Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
دۆسێی ئیسلام        ژماره‌ 8
دەربارەی توندوتیژیی ئایینی و ئەگەرەكانی چاكسازیی گفتوگۆ لەگەڵ: سەروەر عەبدولڕەحمان پێنجوێنی

سازدانی: ستیڤان شەمزینانی

1. ئەگەر باس لە توندوتیژی لە ئیسلامدا بكەین، دوو بۆچون لەئارادان: یەكەمیان پێی وایە سروشت و ڕەگە ئاینیەكە لێوانلێوە لە توندوتیژی و هاندان بۆ جیهاد و توندوتیژی، هەرچی دووەم بۆچونە وا سەیری پرسەكە دەكات ئەوە دەق و سروشتە ئاینییەكە نیە ڕەوایی بە توندوتیژی دەدات بەڵكو خوێندنەوە و ئیجتیهادە جیاوازەكانن ئەو بەرگەی بەبەردا دەبڕن.. پرسیار دەكەم: ئایا ڕیشەی توندوتیژیی لە ئیسلامدا لەناو تێكستەكانی قورئاندایە یان لەنێو تەئویل و خوێندنەوە جیاوازەكانی دەقدا؟

سەروەر پێنجوێنی: سەرەتا ئەگەر لە هۆكار و پاڵنەری توندوتیژی ورد ببینەوە، دەبینین بیركردنەوەی ڕەها و تۆتالیتار و لافی ڕاستەقینەی ڕەها هەمیشە لەپشت توندوتیژیە نمونەییەكانەوەیە، بیری ئایینییش دیارترینی ئەو جۆرە بیركردنەوانەیە، لەبەر ئەوە ئایین هەر لە بنەڕەتەوە كەشێك بۆ یەكتر قبوڵ نەكردن و ئەستەم بونی پێكەوەژیان دروست دەكات، بەتایبەتی كە هەر ئایینێك لە كۆمەڵگایەكی تایبەتیەوە سەرچاوەی گرتوە و بۆ كۆمەڵگایەكی تر نامۆیە و زۆربەی هەرەزۆری ئایینەكانی ئەم سەردەمەیش لە كۆمەڵگاكانی ڕابردوەوە هاتون بەشێوەیەك تەنها دەبنە بارێكی كولتوریی قورس بەسەر شانی مرۆڤی هاوچەرخەوە نەك ئایینێكی زیندوی هەڵقوڵاوی واقیع، لەبەرئەوە زۆر چاوەڕوانكراوە ئایین لە ئێستەدا ببێتە سەرچاوەی بەشێكی زۆری ئەو دەمارگیری و كەللەڕەقی و گرژی و ئاڵۆزیەی لە پەیوەندیەكانی كۆمەڵگای مرۆڤدا هەیە. جگەلەوەی ئایینی هەر كۆمەڵگایەك پەیوەستە بە ئاوات و مەرامی سیاسی و نەتەوەیی ئەو كۆمەڵگایەوە، لەبەرئەوە هەمیشە ئایین لە كێشمەكێشە سیاسی و نەتەوەییەكاندا ڕۆڵی دەبێت و وەكو ئامڕاز بەكاردەهێنرێت و ڕۆڵی پاڵنەر یان هۆكاری یارمەتیدەر لە تەقاندنەوەی كێشە سیاسی و نەتەوەییەكاندا دەبینێت. ئەمە سەبارەت بە ئایین بەگشتی، لەلایەكی تریشەوە ئەو ئایینە سەرەكیانەی ڕۆڵیان لە زۆربەی كۆمەڵگاكاندا هەیە و بونەتە ئایینی نمونەیی، ئەو ئایینە یەكتاپەرستیانەن كە پێیان دەوترێت (ئایینە ئاسمانیەكان)، ئەمانە هەرچەند وەكو هەر ئایینێكی تر هەڵقوڵاوی بارودۆخ و كێشە و هیوا و ئاواتی كۆمەڵگایەكی دیاریكراوی ڕابردون، بەڵام بە هۆی بیری یەكتاپەرستی و بیروباوەڕی خواوەندی تاك و پەروەردگاری هەمو جیهانەوە هەر ئایینێك لەوانە ڕویەكی جیهانیی وەرگرتوە و وەكو ئایینی هەمو جیهان دەناسێنرێت و شوێنكەوتوانی پێیان وایە دەبێت تەنها ئەو ئایینە لە هەمو جیهاندا هەبێت و دەبێت هەمو گەلانی دنیا بێنە ژێر ئاڵای ئەو ئایینە ئەگەرنا پێناسەی (بێباوەڕ) یان بەسەردا دەسەپێت و لە دواڕۆژی مرۆڤایەتیدا هیچ بەش و مافێكیان نیە و لە ژیانی ئێستایشدا وەكو دوژمن و دژ تەماشا دەكرێن و ئەگەر هاونیشتمان بن دەبنە هاوڵاتیی پلەدوو و مەگەر ئایینەكەیان نزیك بێت لە ئایینە یەكتاپەرستیەكەوە ئەگەرنا ڕێگە بە بونیشیان نادرێت. ئاشكرایە كە ئەم جۆرە ئایینە توانای بەرهەمهێنانی توندوتیژی و كێشە و بارگرژیی زۆرە: ئایینەكە لەخۆیدا ئاوێنەی هیوا و مەرامی سیاسی و نەتەوەیی گەلێكە، سەرباری ئەوەش دەكرێتە بەدیلێكی گشتگیر و هەمەلایەنە بۆ ژیان (ی ئایینی و كولتوری و كۆمەڵایەتی و سیاسی..) ی نەتەوەكانی تر و سڕینەوەی ناسنامە و كولتوریان، ئەمەش لە خۆیدا كێشمەكێشی بەردەوام لەنێوان نەتەوەی خاوەنی ئایینەكە و نەتەوەكانی تردا دروست دەكات كە توندوتیژی زۆری لـێ‌ دەكەوێتەوە وەكو بە درێژایی مێژوی ئیسلامی بینراوە. جگەلەوەی ئیسلام لە گەلێكدا سەری هەڵا داوە كە زیاتر لە دەشتەكیبون و بیاباننشینیەوە نزیك بون و كەمێكیان نەبێت كە شارنشین بون ئەوانی تر هەر لە قۆناغی دەشتەكیبوندا بون.. بۆیە عەرەب كە بەرهەمهێنەر و هەڵگری ئیسلام بون ئاكار و سیفاتی كۆمەڵگای بیاباننشینییان تێدا بوە و ئیسلامیشیان لەسەر ئەو شێوەیە ڕەنگڕێژ كردوە، كە مرۆڤی ئەو كۆمەڵگایە خۆی لە خۆیدا بەرهەمهێن (كشتیار، پیشەساز..) نەبوە بەڵكو لەسەر (داگیركردن و تاڵانكردن) (غەزو) ژیاوە.. ئەمەش لە ئیسلام و مێژوی ئیسلامیدا ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە هەر لە سەرەتای مێژوی ئیسلامیەوە عەرەب ڕویان كردوەتە داگیركردنی هەرێم و وڵاتانی دەوروبەر، لە ڕواڵەتدا بۆ بڵاوكردنەوەی ئایین و یەكتاپەرستی و لە جەوهەردا بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێی ڕزق‌وڕۆزی لە تاڵانی و بەكۆیلەكردن، ئەم حاڵەتەیش هەستێكی قوڵی لە ویژدانی مرۆڤی موسوڵمانی عەرەبدا دروست كردوە كە بەچاوی كەم و خراپ و شیاوی داگیركردن و بەكۆیلەكردن بۆ گەلانی تریان ڕوانیوە (تا ڕقت لە كۆمەڵێك مرۆڤ نەبێت و بە كەم و خراپیان نەزانیت ناتوانیت كوشتاریان بكەیت و بیانكەیت بە كۆیلە. ئیتر بە هاتنی ئیسلام عەرەب وازیان لە كوشتار و تاڵان و بەكۆیلەكردنی یەكتر هێنا و كەوتنە كوشتار و تاڵان و بەكۆیلەكردنی گەلانی دەوروبەر)، ئەمەش بوەتە بەشێك لە ویژدانی ئیسلامی، بۆیە زاراوەی ئیسلامی بۆ خەبات و جەنگ و ڕوبەڕوبونەوە بریتیە لە (غەزو) (بە كوردی: غەزا) كە واتاكەی هەمان هێرش و تاڵانكردن و بەكۆیلەكردنی خێڵەكانی عەرەبی پێش ئیسلامە! شورەییە كە تا ئێستەش ئەو بیركردنەوە و زاراوەیە ماوەتەوە! جگەلەوەی ئیسلام لە سەرهەڵدان و ئەزمونی یەكەمیدا وەكو دەردەكەوێت توشی بەرەنگاری و هەڵمەتی ئازاردان و ڕاوەدونانی زۆر بوەتەوە، لێرەوە كەسێتیی (بێباوەڕ) و (بتپەرست) بوەتە كەسێتییەكی زۆر بێزراو و ناحەز لە هەست‌ونەستی مرۆڤی موسوڵماندا، دواتریش وا دیارە چەندین ڕوبەڕوبونەوە هەبوە و زۆر جار هێرش و هەڵمەتی تاڵان و كوشتار و جەنگی ڕێكخراو لەنێوان هەردولادا ڕویانداوە، كە هەمیشە فاكتەرە خێڵەكی و بیاباننشینیەكە ڕۆڵی زاڵی تێدا بینیوە، بەشێكی زۆر لەو كوشتار و جەنگانەی لایەنە ئیسلامیەكەش تەنها هێرش و هەڵمەتی تاڵانكردن بون و ڕێگرتن بون لە كاروانی بازرگانی، بۆیە بە (غەزەوات) یان (مەغازی) ناسراون [یەكەم غەزوەیەكی پێغەمبەر ناسراوە بە غەزوەی ئەبو اْ  (غزوە اڵابوا‌و) كە مەبەستی ڕێگرتن بوە لە كاروانێكی بازرگانیی قوڕەیش كە لەوێوە تێدەپەڕی، دواتر غەزوەی گەورەی بەدریش لە سەرەتاوە هەر لەم بابەتە بو!]. لەم چوارچێوە و كۆنتێكستەدا و لە گەرمەی ئەو هێرش و بەرگری و جەنگانەدا كۆمەڵێك فەرمانی (كوشتار) "قِتال" و (كوشتن) "قَتْل" و (جەنگ) لەلایەن ڕابەرایەتیە ئیسلامیەكەوە دەرچون كە لەو كۆمەڵگایەدا ئاسایی بون و سروشتی دەركەوتون، چونكە چوارچێوە كولتوری و كۆمەڵایەتی و سیاسیەكەی ئەو ڕۆژگار و ژینگەیە لەگەڵیاندا تەبا بوە، بەڵام ئەوەندە هەیە ئەو فەرمانانە تەنها فەرمانی سەربازی نەبون بەڵكو لە دەقێكی پیرۆزدا هاتون بەو نیازەی كە ببێتە كتێبـی پیرۆزی نەوەكانی داهاتویش، كە ئەمە سەرەتای كێشەكەیە: ئەم فەرمانی كوشتن و كوشتارانە لە دەقێكی ئایینیدا سەردەكێشن بۆ ئەوەی دواتر لەدژی دوژمنی ئایینی بەكار بهێنرێن لە كاتێكدا ئەوانەی یەكەم جار فەرمان دراوە بە كوشتار و كوشتنیان لە جەنگدا دوژمنی سیاسییش بون و كێشەی سیاسیی تایبەتی لەنێوان هەردولادا هەبوە. ئەوەش چونكە ئەو دەقانەی ئەو فەرمانی كوشتن و كوشتارانە لەخۆ دەگرن بەئاسانی لە چوارچێوە و كۆنتێكستی ئەدەبی و كۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆیان دەترازێن و بۆ چوارچێوەی تر بەكاردێن، بەتایبەتی كە دەقەكانیش بۆ خۆیان هەوڵا دەدەن سیفەتی ڕەهایی و گشتگیری وەرگرن و خۆیان تایبەت ناكەن بە كەسانێك و لایەنێكی دیاریكراوەوە بە شێوەیەك گشتاندن (تعمیم) هەڵا نەگرن، بەڵكو بەڕەهایی دەدوێن و ناوی هیچ كەسێك و لایەنێكی دیاریكراو نابەن جگە لە زاراوەی وەكو (بێباوەڕان) و (فرەپەرستان) كە ئەمانەش چەمكی زۆر گشتی و ناونیشانی زۆر فراوان و لە هەمان كاتدا لاستیكین. ئینجا هەرچەند هەندێكیان فەرمانی جەنگن و مەرجیان ئەوەیە كە ئەگەر كوشتاریان لەگەڵا كردن ئێوەش وەڵامیان بدەنەوە و لەگەڵیان بجەنگن، وەكو: (وقاتلوا فی سبیل الله الژین یقاتلونكم) (البقرە: 190)، (وقاتِلوا المشركین كافّەً كما یُقاتِلونكم كافّەً) (التوبە: 36)، (أُژِن للژین یُقاتَلون بأنهم ڤُلِموا وأن الله علی نصرهم لقدیر) (الحج: 39). بەڵام هەندێكی تریان فەرماندانی ڕەهان بە كوشتار و جەنگان (لەپێناوی خوادا و بۆ سەرخستنی ئیسلام) و لەدژی بێباوەڕان و فرەپەرستان، وەكو: (وقاتِلوهم حتی لا تكون فتنە ویكون الدین كله لله) (البقرە: 193، اڵانفال: 39)، (وقاتِلوا فی سبیل الله) (البقرە: 244)، (فلْیُقاتِل فی سبیل الله الژین ێشْرُون الحیاەَ الدنیا باڵاخِرە) (النسا‌و: 74)، (وما لكم لا تُقاتِلون فی سبیل الله والمستچعَفین من الرجال والنسا‌و والولدان...؟) (النسا‌و: 75)، (.. فقاتِلوا أولیا‌وَ الشیگان..) (النسا‌و: 76)، (فقاتِل فی سبیل الله... وحَرِّچ المۆمنین..) (النسا‌و: 84)، (..فقاتِلوا أئِمە الكفر..) (التوبە: 12)، (ألا تُقاتِلون قوما نكپوا أیمانهم وهمّوا بإخراج الرسول..؟) (التوبە: 13)، (قاتِلوهم یُعژِّبْهم اللهُ بأیدیكم ویُخْزِهم وێنْصُرْكم ویشفِ صدورَ قومٍ مۆمنین ویُژْهِبْ غَیْڤَ قُلُوبهم) (التوبە: 14، 15)، (إن الله اشتری من المۆمنین أنفُسَهم وأمواڵهم، بأن لهم الجنە، یُقاتِلون فی سبیل الله، فێقتُلون ویُقتَلون..) (التوبە: 111)، (.. قاتِلوا الژین ێلُونَكم من الكُفَّار ولْێجِدوا فیكم غِلْڤەً) (التوبە: 123). ئەمانە هەمویان فەرماندانن بە كوشتار و جەنگان، كە هەرچەند ڕەهان بەڵام مەرج نیە بە واتای كوشتاری یەكلایەنە و دەستپێشخەر بێت (چونكە هەمیشە جەنگ و ڕوبەڕوبونەوە لەو چوارچێوە تایبەتیەی سەرەتای مێژوی ئیسلامدا لەگۆڕێدا بوە و مەسەلەیەكی وارید بوە. بەم پێیە ئەو فەرمانانە بۆ ئامادەباشین)، بەڵام لە هەمان كاتیشدا دەكرێت كەسێك بەو واتایە (واتە دەستپێشخەری) لێكیان بداتەوە و جێبەجێیان بكات و كراویشە، چونكە دەقەكان خۆیان بەڕەهایی دەدوێن و فەرمانێكی ڕاستەوخۆن بە كوشتار بۆ هەمو باوەڕدارێك كە ئەو گوتارە وەردەگرێت، باوەڕداریش هەمو كاتێك (تێگەشتنی خۆی) لە دەقەكە ناودەنێت (مەبەستی خوا) لەو دەقە، جگە لەوە دەقەكان خۆیشیان بەزۆری پاڵنەر و پاساوی ئەو كوشتارە لە (بێباوەڕی) دا دەبیننەوە و دەڵێن لە ڕێگای خوادا كوشتاری بێباوەڕان و سەرانی بێباوەڕی و دۆستانی شەیتان(!) بكەن، تەنها لە (النسا‌و: 75) دا نەبێت كە جگە لە (ڕێگای خوا) ئاماژە بۆ ڕزگاركردنی (پیاوان و ژنان و منداڵان) ی لاواز و بێدەسەڵات دەكات (مەبەست ئەوانەن كە لە مەككە و لە بن دەسەڵاتی قوڕەیشیەكاندا ماونەتەوە)، هەروەها (التوبە: 13) یش پاساوێكی تر دەهێنێتەوە كە ئەو بێباوەڕانە پەیمانیان شكاندوە و كاتی خۆی ویستویانە پێغەمبەر لە مەككە دەربكەن.. بەڵام جگە لەم چەند نمونەیە ئیتر دەقەكانی تر ڕەهان و فەرماندانن بە كوشتاری بێباوەڕ بەگشتی واتە ئەوەی ئێستە ئێمە پێی دەڵێین (توندوتیژیی ئایینی). لەناو ئەو دەقانەدا دەقێكیشیان بەتەواوی لە فەرمانی سەربازی دەردەچێت و دەبێتە هاندانێك بۆ ئەشكەنجەدان و بەتاڵكردنەوەی ڕق و توڕەیی و داخی دڵا لە قوربانیەكانی جەنگدا، ئەویش دەقی (التوبە: 14، 15) ـە كە پێشتر ئاماژەی بۆ كرا و دەڵێت (كوشتاریان بكەن خوا بەدەستانەوە ئەشكەنجەیان دەدات و سەرشۆڕیان دەكات و پشتیوانیتان دەكات و دڵی كەسانێك لە باوەڕداران ئاوڕشێن دەكات و داخی دڵیان لا دەبات)، ئەمە كاریگەرییەكی خراپی لەسەر سایكۆلۆجیای هەریەكە لە جەنگاوەر و خوێنەر هەیە. هەروەها دەقێكی تر هەیە كە دەربارەی (ئەهلی كیتاب) ـە واتە (یەهودی و مەسیحیەكان)، كە جگە لە هەڵگیرساندنی جەنگێكی ئایینیی بێ‌ مانا هیچی تر نیە، دەڵێت: (قاتِلوا الژین لا یۆمنون بالله ولا بالیوم اڵاخِر ولا یُحرِّمون ما حَرَّم اللهُ ورسولُه ولا ێدینون دِینَ الحقّ من الژین أُوتوا الكتابَ، حتّی یُعْگوا الجزیەَ عن ید وهم صاغِرون) (التوبە: 29)، ئەم دەقە یاسادانانە بۆ هەڵمەتی ئازاردان و ئەشكەنجەدانی كەمایەتیە ئایینیەكان (هەتا ئەوانەش كە زۆر لە ئیسلامەوە نزیكن وەكو یەهودی و مەسیحیەكان)، كە دەڵێت كوشتاریان بكەن و لەگەڵیان بجەنگن هەتا بە دەستی خۆیان سەرانە دەدەن بە سەرشۆڕی! واتە ئەگەر بەو سەرانە و سەرشۆڕیە ڕازی بون باشە ئەگەرنا كوشتاریان لەگەڵا دەكرێت تا یان موسوڵمان دەبن یان دەكوژرێن! ئاشكرایە كە ئەمە هیچ بوارێك بۆ پێكەوەژیانی هاوڵاتیان ناهێڵێتەوە، بەتایبەتی كە دەقەكە جگە لە جیاوازیی ئایینی هیچ بیانویەكی تر باس ناكات بۆ ئەو كوشتار و توندوتیژیە، واتە باسەكە باسی لایەنێكی بەشەڕهاتو نیە بەڵكو باسی ئەوانەن كە تەنها ئایینیان جیاوازە و باوەڕیان بەو شتانە نیە كە موسوڵمان باوەڕی پێیەتی و ـ بە قەولی خۆی ـ لەسەر (ئایینی ڕاستەقینە) نین واتە موسوڵمان نین! جگەلەوەی شێواندنی بیروباوەڕی یەهودی و مەسیحیەكانی تێدایە: دەڵێت ئەو كیتابیانەی كە باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی دوایی نیە! ئەمە لە كاتێكدا پێش ئیسلام یەهودی و مەسیحیەكان باوەڕیان بە خوا و ڕۆژی دوایی هەبوە و ئیسلامیش قەرزباری ئەوانە لەو بیروباوەڕانەدا! زاراوەكانی (ئەڵڵا) و (ئاخیرەت) و (جەهەننەم) و (جەننەت) و بەڵكو زۆربەی هەرەزۆری زاراوە ئیسلامیەكان ڕەگ‌وڕیشەی یەهودی و مەسیحییان هەیە و لە ئەدەبیاتی ئایینیی عیبری و ئارامی و سوریانیەوە هاتون [لەم لایەنەوە لێكۆڵینەوەیەكی ئەلفۆنس مینگانا هەیە بەناوی (كاریگەریی سوریانی لەسەر شێوازی قورئان)، كە وەرمگێڕاوە بۆ عەرەبی و كوردی لەگەڵا پەراوێز و لێكۆڵینەوەدا و ئامادەی بڵاوكردنەوەیە].. جگە لەمانەش كۆمەڵێك دەقی تر لە قورئاندا هەن كە فەرمان دەكەن بە كوشتن (قتل) ی بێ‌ كۆت و مەرجی فرەپەرستان (مشركین) [كە مەبەستی فرەپەرستەكانی مەككەیە، بەڵام هەر ئایینێك كە لە ئایینە ئیبراهیمیەكانەوە نزیك نەبێت بە فرەپەرستی پۆلێن دەكرێت و ئەمەش بازنەی فرەپەرستان فراوان دەكاتەوە، بەم شێوەیەش شوێنكەوتەی هەمو ئایینەكانی جیهان دەگرێتەوە جگە لە ئیسلام و ئایینی یەهودی و مەسیحی و تا ڕادەیەكیش صابیئی و ـ ڕەنگە ـ زەردەشتی كە پێی وتراوە مەجوسی..] و دەڵێت لە هەر شوێنێك فرەپەرستانتان بەردەست كەوتن بیانكوژن، ئەو دەقانەش: (واقتلوهم حیپ پـَقِفْتُمُوهُم) (البقرە: 191)، (.. فإن تَۆلَّوا فخُژُوهم واقتلوهم حیپ وجدتموهم..) (النسا‌و: 89)، دەقێكی تریش (كە لە ڕابردودا پێی وتراوە ئایەتی شمشێر "ێ‌یە السیف") بە هەمان شێوە دەڵێت لە هەر شوێنێك فرەپەرستەكانتان بەر دەست كەوتن بیانكوژن و بیانگرن و ئابڵوقەیان بدەن و بۆسەیان بۆ دابنێن جا ئەگەر موسوڵمان بون باشە ئەگەرنا بیانكوژن: (.. فاقتلوا المشركین حیپ وجدتموهم وخُژُوهم واحصُروهم واقعُدوا لهم كلَّ مَرْصَد، فإن تابوا وأقاموا الصلاە وێ‌توا الزكاە فخلّوا سبیڵهم..) (التوبە: 5)، بۆیە یەكێك لە بنەما سەرەكیەكانی بزوتنەوە ئیسلامیەكە ئەوە بوە كە نابێت فرەپەرست لە نیمچەدورگەی عەرەبدا بمێنێت: یان موسوڵمان دەبێت یان كوشتار دەكرێت، هەر وایش بو. ئینجا ئەوەی قوڕەكە خەستتر دەكاتەوە ئەوەیە كە لە كەلەپوری ئیسلامی و (عیلمە ئایینیەكانی ئیسلام) دا ساخ بوەتەوە كە ئەو (ئایەتی شمشێر) ـەی ئاماژەمان بۆ كرد و هاوشێوەكانی (لە سورەتی تەوبە و نیسا  و مائیدە و تەحریم و فەتح) هەمو ئەو ئایەتانەی قۆناغی مەككەیان بەتاڵا كردوەتەوە كە فەرمان دەكەن بە نەرمی و لێبوردن و پێكەوەژیان! هەتاكو ئایەتی (لا إكراه فی الدین) (البقرە: 256) كە دڵی پێ‌ خۆش دەكەین ئەویش بەپێی كەلەپوری ئیسلامی و بڕوای زۆرێك بەتاڵا كراوەتەوە بە ئایەتەكانی (التوبە: 73، 123، التحریم: 9، الفتح: 16) كە فەرمان دەكەن بە كوشتاری بێباوەڕان و توندبون بەرامبەریان و بەرامبەر دوڕوان و زۆركردن لێیان [بەپێی بڕوایەكی تریش، بۆ نمونە لای ئیبن جەریری گهبەری، دەقی (لا إكراه فی الدین) تەنها ئەهلی كیتاب واتە یەهودی و مەسیحیەكان دەگرێتەوە، ئیتر فرەپەرست و كەسی بێباوەڕ و بێئایین هەمویان زۆریان لـێ‌ دەكرێت تا موسوڵمان دەبن یان كوشتاریان لەگەڵا دەكرێت! بەم پێیە ئایەتەكە بەتاڵا نەكراوەتەوە بەڵام ئیتر مایەی دڵخۆشی نیە چونكە تەنها دەیەوێت بڵێت كاتێك یەهودی و مەسیحیەكان سەرانەیان دا و سەرشۆڕییان قبوڵا كرد ئیتر زۆریان لـێ‌ مەكەن بۆ موسوڵمانبون!]. هەروەها دەربارەی خەڵكانێكی دوڕو و ئاژەوەگێڕ دەڵێت ئەگەر واز نەهێنن لە هەر شوێنێك بەر دەست كەوتن بیانكوژن: (ستجدون ێ‌خَرین یُریدون أن یأمَنوكم ویأمَنوا قومَهم، كُلَّما رُدُّوا إلی الفتنە أُركِسوا فیها، فإن لم یعتزلوكم ویُلْقُوا إلیكم السَّڵم وێكُفُّوا أیدێهم فخُژُوهم واقتلوهم حیپ پـَقِفْتموهم..) (النسا‌و: 91)، (.. ملعونین أینما پـُقِفوا أُخِژوا وقُتـِّلوا تقتیلا) (اڵاحزاب: 61)، هەروەها دەقێكی تر بە هەمان شێوە دەڵێت سزای ئەوانەی دژی خوا و پێغەمبەرەكەی دەجەنگن و خراپەكاری دەكەن (ئەم دژایەتیكردن و خراپەكاریەش دەكرێت بە جۆرەها شێوە لێك بدرێتەوە و بەسەر لایەن و كەسانی جۆراوجۆردا بسەپێنرێت) ئەوەیە: بكوژرێن یان هەڵا بواسرێن بە داردا یان دەست‌وقاچیان ڕاست‌وچەپ ببڕدرێت یان دور بخرێنەوە لە وڵات و لە دنیادا سەرشۆڕن و لە جیهانی دواییدا سزای سەختیان هەیە: (إنما جزا‌وُ الژین یحاربون اللهَ ورسوڵه وێسْعَون فی اڵارچ فسادا أنْ یُقَتَّلوا أویُصَلَّبوا أو تُقَگَّع أیدیهم وأرجلُهم مِن خِلافٍ أو یُنْفَوا من اڵارچ، ژلك لهم خزی فی الدنیا ولهم فی اڵاخرە عژاب عڤیم) (المائدە: 33). بە ڕاستی شتێكی سەیر و نێگەتیڤ و خراپە لە كتێبێكی ئایینیی پیرۆزدا ئەو هەمو فەرمانی كوشتار و كوشتنە هەبێت، كە ئەگەر تایبەت بن بە حاڵەتی جەنگیشەوە هەر سەیرە كتێبێكی ئایینی ببێتە كتێبـی جەنگ و فەرمانی سەربازی. ئەگەر ئەوە بەراورد بكەیت بە وتەیەكی ئینجیل كە دەڵێت: (دوژمنەكانی خۆتان خۆش بوێت، مامەڵەی جوان بكەن لەگەڵا ڕقەبەرەكانتان، داوا بكەن پیرۆزی و پیت‌وفەڕ دابەزێت بۆسەر ئەوانەی نەفرەتتان لـێ‌ دەكەن، نزا بكەن بۆ ئەوانەی خراپەتان لەگەڵ دەكەن..) (ئینجیلی لوكا: 6: 27، 28)، دەبینیت جیاوازییەكی زۆریان هەیە بە شێوەیەك بواری بەراوردكردنیان نیە. هەرچەند فەرمانڕەوایەكی مەسیحی لە مێژودا شك نابەم ئەو وتەیەی ئینجیلی جێبەجێ‌ كردبێت، بەڵام بەڕاستی ئەو دو جۆرە ڕێنومایی و فێركاریە دو جیهان و جیهانبینیی تەواو جیاوازن (مەسیحیەت بەو ڕەگ‌وڕیشە گنۆستیكی و عیرفانیەی كە هەیەتی لە دەقە بنەڕەتیەكانیدا وەكو ئەو وتانەی دراونەتە پاڵا مەسیح، فیكرێكی لێبوردەی ئایدیالی دەبینینەوە كە بەتەواوی جیاوازە لە ئایینە شەریعەتیەكان). هەروەها دەتوانین بڵێین لە قورئاندا هەڵنان هەیە بۆ (توندوتیژی) دژی ئەوانەی بیروباوەڕیان جیاوازە، واتە خودی چەمكی (توندوتیژی) دژی خەڵكانی جیاواز لە بیروباوەڕدا دوپات دەكرێتەوە و وەكو پلەوپایە و ڕەوشتێكی باڵا و (فەزیلەت) ێك باس دەكرێت، بۆ نمونە دەڵێت: زۆر بۆ بێباوەڕان و دوڕوان بهێنە و ڕەق و زبر بە بەرامبەریان و سەرەنجامیشیان دۆزەخە: (یا أیّها النبـی! جاهِد الكُفّارَ والمنافقین واغلُڤ علیهم، ومأواهم جهنم وبئس المصیر) (التوبە: 73) (التحریم: 9). هەروەها كە دەڵێت: بجەنگن دژی بێباوەڕان ئەوانەیان لێتانەوە نزیكترن و با ڕەقی و توندی و زبرییەكتان لـێ‌ ببینن: (.. قاتِلوا الژین ێلُونَكم من الكُفَّار ولْێجِدُوا فیكم غِلْڤەً) (التوبە: 123)، واتە ئەم دەقە مرۆڤی موسوڵمان هەڵا دەنێت كە جەنگ و كوشتارەكەی لەگەڵا