی قونیەیە ڕێبەی گەورەترین باڵی كۆمەڵەی نوورە .
كاتێك لە (1961) پارتی داد دامەزرا، هەندێ‌ باڵی كۆمەڵەی نوور پیرۆزباییان لێكرد . بەشێكی گەورەی نوورچیەكان پشتیوانیان كرد لە سلێمان دیمیریل ڕێبەی پارتی داد. لەگەڵ دامەزراندنی پارتی ڕزگاری نیشتمانی بە ڕێبەری نەجمەین ئەربەكان لە (كانوونی دووەمی 1970) هەندێ‌ لە نوورچیەكان پێیانوابوو پێویستە یارمەتی ئەو پارتە بدەن، بەڵام هەندێكی تریان پێچەوانەی ئەو بۆچونەیان هەبوو، ئەو نوورچیانەی پشتیوانیان لە پارتی ڕزگاری دەكرد، زانیان هەلێكی زێڕینە بۆ بەرپاكردنی جوڵانەوەیەكی سیاسی بە ناوەڕۆكێكی ئیسلامی. لە واقیعیشدا هەندێ‌ كەسایەتی ناسراوی كۆمەڵەی نوور ڕۆڵی گەورەیان بینی لە هەڵمەتی پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن بۆ پارتی ڕزگاری نیشتمانی لە هەڵبژاردنەكانی (تشرینی یەكەمی 1973)، ئەربەكانیش هەندێ‌ لەو كەسایەتیانەی لە حكومەتدا كردە وەزیر .
بەڵام هەر زوو ناكۆكی كەوتە نێوان نوورچیەكان‌و سەركردەكانی پارتی ڕزگاری، هەرلایەك بانگەشەی دەكرد كە نوێنەرایەتی فكری ئیسلامی دەكات لە دەوڵەت‌و كۆمەڵگەدا، بۆیە هەندێ‌ سەركردەی پارتی ڕزگاری دەیانوویست پارێزگاری لە شێوازی كلاسیكی بزووتنەوەی نورچی بكەن‌و هاوكات پارتی ڕزگاری كاریگەری گەورەی هەبێت لەسەر ژیانی كۆمەَگەی توركیای هاوچەرخ .

كۆتایی
ئەمڕۆ بزووتنەوەی نوورچی بەدەست كۆمەڵێك گرفتەوە دەناڵێنێ‌، وێڕای نەبوونی ڕێبەر، بەردەوام لەلایەن دەسەڵاتەوە ترمەتبار دەكرێت بە كاركردن بۆ گۆڕینی سیستمی حوكم‌و دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی، هەرچەندە دەستەی ڕاوێژكاری‌و وردبینی لە سەرۆكایەتی كاروباری ئایینی‌و دادگا عورفیەكان جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە نوورچیەت هیچ بیر‌و تێڕوانینێكی نییە پێچەوانەی سیستمی دەوڵەت بێت . لەلایەكی تریشەوە گرنگیدانی نوورچی‌و نوورچیەكان بە مەسەلەكانی باوەڕ، زۆر زیاترە لە گرنگیدانیان بە بونیادی كۆمەڵایەتی‌و ئابووریی‌و سیستمی دەوڵەت‌و كێشە‌و گرفتەكانی پەیوەست پێوەی، ئەمەش بەو مانایە نایەت كە نوورچیەكان هیچ ڕۆڵێكیان لە پێكهاتەی ڕەگەزی سیاسیی دەوڵەتی توركیای هاوچەرخدا نییە .

وەرگێڕانی: ئیدریس سیوەیلی

سەرچاوە‌و پەراوێزەكان:

 ڕۆژێك نوورچی بە یەكێك لە قوتابییەكانی وتووە بە چەند (نوور)ێك دەورەدراوە، ئەو گوندەی لێی لەدایكبووە ناوی (نوورس)ە، دایكی ناوی (نوریە)یە، مامۆستاكەی ناوی (نورەددین) بوو، ئەو مزگەوتەش كە لێی بوو ناوی (نورشین)ە، لەبەر ئەوە هاوڕێكانی بە كۆمەڵەی (نوور)‌و بەرهەمەكانیشی بە (پەیامەكانی نوور) ناودەبرێن، نوورچی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە مەبەستی بووە نەوەكان فێری ڕووناكی (نوور)ی قورئان بكات. بڕوانە: نجم الدین شاهین أر: ژكریات عن النورسی، ترجمە عن التركیە: السید إحسان قاسم الصالحی، بغداد 1986، ل23.
  بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە: ابراهیم خلیل أحمد العلاف: تأریخ الوگن العربی فی عهد العپمانی 1516 ـ 1916، الموصل 1983، ل178 ـ 179.
  Willtan Miller, The Ottoman Empire and it is Successors,1801-1927,Cambridge1936, p467.
 ابراهیم خلیل احمد العلاف: ولایە الموصل دراسە فی تگوراتها السیاسیە 1908- 1922، رسالە ماجستیر غیر منشورە قدمت لكلیە اڵاداب فی جامعە بغداد 1975، ل48.
 محمود شوكت باشا وأسباب استعفای، استانبول 1330، ل3- 4.
 فۆاد گلعت: 31 مارت ارتجاع، استانبول 1327، ل2- 3.
  هەمان سەرچاوە، ل11.
  توفیق علی برو: العرب والترك فی العهد الدستوری العپمانی، القاهرە 1960، ل128.
 مجاهد حریت محمود شوكت او حركت اردوسی، استانبول 1327، ل30- 33.
 احمد عزە اڵاعڤمی: القچیە العربیە، ج1، بغداد 1931، ل91.
  هەمان سەرچاوە، ل91.
  Loiusl Snyder History Documents of World 1, New Jersy, 1985, p86- 87.
  بڕوانە: عبدالجبار قادر غفور، له: ابراهیم خلیل العلاف و ێ‌خرون: تركیا المعاصرە، الموصل 1987، ل 25ـ 26.
  مصگفی الزین: اتاتورك و خلفائه، بیروت 1982، ل276.
  هەمان سەرچاوە، ل277.
  أحمد عبدالرحیم مصگفی: فی اصول التأریخ العپمانی، بیروت 1982، ل312.
  فاچل حسین: مشكلە الموصل، الگبعە الپانیە، بغداد 1967، ل 27ـ 28.
 عبدالجبار قادر غفور: الدیانە والگرائق الصوفیە فی تركیا. له: ابراهیم خلیل أحمد العلاف وێ‌خرون: تركیا المعاصرە، ل92.
 قاسم عاصی الجمیلی: تگورات واتجاهات السیاسە الداخلیە التركیە 1923ـ 1928، رسالە ماجستیر غیر منشورە قدمت الی كلیە الاداب جامعە بغداد 1985، ل94ـ 96.
  مصگفی الزین: سەرچاوەی پێشوو، ل279.
 احمد السید سلیمان: الیارات القومیە والدینیە فی تركیا المعاصرە، القاهرە، ل64.
  مصگفی الزین: سەرچاوەی پێشوو، ل315.
  مصگفی الزین: سەرچاوەی پێشوو، ل279- 280. هەروەها بڕوانە: غفور: الدیانە والگرائق الصوفیە، ل90.
  غفور: الدیانە والگرائق الصوفیە، ل93.
 هەمان سەرچاوە‌و لاپەڕە.
  هەمان سەرچاوە، ل95.
  Necip Fazil, Kisakurekk, Son Devrin Din Mazlumlar, Istanbul 1969
  Abdulbaki Golpinarli, 100 soruda tarikatler, Istanbul 1969, p226.
 محسن عبدالحمید: النورسی الرائد الإسلامی الكبیر، بغداد 1987، ل13.
  هەمان سەرچاوە، ل12.