ئەو بێباوەڕانەدا بێت كە دراوسێن و بەوانە دەست پێ‌ بكەن كە نزیكترن! (ئەمە بۆیە توندوتیژیی ئیسلامیەكانی هەر وڵاتێك سەرەتا توشی خەڵكی ناوخۆ و كەمایەتیە ئایینی و نەتەوەییەكانی وڵاتی خۆیان دەبێت ئینجا یاخی دەبن و دەبنە دوژمنی خۆرئاواییەكان!) ئینجا دەڵێت بەرامبەریان توندی و زبری بنوێنن. هەروەها دەقێكی تر هەمان چەمك دوپات دەكاتەوە و كاتێك ئاكار و سیفاتی موسوڵمانی خوازراو و باڵا دەژمێرێت ئەوە لەبیر ناكات كە بڵێت موسوڵمانانی ڕاستەقینە لەگەڵا بێباوەڕاندا توند و زبرن و لەنێو خۆیاندا میهرەبان و بەسۆزن: (أشِدّا‌وُ علی الكفار رُحَما‌وُ بینهم..) (الفتح: 29). بەڵكو دەتوانین بڵێین لە قورئاندا چەمكی (ئیرهاب) و تۆقاندن ئامادەیی هەیە و مرۆڤی موسوڵمان هەڵا دەنێت بۆ ئەوەی هێز ئامادە بكات بۆ تۆقاندن (ئیرهاب) ی ئەوانەی كە ناویان دەنێت (دوژمنی خوا و دوژمنی خۆتان): (وأعِدُّوا لهم ما استگعتم مِن قوە ومِن ڕباگ الخیل تُرْهِبون به عدوَّ الله وعدوَّكم..) (اڵانفال: 60)، ئەم وتەیە هەرچەند باسی ئامادەكاریی سەربازی و جەنگە بەڵام چەمكەكانی (دوژمنی خوا و دوژمنی خود) و هەروەها (هێز) و (جەنگ) و بە هەمان شێوە (تۆقاندن) كۆمەڵێك چەمكی لاستیكین و پێناسەی جیاواز هەڵا دەگرن و دەكرێت لە هەمو كێشمەكێشێكی سیاسی یان ئایینی یان هەتاكو خێڵەكی و تایفی یان ئابورییشدا بەكار بهێنرێن، هاتنی ئەم چەمكانە و دوپاتكردنەوەی ئامانجی تۆقاندن و ترساندن لە دەقێكی ئایینیی پیرۆزدا كێشە و ئاڵۆزیی زۆر دروست دەكات (بڕوانە كە ئەم دەقە وەكو بەرنامە و دروشمی بنەڕەتیی گروپە ئیسلامیە چەكدارەكان وایە، ئەوەندەی من ئەزمونم هەبێت بڕوام وایە هەمو كەسێكی جیهادی لانی كەم ڕۆژی جارێك ئەم دەقە دەڵێتەوە). هەروەها جگە لە فەرماندان بە كوشتار و كوشتنی بێباوەڕان و بتپەرستان، بابەتی لایەنگری و دۆستایەتیی ئەو بێباوەڕ و بتپەرستانە بە تاوان و ناپاكییەكی گەورە دانراوە.. هەرچەند لەو چوارچێوە سیاسیەی كێشمەكێشی نێوان بزوتنەوە ئیسلامیەكە و مەككەییەكاندا ئەم لایەنگری و دۆستایەتیە بریتی بوە لە لایەنگری و دۆستایەتیی لایەنێك كە پێشتر ئەشكەنجەی موسوڵمانەكانی داوە و دواتر لە شار و زێدی خۆیان دەریان كردون و بەرامبەریان جەنگاون [وەكو لە دەقەكەی (الممتحنە: 8، 9) ـەوە دەردەكەوێت كە دەڵێت خوا لایەنگریی ئەوانەتان لـێ‌ قەدەغە دەكات كە جەنگاون لە دژتان و لە وڵاتی خۆتان دەریان كردون و هاوكاری و گەلەكۆمەیان كردوە بۆ دەركردنتان و ئەوانەی كە وایان نەكردوە قەیناكا چاكەیان لەگەڵا بكەن]، بەم شێوەیە ئەو لایەنگری و دۆستایەتیە دەبێتە ناپاكییەكی سیاسی و نیشتمانی ئەگەر زاراوەكە بۆ ئەم كۆنتێكستە بگونجێت. بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا ئەم بابەتی بەریبونە لە بێباوەڕان و قەدەغەبونی دۆستایەتییان (كە ناسراوە بە باوەڕی وەلا ْ و بەڕاْ )، لە زۆر دەقی تردا (ێ‌ل عمران: 28، النسا‌و: 89، 139، 144، المائدە: 51، 57) بە ڕەهایی دوپات كراوەتەوە و كراوەتە بنەمایەك بۆ ڕاگەیاندنی دوژمنایەتی و بڕینی هەمو پەیوەندییەك لەنێوان موسوڵمانان و ئەوانی تردا، هەتاكو لە دەقێكیاندا دەڵێت باوك و براكانتان ئەگەر بێباوەڕییان هەڵا بژارد لەبریی باوەڕهێنان ئێوە بە دۆست و لایەنگری خۆتانیان مەزانن، ئیتر ئەوانەتان كە دۆستایەتییان دەكەن ستەمكارن و كاری نابەجێ‌ دەكەن (التوبە: 23)، هەروەكو لە دەقێكی تریشدا ناڕاستەوخۆ ئەوانە تەكفیر دەكات كە دۆستایەتیی بێباوەڕان (لە جولەكە و مەسیحیەكان) دەكەن و دەڵێت ئەوانەتان كە دۆستایەتییان دەكەن لەوانن و دەچنە ڕیزی ئەوان! (المائدە: 51)، ئەمانەش هەموی مانای وایە كە موسوڵمان ناتوانێت هیچ پردێك بۆ پێكەوەژیان و پەیوەندیی دۆستانە و ئاشتیانە لەگەڵا ئەوانی تردا دروست بكات. دواتریش ئەم بنەمای (وەلا‌و و بەڕا‌و) ـە بە شێوەیەكی زۆر لاستیكی و شلۆق پێناسە دەكرێت و لە چوارچێوە و بواری جۆراوجۆردا بەكار دێت و دەبێتە بنچینەی ڕقێكی لەبننەهاتوی مرۆڤی موسوڵمان لە هەمو كۆمەڵگە و كولتورەكانی تر و، پەیوەندیە دەرەكیەكانی كۆمەڵگا و دەوڵەتی ئیسلامی بە بارێكی خراپدا ئاڕاستە دەكات، جگەلەوەی پێشتریش پەیوەندیە ناوخۆییەكان و ئاشتەوایی نیشتمانی لێك هەڵا دەوەشێنێت. دەتوانین ئەوەش بڵێین كە ئەم بیروباوەڕە باكگراوندی دروستبونی جیهادیەكانی سەعودیە و ـ بەتایبەتی ـ قاعیدەیە، چونكە هاوپەیمانبونی ڕژێمی سەعودی لەگەڵا بریتانیا و پاشان ئەمریكا ئەو ئۆپۆزیسیۆنە ئایینیە توندڕەوەی دروست كرد. ئێستەش لە كردەوە ئیرهابیەكاندا هەر بەپێی ئەم بنەمای (وەلاْ و بەڕاْ ) ـە هەر كەسێك بە شێوەیەك لە شێوەكان هاوكاری بكات لەگەڵا هێزەكانی هاوپەیمانان و ئەو دام‌ودەزگا و حكومەتەی ئەوان بە بێباوەڕ پێناسەی دەكەن بە بێباوەڕ دادەنرێت و سوك‌وباریك و بەبێ‌ هیچ لێكدانەوە و ئاگاداركردنەوەیەك لەناو دەبرێت!
ئەمە هەموی لە سەردەمی قورئاندا و لەناو دەقە قورئانیەكاندا. ئینجا دواتر لە سەردەمی برەوی بازاڕی سەنعاتی حەدیسبێژی و چیرۆكخوانی لە سەردەمی ئومەویەكاندا، چەند (حەدیپ) ێك دەركەوتن كە سزای كوشتن بۆ (موڕتەدد) واتە موسوڵمانی پاشگەز لە ئیسلام دادەنێن، وەكو (من ترك دینه فاقتلوه) و (من بدّل دینه فاقتلوه) و (لا ێحِلُّ دَمُ امرئ مسلم إلا بإحدی پلاپ: ... والتارك لدینه المفارق للجماعە).. ڕاستە لە قورئانیشدا پاشگەزبونەوە (ارتداد) زۆر بە سەختی باسی لێوە كراوە و دەڵێت ئەوەی پاشگەز ببێتەوە بە هەتاهەتایی لە دۆزەخدا دەمێنێتەوە: (ومَن ێرْتَدِدْ مِنكم عن دینه فێمُتْ وهو كافرٌ؛ فأولئك حَبِگت أعمالُهم فی الدنیا واڵاخِرە، وأولئك أصحاب النار هم فیها خالدون) (البقرە: 217)، بەڵام لە قورئاندا هیچ سزایەكی یاسایی و دنیایی بۆ پاشگەزبونەوە دانەنراوە، مەگەر بەپێی ئەو دەقانەی كە فەرمان دەكەن بە كوشتار و كوشتن و ئازاردانی بێباوەڕ و فرەپەرست، ئینجا پاشگەزبونەوەیش گەڕانەوەیە بۆ حاڵەتی بێباوەڕی یان فرەپەرستی.. بەڵام هێشتا ئەمە جیاوازە لە حوكمی ڕەهای كوشتنی (پاشگەز لە ئیسلام) بەو شێوەیەی ئێستە لە ئیسلامدا هەیە، چونكە ـ بۆ نمونە ـ ئەگەر موسوڵمان پاشگەز ببێتەوە و ببێتە مەسیحی ئەوە بەپێی ئەو دەقە قورئانیانە ئەگەر سەرانە بدات سەری سەلامەت دەبێت.. كەواتە ئەمە جیاوازە لەو حوكمە ڕەهایەی لەو حەدیپانەدا هاتوە. یان ڕەنگە بە كوشتاری دەوڵەتی ئیسلامیی سەردەمی (ئەبو بەكر) لەگەڵا خێڵە هەڵگەڕاوە و یاخیەكاندا بەڵگەی بۆ بهێنرێتەوە، كە پێی دەوترێت (حروب الرِّدّە)، بەڵام ئەمەش هەر جیاوازە چونكە ئەوە هەڵگەڕانەوەیەكی چەكدار بوە و جگەلەوەش ـ وا دەردەكەوێت ـ پاڵنەری سەرەكیی ئەو یاخیبونە و ڕوبەڕوبونەوە ئیسلامیەكەش زیاتر پەیوەندیی هەبوە بە دەسەڵاتی دەوڵەتی مەركەزی و كۆكردنەوەی باجەوە (بە ناوی زەكات) بۆ دەوڵەتی مەركەزی، ئەو خێڵە بیاباننشینانەش كە سالاری بیابانن بەو جۆرە كۆت‌وبەند و باج و سەرانە و دەسەڵاتە مەركەزیە شێت دەبن، بۆیە لە گێڕانەوەكاندا هاتوە كە ئەبوبەكر وتویەتی ئەگەر ئەوانە لە سەردەمی پێغەمبەردا پەتێكیان بە زەكات دابێت و ئێستە نەیدەن كوشتاریان لەگەڵا دەكەم لەسەری! (واللهِ لو مَنَعُونی عِقالا كانوا یُۆدّونه إلی رسول الله ڵقاتَلْتُهُم علیه)!.. بۆیە ئەمەش جیاوازە لە حوكمی ڕەهای كوشتنی موسوڵمانێك كە لە باوەڕ بە ئیسلام پەشیمان ببێتەوە یان باوەڕی بە بیروباوەڕێك نەمێنێت. ئیتر بەڕونی دیارە كە لە سەردەمی ئومەویەكاندا، كە سەردەمی برەوی سەنعاتی حەدیسبێژیە، پەیدا بوە و، ڕەنگە پێویستیی ئومەویەكان بە پاساوی ئایینی بۆ لەناوبردنی دژە سیاسی و نەتەوەیی و فیكریەكانیان و پارێزگاری لە ئاسایشی دەوڵەت داخوازیی كردبێت، چونكە كەسێك ئەگەر بەڕواڵەتیش موسوڵمان بێت ئیتر ئەوان ناتوانن هیچی لـێ‌ بكەن بەڵام ئەو حەدیپانە بیانوی كوشتنی موسوڵمانبوویشیان دا بە دەست ئومەویەكانەوە بە بیانوی هەڵگەڕانەوە و پاشگەزبونەوە یان نكولیكردن لە بیروباوەڕێك (بۆ نمونە ئومەویەكان هەندێك لە بیرمەندە موعتەزیلیەكانیان بە بیانوی نكولیكردنی هەندێك بیروباوەڕی وەكو قەدەر و قسەكردنی خوا كوشتوە، لە كاتێكدا ئەوانە تەنها ئۆپۆزیسیۆن بون و زۆربەیشیان بەبنەڕەت عەرەب نەبون). ئەم یاسایە دواتر بوەتە پاساوێك بۆ قەڵاچۆكردنی هەمو بیرێكی ئازاد و هەمو داخوازی و ئامانج و بزاڤێكی كولتوری و نەتەوەیی و سیاسی، بوەتە بنەمایەك بۆ ڕێگرتن لە ئازادیی فیكر و توێژینەوە و وشە، ئەگەر بیرمەندێكی ئایینییش دوای لێكۆڵینەوە و بیركردنەوەیەكی زۆر بگاتە ئەنجامێك كە پێچەوانەی بیروباوەڕێكی ئیسلامی بێت ئەویش ئەو یاسایە دەیگرێتەوە! هەتاكو كاتی خۆی (د. موحەممەد ئەحمەد خەلەفوڵڵا) كە بۆ نامەی دۆكتۆرا خوێندنەوەیەكی ئەدەبی و هونەریی بۆ چیرۆكەكانی قورئان كردبو ئەویش لەلایەن هەندێكەوە بە موڕتەدد ناوبرا و هەوڵا درا ئەو یاسایەی بەسەردا جێبەجێ‌ بكرێت. چاكسازی سودانی (مەحمود موحەممەد تاها) كە دوای خەڵوەت و ئەزمونێكی ڕۆحیی قوڵا وتی گەیشتوەتە پلەیەك كە ئیتر پێویستیی بە نوێژكردن نەماوە (لە كاتێكدا كەس بە ئەندازەی ئەو بە دڵا و ڕۆح نوێژی نەكردوە، دو كتێبـی بەنرخیشی لەسەر فەلسەفەی نوێژ هەیە)، ئەویش ساڵی (1985) بەپێی حوكمی موڕتەدد لە سێدارە درا لە كاتێكدا تەمەنی گەیشتبوە (75) ساڵا! بەم شێوەیە هەر موسوڵمانێك ئەگەر یەك بیروباوەڕ یان یاسای بنەڕەتی لە ئیسلامدا نكولی بكات، ئەگەر لە ئەنجامی لێكۆڵینەوە و بیركرنەوەیەكی تەواویش بێت و نەیشچێتە بەرەی دوژمنەوە، هەر بە موڕتەدد حسێبە و سزای كوشتنە. بۆ نمونە شاعیر و فەیلەسوف و عاریف و نوێخوازی ئیسلامیی گەورە (موحەممەد ئیقبال) (1873 ـ 1938) ئەگەر ئێستە لە سەعودیە یان میسر بوایە حوكمی موڕتەددی بەسەردا دەدرا و دەكوژرا، چونكە ـ بۆ نمونە ـ لە (بنیاتنانەوەی بیری ئایینی لە ئیسلامدا) كەیدا دەڵێت (بەهەشت و دۆزەخ دو حاڵەتن نەك دو شوێن)، یان وتویەتی (كەعبەكەمان ئاوەدانە بە بتەكانمان، و كوفر پێكەنینی دێت بە ئیسلامەكەمان.. موفتیەكەمان بازرگانی بە فەتواوە دەكات، و واعیز و ئامۆژگارەكەمان چاوی لە بتخانەیە)، ئەم قسانە كە فیكر و بەرنامەیەكی نوێكاریی هەمەلایەنە لە پشتیانەوە هەیە بەسن بۆ ئەوەی لای موسوڵمانی تەقلیدی ئەو كەسە بە بێباوەڕ و موڕتەدد دابنرێت و هەڕەشەی كوشتنی لـێ‌ بكرێت.. ئینجا دەربارەی حوكمی كوشتنی موڕتەدد ناكۆكییەك هەیە لەنێوان ڕێبازە ئیسلامیەكاندا، بەپێی بیروڕای زۆرینە موڕتەدد سەرەتا داوای تەوبەی لـێ‌ دەكرێت ئینجا دەكوژرێت، بۆیە وتویانە تا سێ‌ ڕۆژ داوای تەوبەكردن و پەشیمانبونەوەی لـێ‌ دەكرێت ئینجا دەكوژرێت! هەندێكی تریش وتویانە تا مانگێك! هەتا (ئیبراهیمی نەخەعی) و (سوفیانی پهوری) وتویانە بۆ هەتاهەتایی لە زینداندا دەبێت و بۆ هەمیشە داوای تەوبەی لـێ‌ دەكرێت! لەبەرامبەری ئەوانەشەوە كۆمەڵێك (حەسەنی بەصری و گاووس و ـ بەپێی گێڕانەوەیەك ـ شافیعی، و ڤاهیریەكان، و هەندێكی تر، دەدرێتە پاڵا ئەبو موسای ئەشعەری و موعاژی كوڕی جەبەلیش) وتویانە دەبێت یەكسەر بكوژرێت و داوای تەوبەی پێ‌ ناوێت! بۆ (زیندیق) [واتە كەسێك هەر لە بنەڕەتەوە باوەڕی نەبوبێت و بە ڕواڵەت موسوڵمان بوبێت] ئیمامی مالیكیش وتویەتی بەبێ‌ داوای تەوبە دەكوژرێت! لای فەقیهێكی تر بەناوی (عەگائی كوڕی ئەبو ڕەباح) بۆ كەسێك لە دایك و باوكێكی موسوڵمان بێت و دوایی پاشگەز ببێتەوە هەمان حوكمی هەیە. ئەمەش واتە پێش ئەوەی كابرا مەبەستەكەی خۆی ڕون بكاتەوە و داكۆكی لە خۆی بكات، یان مۆڵەتی بدەنێ‌ بۆ بیركردنەوە، دەیكوژن و حەواڵەی جەهەننەمی دەكەن!
لە سەردەمانی دواییدا دوای چەند ئەزمونێك بنەمای جیهاد گەشەی زیاتری كرد، بەتایبەتی لەسەر دەستی ئیبن تەیمییە كە بە فەیلەسوفی جیهاد دادەنرێت. ئیبن تەیمییە بە گوفتار و بە پراكتیس جیهادی كردە ئەركێك كە ئەگەر دەسەڵاتی ئیسلامی و (ئیمام) و فەرمانڕەوای ئیسلامییش نەبێت هەر پێویستە بەردەوام بێت و ئەگەر فەرمانڕەوایش ئەو ئەركە پشتگوێ‌ بخات دەبێت زانای ئایینی ئەو ئەركە ڕاپەڕێنێت و قافڵەی جیهاد ڕێك بخات. ئەمەش مانای وایە هەر كەسێك پێی بوترێت زانای ئایینی (كە ئەم نازناوەیش زۆر هەرزانە و چەمكێكی شلۆقە) و بتوانێت خۆی بكاتە پێشەوای ئایینیی كۆمەڵێك، دەتوانێت كۆمەڵێك چەكداریان لـێ‌ ساز بكات و بەكاریان بهێنێت دژی هەر كەس و لایەنێك كە ئەو بە شایەنی كوشتن و تەمێكردنیان بزانێت بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ یاسا و دەسەڵاتی ڕەسمی، كە ئەمەش تیۆریسازی (تنڤیر) ێكی مفت و هەرزانە بۆ هەمو گروپە تێرۆریستەكان ئەوانەی فەتوای كوشتن و تێرۆر لە كەسێك كە پێی دەوترێت (زانای ئایینی) وەردەگرن و دەبنە داردەست و جێبەجێكەر بۆی.
بنەمایەكی تری فیكری جیهادی كە زیاتر سەردەكێشێت بۆ ئاژاوە و پاشاگەردانی و تێرۆر، ئەو بڕوایەیە كە هەر دەوڵەتێكی كۆمەڵگای ئیسلامی شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ‌ نەكات و دەستورەكەی بەپێی شەریعەت نەبێت، ئەوا ئەو حكومەت و دەستەی فەرمانڕەواییە بێباوەڕ (كافر) ـن و دەبێت جەنگیان لەدژ بەرپا بكرێت، هەر كەسێكیش لایەنگرییان بكات، ئەگەر پیاوی ئایینییش بێت، ئەویش بێباوەڕە یان دوڕوە. بەڵگەیشیان چەند دەقێكی قورئانیە: (و من لم یحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرون) (المائدە: 44) هەروەها (.. هم الڤالمون) (المائدە: 45) و (.. هم الفاسقون) (المائدە: 47). (حكم) یش لە قورئاندا بەگشتی لە بنەڕەتدا واتایەكی سادەی هەیە و بریتیە لە بڕیاری یەكلاكەرەوە یاخود قەزاوەت و فەرماندان بەتایبەتی بۆ بڕینەوەی كێشەی دو لایەنی ناكۆك، لە زۆربەی هەرەزۆری دەقە قورئانیەكاندا بەم واتایە هاتوە. لە دەقی (و من لم یحكم بما أنزل الله فأولئك هم..) یشدا بەتایبەتی، لە هەر سێ‌ شوێنەكەدا (المائدە: 44، 45، 47)، بە مەبەستی جێبەجێكردنی یاسا شەرعیەكان هاتوە واتە كاركردن بە یاساكانی كتێبە ئایینیەكان: لە (المائدە: 42 ـ 44) دا باسەكە باسی كاركردنە بە یاساكانی تەوڕات، لە (المائدە: 46، 47) یشدا باسی جێبەجێكردنی یاساكانی ئینجیلە [هەرچەند لە ئینجیلدا یاساگەلێكی ئەوتۆ نیە! بەڵكو هەوڵی ئینجیل بۆ سوككردنی پەستانی شەریعەتە لەسەر مرۆڤ]، ئینجا (المائدە: 48 ـ 50) یش باسی جێبەجێكردنی یاساكانی قورئانە. بەڵام بەپێی ئەو لێكدانەوە سیاسیەی ئیسلامیەكان و بەتایبەتی جیهادیەكان ئەو (حوكم) ـە بە واتای حكومەتداری و فەرمانڕەوایی و بەڕێوەبردنی حكومەتە، بۆ ئەوەی مەبەستەكەی خۆیان بگەیەنێت و بڵێن هەر حكومەتێك ئامانجی جێبەجێكردنی شەریعەت نەبێت كافرە. كە ئەوەش فراوانكردن و كشاندنی چەمكەكەیە یان پێناسەكردنیەتی بەپێی چەمكێكی نوێ‌ و گەشەكردو. بەپێی فیكری ئیسلامیی نوێ‌ كە كەسانی وەكو (مەودودی) و (سەیید قوگب) بەرهەمیان هێناوە، ئەم سەردەمە سەردەمی نەفامی (جاهیلیەت) ێكی نوێیە و، ئەو دەسەڵات و دەوڵەتانەی ئێستە لە وڵاتانی ئیسلامیدا هەن دەوڵەتی ناشەرعین چونكە كار بە شەریعەت ناكەن، بەپێی ئەو فیكرەش كە دوپاتی (حاكمیەت) ی خوا دەكاتەوە دەبێت شەریعەت سەرچاوەی بنەڕەتی و كۆتایی هەمو بڕیار و بەڕێوەبردن و فەمانڕەواییەك بێت و هیچ شتێك بەجێ‌ نەهێڵرێت بۆ هەڵبژاردنی خەڵك یان یاسا دەستكردەكان مەگەر بابەتە لاوەكیەكان. ئەمە گرنگترین بنچینەی بیری ئیسلامیی نوێیە، بەتایبەتی لای جیهادیەكان.
بنەمایەكی تری بیری جیهادی، كە لەوەی پێشو مەترسیدارترە، ئەوەیە كە سەلەفیەكان، بەتایبەتی ئاڕاستەی (صەحوە) و كەسانی وەكو شێخ (سەفەر حەوالی)،  هەمیشە دوپاتی دەكەنەوە، كە پێیان وایە بیروباوەڕی ئیسلامیی ئێستە توشی (إرجاْ ) بوە واتە ڕێبازی گروپی (مورجیئە) لە ڕابردودا، ئەمەش واتە كە موسوڵمان ئێستە بڕوای وایە باوەڕ (إیمان) تەنها بریتیە لە باوەڕهێنان و شەهادەتهێنان و ئیتر گوناه و سەرپێچی زیانی بۆ باوەڕ نیە و گوناهكار هەر باوەڕدارە، ئەمە دەچێتەوە سەر قسەی گروپی كەلامیی (مورجیئە) كە وتویانە گوناه زیانی بۆ باوەڕ نیە. بێ‌ گومان ئەوە بیروباوەڕی زۆربەی هەرەزۆری موسوڵمانانە، بەتایبەتی ئەشعەریەكان كە بۆ ماوەی چەند سەدەیەك هەژمونیان بەسەر فیكری ئیسلامی ـ سوننیدا هەبو. بەڵام ئەو سەلەفیانە بڕوایان وایە كە باوەڕ باوەڕهێنان و شەهادەتهێنانە و كرداریشە، بەپێی كردار باوەڕ زیاد‌وكەم دەكات و ئەگەر هیچ كردار و گوێڕایەڵییەك نەبو و سەرپێچی و گوناه هەبو ئەو كەسە ئیتر باوەڕدار نیە. كۆمەڵێك دەقی قورئانی و فەرمودەیش دەهێننەوە لەسەر ئەوەی كە گوێڕایەڵی و كاری چاكە بەشێكن لە باوەڕ. بەپێی ئەم بنەمایە بازنەی كوفر و كوفراندن فراوان دەبێت و هەر موسوڵمانێك ڕەنگە لەسەر پشتگوێخستنی ئەركە ئایینیەكان یان شكاندنی قەدەغە ئایینیەكان تەكفیر بكرێت، لەگەڵا ئەو ئەنجام و حاڵەتەی كە بەدوای تەكفیردا دێت لە ئازاردان و كوشتن. بۆیە بەپێی بیری جیهادیەكان هەر ئەوە نیشانە نیە لەسەر بێباوەڕیی كەسێك كە بە دەمی خۆی هاوار بكات باوەڕی نیە، بەڵكو ئەگەر ئیسلامی بە كردار جێبەجێ‌ نەكرد هەر بێباوەڕە و پێویست بە ئیفادەی خۆی ناكات بۆ كوفراندنی! ئەمە هەڕەشەیەكی زۆر گەورەیە لەسەر ژیان و ئاسایشی هەمو مرۆڤێك لە كۆمەڵگای ئیسلامیدا.
سەرباری ئەوەش بەپێی زۆربەی ڕێبازە فیقهیەكانی ئیسلام، بەتایبەتی ڕێبازی حەنبەلی كە دەكاتە ڕێبازی وەههابیی ئێستە كە بوەتە ئیسلامی نمونەیی لە جیهاندا، هەر موسوڵمانێك نوێژ نەكات و دوای ئاگادر كردنەوەیش ئامادە نەبێت نوێژ بكات و پەشیمان نەبێتەوە، دەبێت بكوژرێت: بە شمشێر لە گەردنی دەدرێت! ئەمە بڕوای زۆرینەی زانایانی ئایینیی ئیسلامە. جا یان حوكمی پاشگەز (موڕتەدد) ی هەیە و بە بێباوەڕی دەمرێت و دوای كوژرانی حەواڵەی دۆزەخ دەبێت، یان تەنها سزایەكی شەرعی دراوە و بە بێباوەڕی نامرێت.. بەم شێوەیە: ئەحمەد و كۆمەڵێكی تر (وەكو: ئیبراهیمی نەخەعی و، ئەییوبی سیختیانی و، عەبدوڵڵای كوڕی موبارەك و، ئیسحاقی كوڕی ڕاهەوەیه و، هەندێك لە هاوەڵانی شافیعی و، هەروەها شەوكانی، هەروەكو لە عەلیی كوڕی ئەبو تالیبیشی دەگێڕنەوە) وتویانە: كەسێك بە ئەنقەست نوێژ نەكات هەتا كاتەكەی بەسەر دەچێت، بێباوەڕە و دەكوژرێت. ئەحمەد زۆر پێی لەسەر ئەمە داگرتوە و دەڵێت موڕتەدد دەبێت و كافرە و سامانەكەی دەگەڕێتەوە بۆ بەیتولمال و لە گۆڕستانی موشریكەكاندا ئەسپەردەی خاك دەكرێت. ئەمە هەمان بڕوای وەههابیەكانیشە. هەرچەند هەر ئەحمەد لە گێڕانەوەیەكی تردا ڕای وایە كە بێباوەڕ نیە، بەڵام ئەم گێڕانەوەیە باس ناكرێت. لەبەرامبەری ئەوانەوە مالیك و شافیعی و زۆرینەی زانایانی ئیسلام وتویانە ئەگەر نوێژەكەی نەكرد تا كاتی بەسەر چو دەكوژرێت، بەڵام بێباوەڕ نابێت و وەكو سزایەك دەكوژرێت بەڵام بە شمشێر. هەروەها كۆمەڵێك (مەكحول و حەممادی كوڕی زەید و وەكیعی كوڕی جەڕراح) وتویانە موڕتەد نابێت بەڵام داوای تەوبەی لـێ‌ دەكرێت ئەگەر تەوبەی كرد باشە ئەگەرنا دەكوژرێت. تەنها كەمینەیەك لەگەڵا كوفراندن و كوشتنیدا نین: ئەبو حەنیفە و، كۆمەڵێك لە كوفەییەكان (وەكو سوفیانی پهوری) و، (موزەنی) ی هاوەڵی شافیعی، كە وتویانە: ناكوژرێت و بێباوەڕ نابێت، بەڵكو فاسق بوە و لێی دەدرێت و حەپس دەكرێت هەتا نوێژ دەكات. بە هەمان شێوە (زوهری) پێی وابوە كە فاسقە و زۆری لـێ‌ دەدرێت و حەپس دەكرێت تا نوێژ دەكات. كەواتە زۆرینە پێی وایە دەكوژرێت، و كەمینەیەك (كە ئێستە قورسایی زۆرینەیان هەیە) پێی وایە موڕتەددیشە. ئەمە هەموی ئەگەر باوەڕی پێی هەبو بەڵام ئامادە نەبو بیكات. بەڵام ئەگەر نەیكات لەبەرئەوەی باوەڕی پێی نیە ئەوە ئیجماعی لەسەرە كە موڕتەددە و دەكوژرێت!