  هەمان سەرچاوە، ل13.
  گال ألب: بدیع الزمان والحركە النورسیە، بحپ القی بالإنكلیزیە فی ندوە اتجاهات الفكر الإسلامی المعاصر المنعقدە فی البحرین للفترە من 22- 25 شباگ 1985 و ترجمه كمال توفیق الهلباوی، ل409.
 محمد سعید رمچان البوگی: فی الفكر والقلب، دمشق 1969، ل269.
 احمد فهد بركات الشوابكە: حركە الجامعە الإسلامیە، الزرقا‌و 1984، ل55.
 البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل269.
  Fazil, Oo-cit, p84.
  Colpinaril, Op-cit, p227.
  Colpinaril, Op-cit, p229.
  Colpinaril, Op-cit, p226.
  Fazil, Op- cit, p96.
 البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل274.
  هەمان سەرچاوە، ل272.
  Colpinaril, Op-cit, p50.
 عبدالجبار قادر غفور: أچوا‌و جدیدە علی جریدە كورد، ترجمە یاسین خچر شریف، مجلە كاروان، العدد 72، سنە 1989، ل174- 175.
 الشوابكە: سەرچاوەی پێشوو، ل55.
  هەندێك سەرچاوە دەڵێن نورچی كۆمەڵەیەكیشی دامەزراندووە. بڕوانە: البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل272.
 گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل411.
 بدیع الزمان سعید النورسی: الخگبە الشامیە، تعریب: محمد سعید رمچان البوگی.
  بڕوانە دەقی بەرگرینامەكەی لە: البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل273-279.
 عبدالحمید: سەرچاوەی پێشوو، ل20
  هەمان سەرچاوە، ل21.
  ڕێكخراوی تەشكیلاتی تایبەتی، ڕێكخراوێكی نهێنی بوو، ئامانجی یەكەمی بریتی بوو لە دابینكردنی ئاسایشی دەرەوەی دەوڵەت‌و نەهێشتنی سیخوڕی بیانی لەسەری، ناسنامەی ڕێكخراوەكە كاتێك بۆ ڕای گشتی ناو دەوڵەتی عوسمانی ئاشكرا بوو كە مانگی (تشرینی دووەمی 1918) لێكۆڵینەوەی بەرفراوان كرا لەو هەڵە سیاسیانەی كە ئەندامانی كۆمەڵەی ئیتیحاد‌و تەرەقی لەماوەی دەسەڵاتیاندا لە نێوان ساڵانی (1913- 1918) ئەنجامیاندا، دامەزرێنەرەكانی ئەم ڕێكخراوە بریتی بوون لە (سلێمان عەسكەری، ئەنوەر پاشا، ئەشرەف كوشوباشی)، وەزیری دەرەوە خەلیل بەگ لەبەردەم لیژنەی لێكۆڵینەوە ئاماژەی بەوەدا كە ڕێكخراوەكە لە هەرێمی قەوقاز لە سەرەتای جەنگدا بۆ پارێزگاری لە سوپای نیزامی دامەزراوە‌و خاوەن سروشتێكی خۆبەختكاری‌و پەیوەست بووە بە وەزارەتی جەنگەوە‌و بۆدجەی تایبەتی هەبووە. بڕوانە: عبدالمولی صالح الحریر: منڤمە تشكیلات مخصوصە السریە وأزدهارها فی حركە النچال الوگنی 1911- 1918، مجلە البحوپ التاریخیە، گرابلس، لیبیا، العدد (1)، سنە 1979، ل14-50.
 گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل413.
 عبدالحمید: سەرچاوەی پێشوو، ل 23-24.
 گالب الب: سەرچاوەی پێشوو، ل414. البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل282.
 گالب الب: سەرچاوەی پێشوو، ل414. البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل282- 283.
 نجم الدین شاهین أر: سەرچاوەی پێشوو، ل9.
 عبدالحمید: سەرچاوەی پێشوو، ل63- 65.
 گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل414.
 البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل283.
  ناوی خۆی زیاتر لە وشەی (نوور)ی سورەتی (24) ئایەتی (25) وەرگیراوە.
 گال ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل414.
 پەیامەكانی نوور پێكهاتووە لە: وتەكان (33) پەیام، مەكتوبات (33) پەیام، بریسكەكان (33) پەیام، تیشكەكان (15) پەیام، ئەمە سەرەڕای پاشكۆی (بارلا، قەستەمونی، ئەمیرداغ) چەند بەرهەمێكیشی بە عەرەبی نووسیوە لەوانە: اشارات الاعجاز فی فگان الایجاز، الخگبە الشامیە.
 گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل415.
  هەمان سەرچاوە، ل415- 416.
  هەمان سەرچاوە، ل416.
  Fazil, Opcit p84.
  I bid
  البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل293- 295.
  البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل289- 292.
  البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل293- 295
  البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل289- 292.
  كاتێك پارتی دیموكرات لە (1950) دەسەڵاتی گرتەدەست، ڕێبەری كۆمەڵەی نوور ئازادكرا‌و بە ئوتومبیلێك كە لەلایەن حكومەتەوە بۆی دابینكرابوو بە ناوچە جۆراو جۆرەكاندا گەشتی دەكرد. بڕوانە Golpinarli. Op cit p288
  Ibid p147.
  Ibid.p147.
  بڕوانە: سلیمان: سەرچاوی پێشوو، ل 83.
  جورج لنشوفسكی: الشرق اڵاوسگ فی الشۆن العالمیە، ترجە: جعفر الخیاگ، ج1، بغداد 1964، ل210.
  هەمان سەرچاوە، ل210
  هەمان سەرچاوە، ل210.
  لنشوفسلی: سەرچاوەی پێشوو، ل212.
  هەمان سەرچاوە، ل212.
  هەمان سەرچاوە،  پەراوێزی ل212.
  Fazil. op cit p148.
  سعید النورسی: السنە النبویە سنە الكونیە وحقیقە الروحیە، ترجمە: إحسان قاسم الصالحی، بغداد 1985، ل6.
  نجم الدین شاهین أر: سەرچاوەی پێشوو، ل21.
  عبدالحمید: سەرچاوەی پێشوو، ل41- 50.
  هەمان سەرچاوە، ل55- 58.
  هەمان سەرچاوە، ل58- 60.
  هەمان سەرچاوە، ل60- 62.
  هەمان سەرچاوە، ل62- 66. نجم الدین شاین أز: سەرچاوەی پێشوو، ل126.
  عبدالحمید: سەرچاوەی پێشوو، ل 71- 73.
  الشوابكە: سەرچاوەی پێشو، ل56.
  النورسی: الخگبە الشامیە، ل10.
  هەمان سەرچاوە، ل10- 11.
  الشوابكە: سەرچاوەی پێشوو، ل57.
  گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل411.
  F. Ahmad, The Turkish experiment in democracy 1950- 1975, London 1977 p379.
  سلیمان: سەرچاوەی پێشوو، ل83.
  لنشوفسكی: سەرچاوەی پێشوو، ج1، ل208.
  إبراهیم الداقوقی: فلسگین الصهیونیە فی وسائل الإعلام التركیە، بغداد 1987، پەراوێزی ل83.
  الزین: سەرچاوەی پێشوو، ل291.
  صالح گوغ: مناقشە بحپ بدیع الزمان والحركە النورسیە القی فی ندوە اتجاهات الفكر الإسلامی مارە الژكر.
  هەمان سەرچاوە.
  هەمان سەرچاوە.
  عبدالحمید: سەرچاوەی پێشوو، ل66- 67.
  هەمان سەرچاوە، ل67. گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل417- 418.
  نجم الدین شاهین أر: سەرچاوەی پێشوو، ل24.