بەڵگەی ئەوانەی كە وتویانە دەكوژرێت: دەقێكی قورئانیە كە پێشتر ئاماژەی بۆ كرا: (.. فاقتلوا المشركین حیپ وجدتموهم وخُژُوهم واحصُروهم واقعُدوا لهم كلَّ مَرْصَد، فإن تابوا وأقاموا الصلاە وێ‌توا الزكاە فخلّوا سبیڵهم..) (التوبە: 5)، كە دەڵێت ئەگەر تەوبەیان كرد و نوێژیان كرد و زەكاتیان دا بەرەڵڵایان بكەن ئەگەرنا بیانكوژن. ئەم دەقە هەرچەند باسی فرەپەرستەكانە بەڵام ئەوان كردویانە بە بەڵگە بۆ كوشتنی موسوڵمانێك كە نوێژ نەكات یان زەكات نەدات. بەڵگەیشیان لەسەر ئەوەی كە موڕتەددە و بێباوەڕە، جگە لەو دەقە قورئانیە هەندێك حەدیسە: لەوانە: |1| (لیس بین العبد وبین الكفر إلا تَرْكُ الصلاە) (گێڕانەوەی: ئەبو داوود و ئیبن ماجە و ئەحمەد و داریمی و تیرمیژی) (شێخ ئەلبانی و شێخ شوعەیبـی ئەرنائوگ وتویانە: ئەم حەدیسە صەحیحە!) و |2| (مَن تَرَكَ الصلاەَ متعمّدا فقد كفر جِهارا) (گێڕانەوەی گهبەرانی بە سەنەدێكی حەسەن واتە باش یان عەیبـی نیە!).

ئینجا ئاشكرایە ئەم حوكمی كوشتنی (نوێژنەكەر) ە كە لە فیقهی ئیسلامیدا هەیە ئەگەر جێبەجێ‌ بكرێت چ كۆمەڵگایەكی پڕ لە توندوتیژی و ترس و تۆقین و لە هەمان كاتدا دوڕویی و دوفاقی و ئیزدیواجیەت دروست دەكات: نوێژ لە ترسی شمشێر! نوێژ بۆ سەلامەتیی سەر!
بەكورتی لە ئیسلام و دەقە ئیسلامیەكان و بیروباوەڕی ئیسلامیی تەقلیدیدا زەمینەیەكی لەبار بۆ توند‌وتیژی و تێرۆر هەیە و ئەگەر ئەو دەق ‌وبنەما ئیسلامیانە دەقاودەق وەكو خۆیان جێبەجێ‌ بكرێن و بۆ كۆمەڵگای نوێ‌ داببەزێنرێن و موسوڵمان مرۆڤەكان دابەش بكات بۆ بێباوەڕ و فرەپەرست و پاشگەز و بەپێی ئەو دەقانە مامەڵەیان لەگەڵا بكات و هەرچی بێباوەڕ و فرەپەرستە و هەرچی دۆست و لایەنگریانە وەكو قورئان دەڵێت كوشتار بكرێن، بێ‌ گومانم كە دۆزەخێك لە توندوتیژی و كوشت‌وبڕ دروست دەبێت كە تەڕ‌ووشك پێكەوە دەسوتێنێت، لەناو موسوڵمانانیشدا جەنگی ناوخۆیی دروست دەبێت چونكە موسوڵمانان هەمویان یەكتر بە باوەڕدار و یەكتاپەرست دانانێن (شیعە لای سوننی بێباوەڕن، سوننیەكان لای شیعە نەفرەتلێكراو و لادەرن، ئەشعەری و صۆفیەكان لای وەههابیەكان فرەپەرستن، وەههابیەكان لای ئەشعەری و صۆفیەكان تۆمەتبارن بە تەشبیه و تەجسیمی خوا، و بەم شێوەیە).

بەڵام سەرباری هەمو ئەمانە شارراوە نیە كە هەر مرۆڤە چەمكە ئایینیەكان دەخاتە گەڕ و كۆمەڵێك وشە و دەقی نیمچە مردو دەگۆڕێت بۆ پڕۆژە و بزاڤێك و كۆمەڵێك كار و كردەوە و پراكتیس. گومانی تێدا نیە كە خوێندنەوە و ئیجتیهاد و لێكدانەوە و بەگەڕخستن ڕۆڵی سەرەكیی هەیە لە چالاككردنی چەمك و بنەما ئایینیەكاندا و هەروەها لە هەڵبژاردنی ئەو دەق و چەمكانەدا كە هاندەری توندوتیژی و كوشت‌وبڕن و سەپاندنیان بەسەر بارودۆخێكی نوێدا و پشتگوێخستنی ئەو دەقانەی كە هاندەری لێكبوردن و پێكەوەژیانن. كاتێك ئاییندارێك ڕێگای توندوتیژی و تۆقاندن هەڵا دەبژێرێت با بەڵگە و پاڵنەری ئایینییشی هەبێت و لە ئایینەكەدا پاساوی تەواوی كارەكانی بەدی بكات بەڵام لە هەمان كاتدا بە ڕونی دیارە كە خۆیشی مرۆڤێكی دواكەوتو و توندوتیژ و خێڵەكی و ڕەگەزپەرست و دەمارگیر و كەللەڕەقە، بە بەڵگەی ئەوەی باوەڕداری تر هەن كە هەمان دەقی ئایینی دەخوێننەوە و ڕەنگە باوەڕێكی قوڵتریشیان هەبێت بەڵام ئامادە نین بەو شێوەیەی ئەو توندوتیژی ئەنجام بدەن، یان مرۆڤێكی هاوچەرخ و ڕوناكبیر هەرچەند دەق و چەمكە ئایینیەكان بخوێنێتەوە و لێیان بكۆڵێتەوە هەرگیز ناكەوێتە بیری ئەوەی بەپێی ئەو دەقانە هەڵوێستی توندوتیژ وەربگرێت. بە هەمان شێوە كاتێك ئاییندارێكی میانەڕەو و لێبوردە و نوێخواز ئاییندارییەكی لێبوردە و گونجاو بەرهەم دەهێنێت، با هەندێك بەڵگە و پاڵپشتی ئایینی بدۆزێتەوە بۆ هەڵوێست و شێواز و ڕێبازە ناتوندوتیژ و میانەڕەوەكەی (وەكو هەوڵەكانی جەودەت سەعید) بەڵام بە ڕونی دیارە كە خۆیشی مرۆڤێكی لێبوردە و پێشكەوتو و میانەڕەو و ڕوناكبیرە. بۆیە لە ئەنجامدا دەتوانین بڵێین لە ڕاستیدا توندوتیژیی ئایینی، بە هەمان شێوە لێكبوردنی ئایینییش، بنچینە و ڕیشەی لە هەر یەكە لە بنەما و دەقە ئایینیەكان و، لە خوێندنەوە و لێكدانەوەی ئەو دەق و بنەمایانەدا، هەیە. ئەگەر ئایینێك هەمو گیانی لێبوردن و نەرمی و مرۆڤپەروەری بێت بە هیچ خوێندنەوەیەك توندوتیژ دەرناچێت، ئەگەر مرۆڤێكیش لە خۆیدا لێبوردە و ئازادیخواز بێت شوێن هیچ بیر و ئایدیۆلۆجیایەكی توندوتیژ ناكەوێت. مرۆڤێكیش توند‌وتیژ و دەمارگیر بێت ئەگەر شوێنكەوتەی هیچ ئایینێكیش نەبێت هەر توند‌وتیژ و دەمارگیرە، ئایینێكیش لە بنەڕەتی بنەما و چەمكەكانیدا توندوتیژی هەبێت بە هیچ خوێندنەوەیەك لەگەڵا كۆمەڵگای نوێدا ناگونجێت.
3. ئەگەر سەیرمان كردبێت بەدرێژایی تەمەنی ئاینی ئیسلام بەشێوەیەكی هەمیشەیی ڕەوت و ڕێچكە عیرفانی و عەقڵانیەكان لەبەرامبەر ڕێچكە توندوتیژ وسەلەفییەكان لەپاشەكشەدابوون، بۆ وێنە ڕەوتێكی وەك (موعتەزیلە) نەیتوانی پڕۆژەیەك بێت تا مۆدێلێك لە ئیسلام وەبەربێنێت كە شوێنكەوتوانێكی زۆری بۆ ماوەیەكی درێژ لەدەور كۆببێتەوە، كەچی سەلەفیەكان بەرێبەریی (ئەحمەدی كوڕی حەنبەل) توانیان ئەم كارە بكەن، سەرنجەكە ئەوەیە بۆچی هەمیشە ڕەوتە میانڕەوەكان شكست دەخۆن و ڕێچكە توندوتیژەكان وەك نوێنەری زۆرینەی موسڵمانان دەردەكەون؟
سەروەر پێنجوێنی: ئەم دیاردەیەی كە سەرنجت داوە و باسی دەكەیت هۆكاری زۆرە. دەتوانین چەند هۆكارێك وەكو لێكدانەوەی ئەم واقیعە بژمێرین:

ا. هەمو ڕێچكە و ئاڕاستە عەقڵانی و عیرفانیەكان لە جیهانی ئیسلامدا لەژێر كاریگەریی كولتوری جیاواز و بیری فەلسەفی و عیرفانیی گەلانی تردا بون و ـ بە شێوەیەك لە شێوەكان ـ ئیسلامیان گونجاندوە لەگەڵ كولتوری خۆیان و ئاڕاستە فیكریەكانی جیهانی ئەو سەردەمەدا. لە ئەنجامدا، لە زۆربەی حاڵەتەكاندا، فیكرێكی دوو ڕەگ: نیوە ئایینی و نیوە فەلسەفی، نیوە شەریعەتی و نیوە عیرفانی، پێك هاتوە. ئەمەش سەری كێشاوە بۆ دو حاڵەت: یەكەمیان: بەهۆی ئەو كاریگەری وەرگرتنەوە (ڕەسەنایەتی) و بەدوایشیدا (ڕەوایەتی) ی ئایینییان كەم بوەتەوە و ئیتر لە كۆمەڵگای ئایینیدا توشی كشانەوە و لاوازبون هاتون. دوەمیشیان: ئەو شەتڵە موتوربەكراوە نوێیەی كە پێك هاتوە لە زەویی ڕەقەنی كۆمەڵگای عەرەبیدا بەتایبەتی و خۆرهەڵاتیدا بەگشتی، چانسی گەشەكردن و سەوزبونی كەمتر بوە. چونكە بیری پێكهاتو لە ڕیشە و سەرچاوەی جیاواز كە لە كولتور و جیهانی جیاوازەوە سەرچاوەیان گرتوە، بەزەحمەت دەبێتە ڕەوتێكی جەماوەری و بە شێوەیەكی گشتی نامۆیە، جگە لەوەش، وەكو بیرمەندێك سەرنجی داوە، كۆمەڵگای عەرەبی، بەگشتی مرۆڤی دڵنیا و عەوداڵی دڵنیایی و (یەقین) بەرهەم دەهێنێت، بە زاراوەیەكی ئیسلامی (نەفسی موگمهئیننە) پەروەردە دەكات كە بە سروشتی خۆی ڕقی لە گومان و دودڵی و دڵەڕاوكێیە، سەرباری ئەوەش گەورەترین ئایدیال و ئامانجی ئەم نەفسە موگمهئیننەیە لەبریی ئەوەی كۆمەڵێك ئایدیالی ڕۆحیی ڕوت بێت و كۆمەڵێك (لەززەتی مەعریفی) بێت، كۆمەڵێك حەز و ئارەزوی غەریزەیی و ماددی و جەستەیین (مەبەستم ئەو وێناكردنە خۆرهەڵاتیەیە بۆ بەهەشت، بە ئیسلام و ـ تا ڕادەیەكیش ـ بە مەسیحیەتی خۆرهەڵاتیەوە، كە ئاوێنەی حەز و خولیای ڕۆژانەیە كە پانتایی بیركردنەوە داگیر دەكات).. لەبەر ئەوانە بیركردنەوەیەك كە گومان دروست بكات بۆ دامەزراندنەوەی دەرك لەسەر بنەمایەكی عەقڵانی و هەروەها ڕۆحانیەتێك كە تەواو ئایدیالی بێت، ڕەنگە لەم حاڵەتە كولتوریەی وڵاتانی عەرەبیدا، كە تا ئێستاش بەردەوامە، تەمەنی درێژ نەبێت.

ب. لەلایەكی ترەوە هەمو ڕەوتە فەلسەفی و عیرفانیەكان لە جیهانی ئیسلامدا، فیكری خەڵكی هەڵبژاردە و (نوخبەوی) بون و نەبونەتە ئاڕاستە و تەوژمی گشتی (ی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری..)، چونكە هەمو كەسێك ناگاتە ئەو ئاستەی لە جیهانە بچوكەكەی خۆی بێتە دەرەوە و ئاسۆی فراوانتر لە خۆی واڵا بكات و لە ئەزمونە فیكریەكانی دەوروبەر سود ببینێت، هەمیشە ئەو كەسانەی دەگەنە ئەو ئاستە كەسانی تایبەتی وهەڵبژاردە و دنیا نەویست و دەسەڵات نەویست و هەژمون نەویستن. ئینجا كێشەكە ئەوەیە ئەو كەسانە بە زمانێكی هەڵبژاردەیی و (ڕاقی) دەدوێن كە كۆمەڵگا بەگشتی تێیان ناگات، ئامادە نین مەعریفە باڵاكەی خۆیان بهێننە ئاستی جەماوەر و بە زمانی شەقام بدوێن (ڕاستەكەی ئەگەر وا بكەن كێشەیان بۆ دروست دەبێت و گوتەكانیان لە كۆمەڵێك (كوفرییات) دا كورت دەكرێنەوە كە ڕەشەخەڵك دەوروژێنن). لەبەرامبەردا پیاوانی ئایینی و واعیز و دەرباریەكان بە زمانی بازاڕ و شەقام بۆ خەڵك دەدوێن و لایەنگرییان مسۆگەر دەكەن و بەسەر هۆش و بیریاندا زاڵا دەبن (وەكو دەبیستین و دەخوێنینەوە زۆر لە وتارخوێنان و پیاوانی ئایینی چەمكی خێڵەكیی وەكو "شەرەف" و "عیززەت" و "نەگۆڕان و پارێزگاری لە داب‌ونەریتی باووباپیران" و شتی تر دوبارە دەكەنەوە و سودی لـێ‌ دەبینن)، هەتا ئەو زمانەش بەكار بێنن زیاتر دەچنە دڵی ڕەشەخەڵكەوە و كولتور و ئاستی مەعریفیی خۆیشیان هەر لەگەڵا ئەو زمانەدا هاوكار و گونجاوە. من وەختێك گوێ‌ بۆ مەلایەك و بۆ حاجییەك دەگرم جیاوازییەكی ئەوتۆ لە گوتار و ئاستی مەعریفییاندا بەدی ناكەم!

ج. دیارە مرۆڤی بیرمەند و ڕیفۆرمخواز، ئەوانەی ئاڕاستە فەلسەفی و عیرفانیەكانی ئیسلامیان بەرهەم هێناوە، كەسانێكن كە كێشە و كێشمەكێش و خولیا و ئاواتەكانی كۆمەڵگاكانیان پاڵیان پێوە دەنێن بیر بكەنەوە و بۆ چارەسەر بگەڕێن. گروپێكی فیكری ـ ئایینیی وەكو موعتەزیلە، لە بنەڕەتدا وەكو پەرچەكردارێك لەبەرامبەر گەندەڵبونی ژیانی سیاسی و ئابوریی سەردەمی ئومەویەكاندا هاتونەتە كایەوە و ویستویانە بەرامبەر زۆر وستەم و گەندەڵیی ئومەویەكان بوەستنەوە. بۆ نمونە نكولیكردنی (قەدەر) لەلایەنی ڕچەشكێنەكانی موعتەزیلەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ویستویانە بیانوهێنانەوەی ئومەویەكان بە بیروباوەڕی (قەدەر) بۆ پاساودانی دەسەڵات و زۆری خۆیان بەتاڵا بكەنەوە. لەم حاڵەتەیشدا دەسەڵات هەمیشە دژایەتیی ئەو ڕەوت و تەوژمانە دەكات كە ڕەخنە دەگرن و ڕەوایەتیی دەسەڵات لەق دەكەن و پاساو و بیانوەكانی دەسەڵات پوچ دەكەنەوە. بۆیە ئەو ڕەوتانە، دەگمەن نەبێت، دەسەڵات پشتگیریی نەكردون و تەنها وەكو ئۆپۆزیسیۆنێكی بێهێز و سەركوتكراو ماونەتەوە (موعتەزیلە بە درێژایی مێژوی ئومەویەكان سەركوتكراو بون، و بە هاتنی عەبباسیەكان بوژانەوە. هەندێكیش لە بیرمەندە ڕچەشكێنەكانی موعتەزیلە لەلایەن ئومەویەكانەوە لەناو براون و بە ڕەسمی و بەپێی فەتوا ئیعدام كراون).

د. هەرچەندە باوەڕم بە لێكدانەوەی ئێتنی (ڕەیسیست) و ڕەگەزی نیە، بەڵام ناتوانم سەرنجی ئەوە نەدەم كە عەرەب ماددەی ئیسلامن و (ماك) ی كولتوری ئیسلامین، ئەمەش واتە تا دورترین مەودا كولتوری ئیسلامی پابەندی ئاكار و تایبەتمەندیەكانی كولتوری عەرەب دەبێت. سروشتی مرۆڤی عەرەبیش، لە كۆنەوە تا ئێستا، زیاتر سروشتێكی ماددەخواز و جەستەیی و عەمەلیە، و كەمتر عەقڵی و مەعریفی و ڕۆحانیە (بە شێوەیەك گومان هەیە لەوەی تەصەووف ڕەگ‌وڕیشەی ئیسلامیی ڕونی هەبێت [بەڵكو گومان دەكرێت وشەی تەصەووف لە وشەی (صوف) ی عەرەبیەوە هاتبێت، بەڵكو گومان زیاتر بۆ ئەوە دەچێت لەبنەڕەتدا كە لە (پیـۆسۆفیا) یاخود (پیـۆسۆف) ی گریكیی دوایینەوە هاتبێت، بە واتای حیكمەتی خوایی یاخود حەكیمی خوایی. بەم شێوەیە ڕەنگە (تصوف) لە (تیوصوف) ـەوە هاتبێت]، یان عیلمی كەلام دەلالەت لە مەوهیبەی عەقڵیی عەرەب بكات)، لە بواری ماددەیشدا زیاتر داگیركەر و بەكاربەر و تەخشان‌وپەخشانـكەرن، نەك بەرهەمهێن، حازرخۆرن نەك خەمخۆر. ئەمەش لەبەر ئەوەی كە عەرەب (بەتایبەتی عەرەبی ناو جەزیرە) ئەزمونی مرۆیی و شارستانییان پێش ئیسلام كەم بوە و دوای ئیسلامیش تەنها وابەستەی چركەساتی سەرهەڵدانی ئیسلام بون كە پیرۆزكردنی (چركەیەكی كولتوری) ی عەرەبە.. ئینجا زاڵبونی عەرەب بەسەر ژیانی ئایینی و فیكری لە جیهانی ئیسلامدا، دیاردەیەكی ئاشكرایە و، ئەمەش بوەتە هۆی كەمبونەوەی هەلی گەشەكردن و بەردەوامبونی تەوژمی عەقڵانی و عیرفانی.

ه. ڕوداو / كارەساتێكی شارستانیی وەكو سەرنگومبونی موعتەزیلە، تا ئێستاش مەفعولەكەی درێژەی هەیە. كاتێك خەلیفە (موتەوەككیل) ی عەبباسی حیزبی موعتەزیلەی لەكارخست و (سوننەت ـ واتە كۆی داب‌ونەریتی ئیسلامی) ی زاڵا كردەوە، ئەمە بوە هۆی ئەوەی بیرمەندەكانی موعتەزیلە ناچاری كاری نهێنی ببن و بەرەو پوكانەوە بچن یان خۆیان بكەن بەناو شیعەدا و قوتابخانەی ئیعتیزال لە شیعەگەرێتی مارە ببڕن. لەو كاتەوە بیركردنەوەی عەقڵانی و توێژینەوەی فەلسەفی لە بیروباوەری ئیسلامی لە پاشەكشەدا بوە، جگە لە هەندێك ئەستێرە لێرەولەوێ‌ لە شەوەزەنگێكی تەواودا.

ز. ئیستیغلالكردنی دەوڵەت و هێزی سیاسی لە سەرەتای دەسەڵاتی عەبباسیەكاندا لەلایەن كۆمەڵێك لە دەستڕۆیشتوەكانی حیزبی موعتەزیلەوە بۆ سەپاندنی بیروباوەڕی نیوە ئایینی و نیوە فەلسەفیی خۆیان بەسەر ڕەشەخەڵك و پیاوانی ئایینیدا كە خاوەنی جەماوەر و شەعبیەت بون لەناو خەڵكدا. لە ئەنجامدا خەڵكێكیان توشی ئازار و مەینەتی كرد. ئەمە كارێكی كردوە كە مرۆڤی موسوڵمانی سوننیی تەقلیدی تا ئێستاش ڕقی لە موعتەزیلە و هاوشێوەكانیان و بیر‌وبڕواكانیان دەبێتەوە و ئەوە زیاتر لە هەزار ساڵە هەر پێیشی خۆش نیە فایلی (خەلقی قورئان) هەڵا بداتەوە و بزانێت شەڕەكە لەسەر چی بو! تا ئێستاش كە ناوی (قەدەرییە) و (موعەگگیله) و (موعتەزیلە) دەبرێت، كە هەرسێكیان هەر یەك شت دەگرێتەوە، لای موسوڵمانی سوننی وەكو ناوی كۆمەڵێك شەیتان و دڕندە خەیاڵیان دەكات و نەفرەتیان لـێ‌ دەكات. دەشتوانین بڵێین ئەو گەمەی دەسەڵاتە و سەرباری ئەوەش ئەو ستەم و زۆر و سەپاندنەی كە كۆمەڵێك دەستڕۆیشتوی موعتەزیلە تێی كەوتن قوتابخانەی ئیعتیزالیان لاواز كرد و بەرەو لەناوچونیان برد.

ح. هاتنەكایەی ئەشعەریەكان بەدوای سەرەوژێربونەوەی موعتەزیلەدا، گەورەترین دەگەی دا لە ئاڕاستەی عەقڵانی لە ئیسلامدا. چونكە ئەشعەریەكان كە پێشینەیەكی ئیعتیزالییشیان هەیە ئەوانیش خۆیان بە عەقڵانیەت و شێوازی عەقڵی ڕازاندەوە و ئەوەندە توانای مشت‌ومڕی عەقڵییان تێدا بو كە بتوانن ڕوبەڕوی موعتەزیلە بوەستنەوە. لە ئەنجامدا شێوگێكی مامناوەندیی بیروباوەڕی ئیسلامییان داڕشت كە لە جەوهەردا هەمان بیروباوەڕی ئیسلامی ـ سوننیە و بەڵام بە شێوەیەك داڕێژراوە و بە بەرنامەیەك كورت كراوەتەوە و درێژە و تەواوكاریی بۆ كراوە كە دەتوانن بە شێوازی عەقڵی و نیمچە فەلسەفی داكۆكیی لـێ‌ بكەن. ئەمە لە خۆیدا بازاڕی ئیعتیزالی مایەپوچ كرد، چونكە بەڕواڵەت هەمان عەقڵانیەتی موعتەزیلەیان هەڵا گرتبو و بە شێوەیەكی گشتییش هەمان بیروباوەڕی ئەهلی سوننە بو، كە ئەم شێوەیە موسوڵمانانی بەگشتی لەدەور كۆ بوەوە. بەم شێوەیە ڕێبازی عەقڵانیی ئاڕاستەكراو و خاڵیكراوە لە ناوەڕۆكی جەوهەریی عەقڵا خراپترین دوژمنی عەقڵانیەتە چونكە توانای خۆگونجاندن و مانەوەی هەیە. لە دواییدا ڕێبازی ئەشعەری تەصەووفیشی لەخۆگرت، كە ئەم حاڵەتەش بوە بەدیلێك بۆ تەصەووف و عیرفانی ڕەسەن، چونكە صۆفیە ئەشعەریەكان عیرفانیان دەستەمۆی شەریعەت كرد، كە لە بنەڕەتدا عیرفان شۆڕشێكە بەسەر شەریعەتدا.