  هەمان سەرچاوە‌و لاپەڕە.
  عبدالحمید: هەمان سەرچاوە، ل63.
  گالب ألب: هەمان سەرچاوە، ل417.
  هەرمان سەرچاوە‌و لاپەڕە.
  گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل417.
  گوغ: سەرچاوەی پێشوو، ل426.
  گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل418.
  نجم الدین شاهین أر: سەرچاوەی پێشوو، ل101.
  گال ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل419.
  نجم الدین شاهین أر: سەرچاوەی پێشوو، ل102
  Golpinarli op. cit. p227.
  حەسەن بەننا دامەزرێنەری كۆمەڵەی ئیخوان موسلمین كە ساڵی (1928) دایمەزراندووە ناونیشانی هەندێ‌ لە نووسراوەكانی بە (بەرەو نوور) نووسیوە، ئەمەش تاڕادەیەك هاوشێوەی پەیامەكانی نوورە. بڕوانە: فهمی جدعان: أسس التقدم عند مفكری الإسلام فی العالم الإسلامی، بیروت 1979، ل348- 349.
  أحمد نوری النعیمی: محاچرە القیت فی مركز الدراسات التركیە (الاقلیمیە حالیا)بجامعە الموصل یوم 26 تشرین الاول 1988.
  البوگی: سەرچاوەی پێشوو، ل267.
  گوغ: سەرچاوەی پێشوو، ل426.
  Ahmad. Op. cit p379
  Ibid, cit p38
  Ahmar, op cit p38
  بڕوانە: هشام رشید حویش: نشاگ اڵاحزاب والتیارات الدینیە فی تركیا، مركز البحوپ والمعلومات، بغداد 1978، ل11. دەربارەی چالاكی حیزبی تەحریر لە توركیا بڕوانە: متین توكر: مناچلوا الیسار ومناچلوا الیمین، ترجمە خاصە عن التركیە، انقرە 1971، ل137- 140.
  Ahmad, op. cit p381.
  Ibid
  سلیمان: سەرچاوەی پێشوو، ل83.
  هەمان سەرچاوە، ل86.
  گاب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل420.
  حویش: سەرچاوەی پێشوو، ل10.
  گال ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل420. غفور: الدیانە والگرائق الصوفیە، ل95.
  گالب ألب: سەرچاوەی پێشوو، ل420.
  هەمان سەرچاوە، ل420.
  هەمان سەرچاوە، ل420.
  Fazil. Op. cit p161- 163.
  بڕوانە: گوغ: سەرچاوەی پێشوو، ل425. دەبێت ئاماژە بەوە بدەین كە بزووتنەوەی نوورچی سوودی لە میانڕەوی هەندێ‌ دەسەڵاتداری تورك بینی، بە تایبەتیش دوای كودەتای (1980) چالاكی خۆیان بەرفراوان كرد‌و پارێزگاریان كرد لە پەیوەندی توندوتۆڵی خۆیان لەگەڵ هەندێ‌ ناوەندی سیاسی. هەروەها چەندین ناوەندی جۆراوجۆر لە قوتابیەكانی نوورچی بە كۆمەكی دارایی بیانی‌و ئیسلامیی‌و ئەوروپی پێكهات. ئەمڕۆ نوورچیەكان خاوەن ڕۆژنامەی ڕۆژانە‌و دامەزراوەی پەروەردەیی‌و ناوەندی ڕاگەیاندن‌و خانەی چاپ‌و بڵاوكردنەوەن لە ئەڵمانیا‌و ه‌وڵەندا‌و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، هەروەها دامەزراوەیەكیان لە ئەمریكا هەیە بەناوی (پەیمانگای پەیامەكانی نوور لە ئەمریكا)، بەشێكی گەورەی ئەم بوژاندنەوەیەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی تا ئێستا بزووتنەوەكە ڕكابەرێكی گەورەی بیری چەپە لە توركیا.
Print