گ. وەستانی عەقڵی ئیسلامی بە گشتی لە گەشەكردن و بەخشین و پاشەكشەی موسوڵمانان بەگشتی لە جیهانی مەعریفە و زانستدا، كارێكی كرد كە نەك تەنها ئاڕاستە عەقڵانی و عیرفانیەكان، بەڵكو خودی ئیسلامیش توشی پوكانەوە و لاوازبون و ساختەیی هات و كەسێك نەما لێهاتویی و بوێریی پێشەوا و سەركردە ئیسلامیەكانی ڕابردوی هەبێت لە گەشەپێدان و زیندوڕاگرتنی بیری ئیسلامیدا، بەم شێوەیەش فیكری ئیسلامی بوە جوینەوەی ئەو فیكرەی كە هەزار ساڵا لەوەپێش بەرهەم هێنراوە، ئیتر موسوڵمانی ئێستە ڕاستەوخۆ شوێن ئیسلام نەكەوتوە بەڵكو شوێن موسوڵمانانی سەدەكانی ڕابردو كەوتوە، بە گوزارشێكی تر موسوڵمانی ئێستە ڕاستەوخۆ موحەممەدی و قورئانی نیە بەڵكو ئومەوی و عەبباسیە!
3. توندوتیژیی ئیسلامیی هاوچەرخ بەئەندازە و فۆڕمێكە كە وێنای ئیسلامی گۆڕیوە بۆ ئاینێكی توندوتیژ كە تەنیا لەسەر قاچی جیهاد ڕاوەستاوە، ئوسامە بن لادن دەمڕاستی هەرە شێلگیری ئەم ڕێچكەیەیە، بەكورتی فاكتۆرەكانی كڵپەسەندنی ئەم ڕەوتە توندوتیژانە پابەندی هۆكاری سیاسیە یان ئایینی؟ ئایا ئەم توندوتیژیە لەبنەڕەتدا توندوتیژییەكی سیاسیی ڕووپۆشكراو نییە بە شەریعەت و ئایین؟

سەروەر پێنجوێنی: ئێمە لێرەدا باس لە ئایینێكی وەكو ئیسلام و ڕێبازێكی ئایینیی وەكو وەههابیەت و كۆمەڵگا و ژینگەیەكی كولتوریی وەكو شانشینیی عەرەبیی سەعودی دەكەین، كە ئاڕاستەی جیهادیی هاوچەرخ و بن لادن بەتایبەتی دەرهاویشتەی ئەم سێ‌ بازنە یەك لەناو یەكەن كە یەكتر بەرهەم دەهێنن. لەم سێ‌ بازنەیەدا جیاكردنەوەی (ئایینی) و (سیاسی) نەك هەر كارێكی زەحمەتە، بەڵكو هەڵەیەكە لە میتۆدی توێژینەوە و تێڕوانینیشدا. كاتێك بەدوای ڕەگ‌وڕیشەی دیاردەكانی كۆمەڵگای ئیسلامی و بەتایبەتی وەههابی ـ سەعودیدا دەچین، لەپشت هەمو دیاردەیەكی (ئایینی) ـەوە ڕەگ‌وڕیشەی سیاسی دەبینینەوەو لەپشت هەمو دیاردەیەكی (سیاسی) ـەوە ڕەگ‌وڕیشەی ئایینی دەبینینەوە، بە شێوەیەك ئیتر جیاكردنەوەی ڕەگەزی (ئایینی)و ئەوی (سیاسی) دەبێتە كارێكی بێمانا. ئیسلام بۆ خۆی ئایینێكی سیاسیە: لە سەرهەڵدان و لە گەشەكردن و فراوانبونیدا پاڵنەر و باكگراوندی سیاسی هەیە، ململانێ لەگەڵا هێزە ناوخۆیی‌و دەرەكیەكانی ناوچەكەدا (وەكو مەككەییەكان‌و هەروەها جولەكە و دەسەڵاتە مەسیحیەكان لەناوخۆدا، لەگەڵا ئیمپراتۆرێتیی ساسانی و بیزانتی لەدەرەوە) پاڵنەرو ئاڕاستەكەرێكی ئیسلامە لە سەرهەڵدان و گەشەكردنیدا. بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێین ئیسلام لە لایەنێكیەوە پڕۆژەیەكی نەتەوەیی عەرەبە بۆ یەكگرتن‌و ڕوبەڕوبونەوەی گەلانی دەوروبەر [درێژەی زیاتری ئەم بابەتە لەلێكۆڵینەوەیەكدا بە ناوی (ئایین و سیاسەت) خستومەتە ڕو، لەگۆڤاری دۆسیێی ئیسلام، ژمارە (5) تەمموزی 2007]. سەبارەت بە ڕێبازی (وەههابی)یش، ئەوەی ئاگاداری مێژوی ئەم بزوتنەوە ـ ڕێبازە بێت دەزانێت كە چەندە پاڵنەر و هۆكاری سیاسی لە سەرهەڵدان و پەرەگرتنیدا هەبوەو هەیە: وەههابیەت جگە لەوەی هەمو تایبەتمەندیە(كۆمەڵایەتی، سیاسی..) ـەكانی ئیسلامی تێدا بەزیادەوە ڕەنگ دەداتەوە، سەرباری ئەوە نمونەی بزوتنەوەیەكی ئایینی ـ سیاسیە كە بۆ مەبەستی سیاسی بەكار هاتوە و بەپێی ڕێككەوتنێك لەنێوان بنەماڵەی شێخ موحەممەد بن عەبدولوەههاب و بنەماڵەی سەعودیدا بوەتە هێزێكی هەژموندار بەسەر ژیانی ئایینی و سیاسیی نیمچەدورگەی عەرەبیدا و لەو كاتەوە ئەو دو بنەماڵەیە هاوبەش و شەریكن لە دەسەڵاتدا و ئەمەش كارێكی كردوە كە (ئایین) و (سیاسەت) لەو وڵاتەدا ببنە دو ڕوی یەك دراو: ڕێبازی وەههابی بوەتە پاساوێك و بنەمایەكی ڕەوایەتیی دەسەڵات و پاشایەتیی بنەماڵەی سەعودی، ئەو دەسەڵات و پاشایەتیەش بە هەمو شێوەیەك پارێزگاری لە دەسەڵاتی ڕێبازی وەههابی و بنەماڵەی شێخ و پیاوانی ئایینیی وەههابی دەكات، هەمو دوژمنە سیاسیەكانیش لە هەمان كاتدا دوژمنی ئایینین و بە شێواز و چەكی ئایینی ڕوبەڕوبونەوەیان لەگەڵدا دەكرێت، هەمو دوژمنە ئایینیەكانیش لە هەمان كاتدا دوژمنی سیاسین و بە شێواز و چەكی سیاسی ڕوبەڕوبونەوەیان لەگەڵدا دەكرێت. وەههابیەكان ئیمارەتی سەعودی و هێرش و جەنگ و تاڵانكاریەكانی ئەمیری سەعودییان بەكار هێناوە بۆ بڵاوكردنەوەی ڕێبازی ئایینیی خۆیان بە توندوتیژی و تۆقاندن و لەناوبردنی شوێنكەوتەی ڕێبازەكانی تر، سەعودیەكانیش ڕێبازی وەههابی و باوەڕ و ئامادەیی وەههابیەكانیان بەكارهێناوە بۆ ملكەچكردنی خێڵا و ناوچەكانی تر و حەڵاڵكردنی خوێن و ماڵا‌وسامانیان و لەناوبردنیان. پێشەوای وەههابی ئەجێندای سیاسیی ئەمیری سەعودی پاساو دەدات و شەرعیەتی ئایینیی بۆ دەسازێنێت، ئەمیری سەعودییش هەمو توانا و داراییەك دەخاتە بەردەم پیاوانی ئایینیی وەههابی تا بتوانن كاروباری ئایینیی خۆیان جێبەجێ‌ بكەن. ئەمە هەموی پێش سەرهەڵدانی ئاڕاستەی (صەحوە) و ئۆپۆزیسیۆنی ئایینی لە سەعودیە كە (بن لادن) تەنها نمونەیەكی زەقیەتی، بە سەرهەڵدانی ئەم ئاڕاستەیە مەسەلەكە قەیراناویتر دەبێت و سنورەكانی (ئایین) و (سیاسەت) زیاتر كاڵا دەبنەوە و تێكەڵا دەبن، شەرعیەتی دەسەڵاتی بنەماڵەی سەعودی دەكەوێتە لەرزە و پێشەوایەتیی ئایینییش كە پاساودەری دەسەڵاتی بنەماڵەیە ڕەوایەتی و پیرۆزیی نامێنێت، بەمەش دەرگا كرایەوە بۆ ڕەخنە و ناڕەزایی ئایینی لە دەسەڵاتی سیاسی و هەروەها پێشەوای ئایینیی سەربەخۆ هاتە كایە كە سەر بە دام‌ودەزگای ئایینی نیە و لە هەمو كێشە سیاسیەكانیشدا خۆی هەڵا دەقورتێنێت و بە شێوازی ئایینیی خۆی و بە فەتوا و حەڵاڵكردن و حەرامكردنەكانی دەست وەردەداتە كاروباری دەسەڵات و سیاسەت. واتە ئەو تایبەتمەندی و (دابەشكردنی فرمان) و جیاوازیە ڕێژەییەی كە هەبو لەنێوان دام‌ودەزگای سیاسی و دامەزراوەی ئایینیدا ئەوەش هەڵگیرا و پێشەوا و ڕۆشنبیری ئایینی كەوتە گەمەكردن لەسەر هەردو پەتی ئایین و سیاسەت. بن لادن سەر بەم ئاڕاستە ئۆپۆزیسیۆنەیە. ڕاستە ئەوەی ئەم ئاڕاستەیەی دروست كرد كۆمەڵێك ڕوداو و پێشهات و هاوكێشەی سیاسی بو، واتە لە ئەنجامی گەندەڵیی بنەماڵەی فەرمانڕەوا و هاوپەیمانیی دەسەڵاتی سیاسی لەگەڵا ئەمریكا و كۆمەڵێك پێشهاتی پەیوەندیدار، وەكو پەرچەكردارێك دروست بو، بەڵام لە بنەڕەتدا لەو كولتورەدا هەمو بابەت و ڕوداوێكی (سیاسی) واتا و مەغزایەكی (ئایینی) ی تەواو و پڕاوپڕی هەیە: هەمو مامەڵەیەك لەگەڵا وڵاتان و دەوڵەتانی تردا لایەنگریە لە بێباوەڕان، ئەمێریكا و وڵاتانی ئورۆپا یەكسانە بە خاچپەرستان و بەرازخۆران! هەتاكو لێدانی عێراق و ڕوخاندنی ڕژێمی بەعس كۆمەڵێك واتا و چەمكی ئایینیی لـێ‌ پێك هات و وەكو بەشێك لە ڕوداوەكانی كۆتاییهاتنی دنیا لێك درایەوە و وتیان ـ بەپێی حەدیپی (ێحْسِر الفراتُ عن جبل من ژهب) ـ شاخێكی ئاڵتونی لە فوڕاتدا هەیە و مەبەستی جەنگەكە ئەو ئاڵتونەیە! دوایی وتیان ئاڵتونەكە مەبەست نەوتەكەیە! مەبەستم ئەوەیە هەرچەند جەنگ و كێشمەكێشی بن لادن و جیهادیەكان لەگەڵا كۆمەڵێك هێزی سیاسیدایە و لە جۆری جەنگ و كێشمەكێشە سیاسیەكانە، بەڵام ئەو كولتور و جیهانبینیە لە خۆیدا لە ڕوانگەی ئایینەوە هەمو شتەكان دەبینێت و هەمو لایەن و دیاردە و پێشهاتەكان بەپێی ئەو جیهانبینیە واتا و مەغزای ئایینی وەردەگرن، هەر ئەمەش ڕەگ‌وڕیشە و پاڵنەری ڕاستەقینەی ئەو توند‌وتیژیەیە كە سەرهەڵا دەدات. بۆیە پاساو و بەڵگە و پاڵپشتی ئەو جەنگ و كێشمەكێشە چەمك و بنەمای ئایینین و پێناسەی ئایینی بۆ دوژمن دادەنرێت (مەسیحیی خاچپەرست، یەهودیی تەلمودیی خوێنخۆری زایۆنی، خۆرئاوای بێباوەڕ، فرەپەرست، فرەپەرستی جەنگاو، دوڕو، موڕتەدد، هاوكار و لایەنگری بێباوەڕ...) و بەپێی ئەو پێناسەیە بڕیاری لەناوبردنی دەدرێت، جگەلەوەی تەیاركردنی لایەنگران و ئەندامان و پشتیوانان هەموی بە هاندانی ئایینی و وەعدی بەهەشت و حۆری و هەڵنان بۆ جیهاد و جەنگی پیرۆز دەبێت، ڕوبەڕوبونەوە و كار و چالاكیەكان شێواز و سروشتی ئایینیی ڕونیان دەبێت و پشت بە میكانیزمی ئایینی دەبەستن (وەكو فەتوای جیهاد). جگەلەوەی هەر لە بنەڕەتەوە جیهادیەكان دەستكرد و دەرهاویشتەی ئەو ژینگە كولتوریەی شانشینیی عەرەبیی سەعودین كە هەر لە بنەڕەتەوە لەسەر توندوتیژی و كوشت‌وبڕ و تاڵانكاری و كۆمەڵكوژی بنیات نراوە، و مرۆڤەكان لەو ژینگەیەدا لەسەر جیهانبینی و بیروباوەڕێك پەروەردە كراون كە تەواو دورە لە واتاكانی لێكبوردن و مرۆڤپەروەری و ئازادیی بیروڕای جیاواز و ئایینداریی جیاواز. ئەم ژینگە كولتوریە هەمو كاتێك ئیسلام دەتوانێت بەرهەمی بهێنێت و كەم تا زۆر لە هەمو كۆمەڵگایەكی ئیسلامیدا هەبوە و هەیە، بەتایبەتی ئیسلامی بیاننشینی وەههابی كە ئەمڕۆ بەداخەوە بوەتە نمونەی باڵای ئیسلام. ئیتر باس كردن لەوەی كە (ئەجێندای جیهادیەكان ڕەگ‌وڕیشە و پاڵنەری سیاسیی هەیە و ڕوبەڕوبونەوەی هێزە خۆرئاواییەكانە كە وڵاتانی ئیسلامی بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار دەهێنن و خێروبێرەكانی جیهانی ئیسلامی تاڵان دەكەن و بەم شێوەیە توندوتیژیەكە لە جەوهەردا توندوتیژییەكی سیاسیە نەك ئایینی)؛ پێم وایە تەنها دەرككردنی لایەنێكی بابەتەكەیە كە لایەنێكی ڕواڵەتییشە. بۆیە دەڵێم پاڵنەر و پێشهاتی سیاسی لای جیهادیەكان تەنها ڕۆڵی پریشكێكی ئاگر دەبینێت و ئەوانیش وەكو پوشێكی وشك یان سوتەمەنییەك لە جۆری بەنزین بەڵكو نەیترۆگلیسرین! ئەگەر دوژمنی جیهادیەكان تەنها دوژمنێكی سیاسی بێت كە ئەمێریكایە و توندوتیژیی ئەوان تەنها توندوتیژییەكی سیاسی بێت؛ بۆچی هەوڵی لەناوبردن و زەبونكردنی هەمو كەمایەتییەكی ئایینی دەدەن و هەر كەسێك لە بیركردنەوە و هەتاكو لە ئاییندارییشدا پێچەوانەیان بێت یان جیاواز بێت بۆیان بكرێت لەناوی دەبەن خۆ ئەوانیش زۆربەیان موسوڵمانن و عەرەبن و هەیانە سەعودییشن؟ بۆچی كلێساكانی مەسیحیەتی خۆرهەڵاتی دەتەقێننەوە لە كاتێكدا پەیوەندییەكی ئەوتۆیان بە سیاسەتی خۆرئاواییەكان و هەتاكو بە كلێسای خۆرئاواییشەوە نیە؟ بۆچی بە هەمو شێوەیەك شیعە بە كافر دادەنێن خۆ ئەوانیش دوژمنی ئەمێریكا و ئیسڕائیلن؟! بەڵكو بۆچی لەناو خۆیشیاندا پێكەوە ناگونجێن و هەر ئاڕاستە و گروپێكیان ئەوانی تر بە ناڕاست دادەنێت تا ڕادەی تەكفیر (بۆ نمونە: ئاڕاستەی شێخ ڕەبیعی مەدخەلی لە سەلەفیەكانی سەعودیە ناڕاستەوخۆ سەیید قوگب تەكفیر دەكات [بۆ نمونە بڕوانە كتێبی (العواصم مما فی كتب سید قگب من القواصم) لە نوسینی (ربیع المدخلی)]، لە كاتێكدا باڵە سەلەفیەكانی تر بە تایبەتی جیهادیەكان دەیپەرستن!). پێم وایە ئەوانە توندوتیژی و دەمارگیری لە قوڕی خەلقیاندا و لە شلاوی مێشكیاندا و لە شیری دایكیاندا هەیە و پەیوەندیی بە بارودۆخی سیاسیەوە نیە! مەبەستم ئەوەیە پەیوەندیی بە بیری ئایینی و جیهانبینی و پەروەردە و سۆسیۆسایكۆلۆجیاوە هەیە و، بارودۆخە سیاسیەكە تەنها وروژێنەرێك و فاكتەرێكی یاریدەدەرە.

4. لە كتێبەكەتدا (ڕیشە و بنچینەكانی توندوتیژیی ئایینی) ئاماژەت داوە بە ناوی هەر سێ پێشەوای دەقگەرا (ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ـ ئیبن تەیمییە ـ محەمەدی كوڕی عەبدولوەهاب) وەك سێ تیۆریسیۆن و پێشەوای توندوتیژیی ئایینی لە ئیسلامدا، گومانی تێدا نیە هەریەك لەم سێ كەسە بەپێی قۆناغی ژیانیان ڕۆڵیان هەبووە لە پەرەپێدانی توندوتیژیی ئایینی ـ ئیسلامی، بەڵام ئایا دەتوانین بڵێین ئەگەر ئەم سێ كەسەش لەئاینی ئیسلامدا هەڵنەكەوتنایە دیسان ئیسلام ئاینێكی توندوتیژ دەبوو، چونكە زەمینەی دەق لەبارە بۆ توندوتیژی؟
سەروەر پێنجوێنی: دەبێت ئاشكرا بێت كە ڕۆڵی كاریزما و ڕابەر و پێشەوا لە هەمو بزوتنەوەیەكی كۆمەڵگای مرۆڤدا زۆر گرنگە و كاریگەریی لەسەر بنەما و پرینسیپ و داڕشتنیشی هەیە. ئایینیش لەم ڕاستیە كۆمەڵایەتیە قوتاری نابێت. هەر یەكە لە كەسێتیە ئیسلامیەكان، هەر لە پێغەمبەرەوە تاكو هەر پێشەوا و ڕابەرێكی ئایینیی ئەم سەردەمەیش لە جیهانی ئیسلامدا، جێنەخشی بە ئیسلام و ئەدەبیاتی ئیسلامیەوە دیارە و بەشداریی كردوە لە بونیادی چەمكە ئیسلامیەكان و جیهانبینیی مرۆڤی موسوڵماندا. مێژوی ئیسلام مێژوی كۆمەڵێك كەسێتی و سەركردە و پێشەوایە لەگەڵا ئەوەی چییان كردوە و چییان وتوە، بەشێكی زۆری مەعاریفی ئیسلامی ئەوەیە فڵان وای كرد و وای وت، ئەم كەسێتیانە و كردار و گوفتارەكانیان دەبنە ئایدیال و نمونەی باڵای مرۆڤی موسوڵمان، جگەلەوەی ئەو كردار و گوفتارانە بەپێی پلەوپایەی خاوەنەكانیان دەبنە بەشێك لە بیر و داب‌ونەریتی ئایینی و هەروەها ئەو كەسانە ڕۆڵی كاریگەریان دەبێت لە ڕاڤەكردن و دابەزاندن و گیرساندن و بەرهەمهێنانی ئیسلامدا. بێ‌ گومانم كە ئەگەر (ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ـ ئیبن تەیمییە ـ محەمەدی كوڕی عەبدولوەهاب) نەبونایە، واتە نەك هەر بە تەن و جەستە، بەڵكو بەو بیر و ڕێباز و شێوازی ئایینداریەوە كە بەرپایان كردوە، نەبونایە، ئیسلام ئێستە شێوەیەكی تری دەبو و ئەو سەلەفیەتەی بوەتە دەردێكی كوشندە ئێستە بازاڕێكی ئەوەندە گەرمی نەدەبو و بیری ئیسلامیی نوێ‌ ئەوەندە دەقپەرست و كۆنەپارێز و توندوتیژ نەدەبو: ئەحمەدی كوڕی حەنبەل بە سوربونی لەسەر هەڵوێستی خۆی لە كێشەی (خەلقی قورئان) دا و ئازاركێشانی بە هۆی ئەو مەسەلەیەوە خۆی كردە پاڵەوانی داكۆكی لە بیروباوەڕی سەلەف و ئەهلی حەدیپ، بەوەش بنچینەیەكی دانا بۆ ئاڕاستەی سەلەفی لە جیهانی ئیسلامیدا و بوە ئیمام و پێشەوای ئەهلی سوننە (ئەهلی سوننە: واتە ئەوانەی دژی هەمو بەكارهێنانێكی عەقڵا و داب‌ونەریتێكی نوێ‌ و هەمو بیركردنەوەیەكن، و تەنها پشت دەبەستن بە دەق و گێڕانەوە و چیرۆكە ئایینیەكان، لە هەمان كاتیشدا بەئەمەكن بۆ نەتەوەی عەرەب و بیری نەتەوەیی عەرەبی و تایبەتمەندیەكانی كولتوری عەرەبی و، هەروەها لایەنگریی تەواویان بۆ ڕژێمی خیلافەت و خەلیفە ڕاشید و ئومەوی و عەبباسیەكان هەیە وچاویان بە ئەهلی بەیت و ئۆپۆزیسیۆن و ڕوت‌وڕەجاڵەكان هەڵنایە، بۆ نمونە پێیان وایە دیكتاتۆرێكی ورگدڕاوی وەكو موعاویە صەحابیە و نابێت ڕەخنەی لـێ‌ بگیرێت!). ئەحمەدی كوڕی حەنبەل كە لە حەدیسبێژێك زیاتر نەبوە بوەتە ئیمام و پێشەوای عەقیدە و بیروباوەڕی ئیسلامی، ئەمە ئەو قەیران و كارەساتەیە كە تا ئێستاش درێژەی هەیە: چیرۆكخوان و حەدیسبێژ بوەتە چاودێر و ڕەقیبـی بیركردنەوە و بیروباوەڕ! ڕێبازی ئیبن حەنبەل بەرەو پوكانەوە دەچو هەتا ئیبن تەیمییە هات و زیندوی كردوە و زیاتر پەرەی پێ‌ دا.. ئیبن تەیمییە كە عەبدی دەق و دوژمنی جیاوازی و عەقڵانیەت بو لە هەمو بیروڕا و بۆچونەكان كامەیان زۆر توندتر و حەرفیترە و لە نەقڵا و تەقلیدەوە نزیكترە ئەوەی هەڵا بژاردوە و كردویەتیە دیاریی دەستی خۆی بۆ عەقڵی ئیسلامیی نوێ‌ (بۆ نمونە: بنەمای "سدّ الژرائع" واتە قەدەغەكردنی كارێك كە دەبێتە هۆكاری قەدەغەیەكی بنەڕەتی، كە لە بنەڕەتدا ڕێبازی ئیمامی مالیك بوە، لەناو حەنبەلیەكاندا ئیبن تەیمییە پەسەندی كرد و پێشكەشی عەقڵی ئیسلامیی نوێی كرد بۆ ئەوەی زیاتر ئیفلیج و توندڕەو ببێت! هەروەها هەر ئیبن تەیمییە بە بەڵگەی هەندێك كۆلكە حەدیپ مەسەلەی دەركردنی جنۆكەی لە لەشی مرۆڤ زیندو كردەوە و كردیە ماخۆلیای مرۆڤی موسوڵمانی ئەم سەردەمە بەتایبەتی لە پایتەختی ئیسلام!).. جگەلەوەی بە سروشت و شێوازی ژیانی خۆی مرۆڤێكی توند و كەللەڕەق بوە و زۆر حەزی لە مشت‌ومڕی دەمارگیرانە و تەكفیركردنی بەرامبەر بوە بە شێوەیەك خولیای تەكفیركردنی گروپە ئیسلامیە ناسوننیەكان و تەریقەتەكانی تەصەووف لەلای ئیسلامیە توندڕەوەكانی ئێستە میراتی ئیبن تەیمییەیە و بۆیان ماوەتەوە! بەڵام بیروڕاكانی ئیبن تەیمییەش بەرەو پوكانەوە دەچون و لایەنگرێكی زۆریان نەبو هەتا موحەممەدی كوڕی عەبدولوەههاب هات و ڕێبازی حەنبەلی و میراتی ئیبن تەیمییەی جارێكی تر بوژاندەوە و زیاتریش كورتی كردەوە لە كۆمەڵێك فەرمانی تەكفیركردن و بەموشریكدانان و كوشت‌وبڕیندا، و ئەو ڕێبازە توندڕەوەی كردە بەرنامە و پاساوی بیاباننشینەكانی نەجد بۆ هەڵمەتی كوشتار و تاڵانكردن و بەكۆیلەكردنی خێڵا و ناوچەكانی دەوروبەریان. بەم شێوەیە سەرەنجامی ئیسلام كەوتە بەر دەستی كۆمەڵێك مرۆڤی دەشتەكی و تاڵانچی كە ئەگەر پاساویشیان نەبێت هەر ڕوتت دەكەنەوە و تاڵانت دەكەن و ئەگەر بەرگرییشت كرد دەتكوژن! چونكە شێوازی ژیان و بژێوییان هەر بەو جۆرە هاتوە! جا بزانە ئەوانە چ پاساوێكیان دەست كەوتوە بە یەكتاپەرستیی ئیسلامی ـ وەههابی كە لە خۆیدا ڕەتكردنەوەی هەمو كولتورێكی جیاوازە لە ژێر ناونیشانی خوایەكی تەنها و لابردنی خواوەندەكانی تردا! ئەمانە ڕەگ‌وڕیشە و بنچینە و ژێرخانی ئەو بیرە ئیسلامیە نوێیەن كە ئێستە دەسەڵات و هەژمونی هەیە و لە پایتەختی ئیسلام فەرمانڕەوایە و كاروباری ئیسلامی بەدەستە. بۆیە دەڵێم ئەگەر (ئیبن حەنبەل) و (ئیبن تەیمییە) و (ئیبن عەبدولوەههاب) نەبونایە ئیسلامی سەردەمی نوێ‌ چیرۆكێكی تری دەبو. بەڵام هەمومان دەزانین كە مێژو پێشنیار و خۆزگە و ئارەزو قبوڵا ناكات.. (ئیبن حەنبەل و ئیبن تەیمییە و ئیبن عەبدولوەههاب) یش تەنها دەرهاویشتەی سەردەمی خۆیان و ژینگەی كولتوریی خۆیان بون و ئەگەر ئەوانیش نەبونایە ئەو ژینگە و بارودۆخە كەسانی وەكو ئەوانی هەر بەرهەم دەهێنا و هەمان بیروباوەڕ و ڕێباز گەشەیان دەكرد و كاریگەریی خۆیان پیادە دەكرد.. جگە لەوەی كە ئەوانیش تەنها خۆیان نەبون بەڵكو كۆمەڵێك خەڵكی هاوكار و لایەنگریان هەبوە و چەندین پێشەوای ئایینیی تریش هەبون كە پشتیان گرتون و بونەتە بانگخوازیان. سەرباری ئەوەش سەرچاوە و قوتابخانەی یەكەمی ئەوانە هەر خودی دەق و بنەما ئیسلامیەكان بوە و تەنها خوێندنەوەیەكی دەقاودەقیان بۆ كردون و وەكو خۆیان بەبێ‌ گونجاندن و تەئویل و جوانكاری جێبەجێیان كردون. كێشەكەیان تەنها ئەوەیە كە لەگەڵا دەقدا پشتیان بە عەقڵیش نەبەستوە و تەنها پشتیان بە دەق بەستوە! یان پشتیان بە عەقڵێكی تەسك و دەمارگیر و خێڵەكی و دواكەوتو بەستوە.

5. پرسیارێك كە ڕەنگە لە مێژەوە كرابێت ئەوەیە: ئایا زەمینەی ئایینی ئیسلام كەشێكی یارمەتیدەری تێدایە تا ببێتە ئایینێكی لێبوردە؟ ئایا بەستێنی ئایینی ئیسلام بواری سەردەرهێنانی (مارتن لوتەر) ێك دەدات كە ڕچە بشكێنێت و مۆدێلێكی زاڵی لێبوردە لە ئیسلام هەڵهێنجێت؟ خولاسە پێشبینیی ئەوە لە ئیسلام دەكرێت خۆی نۆژەن بكاتەوە تا لەدنیای نوێدا جێی ببێتەوە یان بەپێچەوانەوە؟
سەروەر پێنجوێنی: ئیسلام ئێستە بوەتە كۆمەڵێك بونیادی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كۆمەڵێك بەرژەوەندیی سیاسی و ئابوری، مەسەلەی ئیسلام بوەتە مەسەلەی پێتڕۆڵ و پەیوەندیەكانی ئەمێریكا بە هاوپەیمانانیەوە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەگەر مارتین لوتەری ئیسلامییش بێت هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێت.. ئێمە پێویستیمان بە گۆڕانكاریی سیاسیی گەورە هەیە. بەگشتی هەتا پێتڕۆڵا و ئەو ڕژێمە عەرەبیە گەندەڵا و مشەخۆرانە بمێنن مەسەلەكە لەسەر ئاستی گشتی وەكو خۆی دەمێنێتەوە. ئەگەرنا ئێستە لە جیهانی ئیسلامیدا لە هەمو جۆرە فیكرێك و لە هەمو ئاستێكدا بیرمەند و چاكساز و نوێخواز هەیە، كاتێك مارتین لوتەر ڕوبەڕوی پاپا وەستایەوە تەنها خۆی بو، بەڵام ئێستە لە وڵاتانی ئیسلامی و عەرەبیدا بیرمەند و نوسەر و ڕۆشنبیری وا هەن كە شانشانێن لەگەڵا بیرمەندە ئورۆپاییەكانیشدا دەكەن، ئەوەندە كەسایەتی و ئاڕاستەی ئیسلامیی نوێخواز و میانەڕەو هەیە كە ڕەنگە لە كەم ئاییندا هاوشێوەی هەبێت، بەڵام ئەوەی كاریگەری و دەنگ و سەدای هەیە هەر ئەو ئاڕاستە تەقلیدی و كۆنەپارێزەیە كە لەگەڵا دەسەڵاتدا هەماهەنگ و هاوبەرژەوەندیە.
بە شێوەیەكی گشتییش پێم وایە كاتێك ئایینێك ڕویەكی نوێ‌ و كراوە و لێبوردە وەردەگرێت ئەوە بونی گۆڕانكاری و نوێبونەوەیەك لەو ئایینەدا ناگەیەنێت بەقەدەر ئەوەی كە كۆمەڵگا لە خۆیدا پێشكەوتوە و بیری ئایینی و هەمو جۆرە بیرێكی كۆنی وەلاخستوە و ڕۆڵی لـێ‌ سەندوەتەوە. ڕەنگە بڵێین ئایینی مەسیحی ئێستە ئایینێكی كراوە و لێبوردەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ئێمە بەم قسەیە ئاماژە بۆ كۆمەڵگای ئورۆپایی نوێ‌ دەكەین.

سەبارەت بەوەی وێنەیەكی كراوە و تەواو لێبوردەی ئیسلام لەم سەردەمەدا بەرهەم بهێنرێت، ئەوەندەی من شارەزاییم لە ئیسلام و ئەدەبیاتی ئیسلامی هەبێت پێم وایە ئەوە كارێكە نزیكە لە مەحاڵەوە، چونكە بە شێوەیەكی زۆر مەنهەجی و سیستەماتیك ڕەگەزی ڕۆحی و ڕەگەزی مێژویی لە ئیسلامدا تێكەڵا كراون، بە شێوەیەك ئەگەر نوسخەیەك لە ئیسلام بەرهەم بێت كە خاڵی بكرێتەوە لە ڕەگەزە مێژوییەكان و بەتەواوی لەگەڵا بیر و ژیانی مرۆڤی هاوچەرخدا هەماهەنگ بكرێت ڕەنگە ئیتر پێی نەوترێت ئیسلام و ببێتە ئایینێكی جیاواز یان لە پێناسەی ئایین دەربچێت، یان هەروەكو ئایینی (بابی و بەهایی) و (قادیانی) دەردەچێت و تەنها دەبێتە لادانێك و شێواندنێكی ئیسلام. ئەمەش لایەكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئیسلام دەقی بنەڕەتی و بیروباوەڕی دیاریكراو و چەسپاوی زۆرە، كێشەكەی لەو دەق و بیروباوەڕە بنەڕەتیانەدایە نەك تەنها هەندێك داب‌ونەریت و ڕێ‌‌وڕەسم و ڕواڵەت و پلەوپایەی پیاوانی ئایینی، ئەو بیروباوەڕە كاتۆلیكیانەی كە مارتین لوتەر لە كاتی خۆیدا ڕوبەڕویان بوەوە لەم بابەتە لاوەكیانە بون و هەندێكیان تەمەنی نەدەچوە سەدەیەك و هیچ دەقێكی بنەڕەتییش پشتگیریی نەدەكردن، ئەمە جگە لەوەی مەسیحیەت هەر لە بنەڕەتەوە زادەی مشت‌ومڕ و كێشمەكێشی بەردەوام بوە و بەشێكی زۆر لە دەق و بنەماكانی هەمیشە مشت‌ومڕیان لەسەر بوە و بواریان ڕەخساندوە بۆ بیروڕای جیاواز (بۆ نمونە هەمیشە زیاد لە یەك لیستی كتێبە پیرۆزەكان لە گۆڕێدا بوە). بەڵام موسوڵمانی تەقلیدیی ئەم سەردەمە هەر بە قورئان و فەرمودەی سەحیح(!) ئەوەی ئایینی گۆڕی دەیكوژێت، ئەوەی بۆ جاری دوەم سێكسی كرد لەدەرەوەی دامەزراوەی خێزان بەردەبارانی دەكات تا گیان دەسپێرێت، ئەوەی دزیی كرد دەستی دەبڕێت، ئەوەی مەسیحی یان یەهودی بو دەری دەكات یان سەرانەی لـێ‌ دەسەنێت، بەبێ‌ ئەوەی موسوڵمانێكی كراوە و ڕیفۆرمیست بتوانێت پێی بڵێت بەڵگەكەت زەعیفە! یان لە ئەسڵی دینەكەدا شتی وا نیە و بۆ خۆت دروستت كردوە!
لە ڕاستیدا ئیسلام وەكو ئایینی یەهودی وایە، واتە ئایینێكی شەریعەتیە كە ناسنامە و جەوهەری ئایینی دەبەستێتەوە بە كۆمەڵێك سروت و یاسای ئایینیەوە و ئەوە دەكاتە بەدیلێك بۆ هەمو ناسنامەیەكی تر. ئەم جۆرە ئایینانە هەمیشە بەرەو گۆشەگیربون و داخران دەڕۆن، چونكە شوێنكەوتەكانیان (نەك تەنها پیاوە ئایینیەكانیان) ناچار دەكەن خۆیان جیا بكەنەوە و بە شێوازێكی تایبەتی بژین: (خۆراك) ی تایبەتی، (پۆشاك) ی تایبەتی، ڕواڵەت و سەروسیمای تایبەتی، ئەدەب و هونەری تایبەتی، پشو و بۆنە و ئاهەنگی تایبەتی.. (وەكو ئیسلامیەكانیش بۆ خۆیان دەڵێن: هەمو موسوڵمانێك لە ئیسلامدا پیاوی ئایینیە!). ئەم جۆرە ئایینانە لە توانایاندا هەیە هەزاران ساڵا لەسەر یەك شێوە بمێننەوە و هەمو چاكسازییەكیش بە هەڕەشەیەك بۆسەر ناسنامە و جەوهەر دادەنێن. بۆیە كێشەی ئیسلام وەكو مەسیحیەت نیە و كێشەكە تەنها دەسەڵاتی دامەزراوەی ئایینی و پلەوپایەی پیاوانی ئایینی نیە.
جگەلەوەی دەتوانم بڵێم لە ئیسلامدا ڕیفۆرم كراوە و مارتین لوتەر هاتوە و بڕایەوە. ئەوەی موحەممەدی كوڕی عەبدولوەههاب بە ئیسلام (ی ئەشعەری) كردویەتی زۆرترە لەوەی لوتەر بە مەسیحیەت (ی كاتۆلیكی) كردویەتی (تەنها لەوەدا نەبێت كە لوتەر كتێبـی پیرۆزی لاتینیی وەرگێڕا بۆ ئاڵمانی. كە شتیوا هەرگیز لە عەقڵی ئیسلامی نایەت: بە ڕەسمی قورئان تەرجەمە بكرێت بۆ زمانێكی تر! بۆ نمونە ئێمە تەرجەمەی بكەین بۆ كوردی و كوردیەكەی پیرۆز كەین).

بەڵام بەرهەمی ئەو ڕیفۆرمە ئیسلامیە هەر ئەم بزاڤ و كۆمەڵە ئیسلامیە ئوصولیانەی ئێستایە: ئاڕاستەی (ئەفغانی ـ عەبدوهـ ـ محەممەدڕەشید ریچا) لە كۆتاییدا و وردەوردە بیری (ئیخوان موسلیمین) ی لـێ‌ پێك هات. ئاڕاستە وەههابیەكەش لە كۆتاییدا بزاڤە سەلەفی و جیهادیەكانی لـێ‌ پێك هات. بە دڵنیاییەوە دەڵێم ئەمانە بەرهەمی ڕیفۆرمیزمی ئیسلامین! بۆیە ئیتر نۆرەی نوێكردنەوەی ڕیشەیی چەمكەكانی (خوا) و (مرۆڤ) و (چاكە) و (خراپە) و (ڕەوشت) ـە، لەگەڵا توێژینەوەی زانستی لە چەمك و دەقە ئایینیەكان بۆ دروستكردنی هۆشیارییەكی زانستی بەرامبەریان. بڕوام وایە كاتی چاكسازی و ڕیفۆرم بەسەرچوە و كاتی ڕەخنەی ڕیشەیی و تێپەڕاندن و سەندنەوەی دەسەڵاتە لە دامەزراوەی ئایینی و بەعەلمانیكردنی دام‌ودەزگا كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و سیاسیەكانە.
هەروەها دەبێت سەرنجی ئەوەش بدەین كە ڕیفۆرمی ئایینی كاری پیاوانی ئایینیە ئەوانەی كەسێتیی ئایینییان هەیە و قسەیان بیستراوە لە كۆمەڵگادا، ئەگەرنا ئەوە كاری ڕۆشنبیر و نوسەری سەربەخۆ و عەلمانی نیە، چونكە ڕیفۆرمی ئایینی لە خۆیدا بەرهەمهێنانی شێوەیەكی نوێی ئایینە كە هەر لە پیاوانی ئایینی دێت و كاری خۆیانە. بۆیە پێم وایە ئەو (ڕیفۆرمی ئایینی) ـەی هەندێك نوسەری گەنج و سەربەخۆ كە هیچ سیفەتێكی ئایینییان نیە سەرقاڵی باس‌وخواسی دەبن و ئیددیعای دەكەن زیاتر (وەهم) ێكە و فرمانی ڕاستەقینەی ئەو نوسەرانە دەبێت ڕەخنەی زانستی و ڕیشەیی چەمك و بنەما ئایینیەكان و نوسینەوەی مێژوی ئایین و گروپە ئایینیەكان بێت بە میتۆدێكی زانستی بەبێ‌ هەوڵدان بۆ نوێكردنەوە و گونجاندن و پینەوپەڕۆ.
بۆیە دەڵێم بۆ ڕیفۆرمی ئایینیی ڕاستەقینە لە ئیسلامدا دەبێت لە ناو خودی پێشەوایەتیی ئیسلامی و چینی پیاوانی ئایینی و بیرمەند و ڕۆشنبیرە ئایینیەكانی جیهانی ئیسلامدا، كەسانێكی وا هەڵا بكەون كە چاكسازیی ڕیشەیی لە خودی بیروباوەڕ و یاسادانانی ئیسلامیدا بكەن و بە شێوەیەك لە شێوەكان دان بنێن بەو ڕاستیەدا كە زۆرێك لە بیروباوەڕ و یاسا ئیسلامیەكان پەیوەستن بە قۆناغبەندیی كولتور و كۆمەڵگاوە و ئەو ئیسلامە تەقلیدیەی كە هەیە زادەی ئەزمونێكی ڕۆحی و فیكری و كۆمەڵایەتیی سەدەی حەوت و هەشتی زایینی و دواتری كۆمەڵگای عەرەبی و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە و بۆ ئێستە مرۆڤی موسوڵمان دەتوانێت لەژێر سایەی بنەما سەرەكیەكانی فەلسەفەی ئیسلامی و شەریعەتی ئیسلامیدا فیكرێكی هاوچەرخ و ڕژێمێكی یاسادانانی هاوچەرخ دامەزرێنێت، بە شێوەیەك دوانەكەوێت لە دەستكەوتە مەعریفیەكانی مرۆڤی هاوچەرخ و بە شێوەیەكیش یاسای كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری... دابڕێژێت كە مافەكانی مرۆڤ دابین بكات و مرۆڤ لەسایەیدا بتوانێت وەكو مرۆڤێكی هاوچەرخ بژی. بۆ دەستەبەركردنی عەمەلیبونی ئەم فیكرە چاكسازیە دەبێت هەر لەناو بیرمەند و ڕۆشنبیرە ئایینیەكاندا ئەو بڕوایە بچەسپێت كە ئەوەی لە دەقە ئیسلامیەكاندا هاتوە (لە قورئان و فەرمودە) تەنها ئەزمونێكی یەكەمی ئیسلام پێشان دەدەن و گیانە ئیسلامیەكە دەتوانێت لەم سەردەمەیشدا ئەزمونێكی تەواو نوێی هەبێت كە تەنها لە هێڵە گشتیەكاندا لەگەڵا ئەزمونی یەكەمدا یەك دەگرێتەوە. بۆ نمونە دان بنرێت بەو ڕاستیەدا كە بەشێكی زۆر یان زۆربەی ئەو بیرۆكە میتافیزیایی و گەردونی و مێژویی و كۆمەڵایەتیانەی لە قورئان و دەقە ئیسلامیەكانی تردا هاتون كولتوری مرۆڤی ئەو سەردەمە بەرهەمی هێناون و داخوازیی كردون، هەروەها ئەوەی كە زۆربەی بەندەكانی یاسادانانی ئیسلامی دەگەڕێتەوە بۆ ڕژێمی كۆمەڵایەتی و بونیادەكانی چینایەتیی ئابوری و جێندەر... لە كۆمەڵگەی سەرهەڵدانی ئیسلامدا. بە شێوەیەك لە بیری ئیسلامیی نوێدا ئەوەی بایەخ و گرنگیی تەواوی هەبێت تەنها كۆمەڵێك ئامانج و مەبەست بن كە بە ئامانجە هەرەباڵاكانی ئیسلام دابنرێن، و بریتی بن لە باوەڕ بە خوا و لێپرسراوێتیی تاكەكەسی و دادپەروەری و یەكسانی و پاراستنی گیان و سامان و ڕێزی مرۆڤ، ئیتر چەمك و وردەكاریەكانی تر بەپێی قۆناغی كۆمەڵایەتی دەگۆڕێن و بەرەو پێش دەچن. كاتێك پێشەوایەتیی ئیسلامی توانی بگاتە ئەم بیركردنەوەیە دەتوانێت ئیسلام ڕیفۆرم بكات و ئیسلام لەو ئاستەنگ و تەنگ‌وچەڵەمەیەی ئێستا تێی كەوتوە ڕزگار بكات. بەڵام ئایا لە هەمو جیهانی ئیسلامیدا كەسێك كە سیفەتی ئایینیی هەبێت و خۆی بە كەسێتییەكی ئایینی بزانێت دەگاتە ئەو بڕوا و ئامادەییە؟! یان دەتوانێت بانگەشەی بۆ بكات و ڕای بگەیەنێت؟ یان ڕەشەخەڵك شوێنی بكەون و لێی ڕانەپەڕن؟ لەمەدا گومانێكی زۆر هەیە و ئاسۆیەكی زۆر لێڵا دەبینین. دەبێت ئاماژە بۆ هەوڵەكانی هەندێك كەسێتیی ئیسلامیی وەكو (حەسەن تورابی) و، (جەمال بەننا) ی برای حەسەن بەننا و، (جەودەت سەعید) و، (ئەحمەد صوبحی مەنصور) و، كەسانێكی تر بكەین. بەڵام گومان هەیە لەوەی ئەم هەوڵانە بە ئاكام بگەن، چونكە لەلایەكەوە ئەمانە هەوڵی تاكەكەسین و خەڵكێكی كەم نەبێت هاوكاریان نیە، لەلایەكی تریشەوە ئەم نوسەر و بیرمەندانە سیفەتی ئایینییان كەمە و چاوەڕوان ناكرێت خەڵك بەگشتی متمانەیان پێ‌ بكەن و شوێنیان بكەون وەكو چۆن شوێن پیاوانی ئایینی دەكەون، هەتاكو خۆیشیان هەندێك جار دەڵێن كە ئەوەی دەیڵێن بیروڕای خۆیانە و فەتوا نیە، ئەمەش لەبەر ئەوەی ئەمانە پیاوی ئایینی نین و پلەوپایەی ئایینیی تەقلیدییان نیە. لێرەوە دەچینەوە بۆ ئەو پرسیارەی كە بۆچی پیاوانی ئایینی ئەركی ڕیفۆرم و چاكسازیی ئایینی ناگرنە ئەستۆ؟ وەڵامەكەی ئاشكرایە كە پیاوانی ئایینی بەپێی دڵی ڕەشەخەڵك دەجوڵێنەوە و خۆیشیان لە ئاستی مەعریفیدا دەكرێت هەر بە ڕەشەخەڵك پۆلێن بكرێن. پیاوی ئایینی ئەوەندەی بیری لەلای پلەوپایەكەی و خۆشەویستیی جەماوەرە سادەلۆحەكەی و نان‌وبژێویەكەیەتی هەرگیز لەبیری چاكسازی و بەدەمەوەچونی پێداویستیەكانی كۆمەڵگای نوێدا نیە، بەڵكو هەوڵیش دەدات كۆمەڵگا لەو بارودۆخەی ڕابردودا بمێنێتەوە و دژایەتیی هەمو كرانەوە و تازەگەرییەكیش دەكات. لێرەوە دیارە ڕیفۆرمی ئایینی كە لە بنەڕەتدا ئەركی پیاوانی ئایینیە لە ڕاستیدا هەر پیاوانی ئایینی خۆیان ڕێگرن لەبەردەم ئەو ڕیفۆرمەدا.

دەمەوێت ئاماژە بۆ ئەوەش بكەم كە ئێستە كۆمەڵێك موسوڵمان هەن پێیان دەوترێت (قورئانیەكان) (وەكو د. ئەحمەد صوبحی مەنصور و هاوكارانی لە سەنتەری "أهل القرێ‌ن" www.ahl-alquran.com)، كە تەنها باوەڕیان بە قورئان هەیە و ئەوەی پێی دەوترێت سوننەت و فەرمودە ڕەتی دەكەنەوە و تەنها پشت دەبەستن بە دەقی قورئان و بەمەش كۆمەڵێك كێشەی زۆر لە كۆڵا ئیسلام و فیقهی ئیسلامی و بیروباوەڕی ئیسلامی دەكەنەوە.. بەڵام لەلایەكەوە ئەوانە ئەوەندە كەمن كە كاریگەرییەكی ئەوتۆیان نیە (ڕەنگە ئەگەر ئینتەرنێت نەبوایە دەنگیان بە خەڵك نەگەشتایە!) و لەلایەكی تریشەوە توشی زۆر كێشە و سەرگەردانی دەبن لە ڕاڤەی قورئان و بیروباوەڕی ئیسلامیدا و بۆ ئەوەی پشت نەبەستن بە فەرمودە لێكدانەوەی سەیر سەیر بۆ قورئان دروست دەكەن كە زیاتر بێمتمانەیان دەكات (بەڵام ڕەنگە ئەمە حاڵەتێكی كاتی بێت و تەنها نیشانەی ئەوە بێت كە لە قۆناغێكی سەرەتاییدان و جارێ‌ میتۆد و گوتاری خۆیان بەتەواوی گەڵاڵە نەكردوە.. هەروەكو قۆناغی سەرەتایی موعتەزیلە)، جگە لەوەی دەستگرتنیان بە قورئانەوە وەكو دوا سەنگەرێك كە بەجێی ناهێڵن دیسان كێشە دروست دەكات، چونكە ئەوەی ئێمە داوای دەكەین پشتگوێخستنی دەقێك و كوێركردنەوەی سەرچاوەیەك نیە، بەڵكو توێژینەوەی هەمو دەقەكانە لەژێر ڕۆشنایی هۆشیاریی زانستی و میتۆدی زانستیی نوێدا.

لە كۆتاییدا ئەگەر قسەی دڵی خۆمت دەوێ‌، من پێم خۆش نیە چاكسازی لە ئاییندا بكرێت و نوێكردنەوە و گونجاندن و پاساو و پینەوپەڕۆی بۆ بكرێت، چونكە ئەوە تەنها لە تەمەنی درێژ دەكاتەوە و لە زۆربەی حاڵەتەكاندا گوڕێكی نوێی پێ‌ دەبەخشێت.. دواتریش ڕەنگە لە شوێن و كاتێكی تردا هەمان كێشە و ئاڵۆزی دروست بكاتەوە. جگەلەوەی ئەو نوێكردنەوەیە ئازایەتیی خودی ئەو ئایینەی تێدا نیە، بەڵكو ئەوە مرۆڤە كە پێش دەكەوێت و ئایینەكەیشی بەرەو پێش دەبات.. سەرباری ئەوەی لەلایەنی زانستی و مەعریفیەوە بیری چاكسازی و نوێكردنەوە كاری نیوەناچڵا و نیوەچارەسەرە و ناگاتە ئاستی میتۆدی توێژینەوەی زانستی. ئەو میتۆدەی كە من لەسەری دەڕۆم بریتیە لە توێژینەوەی چەمك و دەقە ئایینیەكان بە ناونیشانی ئەوەی لە كولتورێكی ڕابردوەوە هاتون و وەكو ئاركیۆلۆجیایەك لێی دەكۆڵمەوە، چونكە (كۆمەڵگاكانی ڕابردو) شوێنكاتی ڕاستەقینەی ئایینەكانن. ئێٍستەش باوەڕم بەو دابەشكردنەی (ئۆگەست كۆنت) هەیە بۆ قۆناغەكانی مەعریفەی مرۆڤ (بیری ئایینی ـ میتافیزیكا ـ بیری زانستی)، بۆیە پێم وایە فەلسەفە (میتافیزیكا) یش كاتی بەسەر چوە نەك تەنها بیری ئایینی. لەبەر ئەوە تكایە با بزانرێت كە من لایەنگری (ڕەخنە) م نەك (ڕیفۆرم).
















Print