كەیسی خاشقچی لە نێوان توركیاو سعودیە
كەیسی خاشقچی لە نێوان توركیاو سعودیە

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

شاراوە نییە كە كەیسی خاشقچی بۆتە بەشێك لە كێبڕكێی نێوان توركیا و سعودیە لەسەر رابەرایەتی كردنی جیهانی ئیسلامی سوننی. توركیا پشت بە رابردووی عوسمانییانەی و سعودیە پشت بەست بە جوگرافیای سەرهەڵدانی ئیسلام و دوو شوێنە پیرۆزەكەی ئیسلام لە مەككە و مەدینە، هەردووكیان لە پێشبڕكێ دان لەسەر رابەرایەتی كردنی جیهانی ئیسلامی سوننی. لەم سەروبەندەدا كەیسی خاشقچی تێكەڵ بەم پێشبڕكێیە بووەو لێی جیا ناكرێتەوە.
لە ڕاستیشدا ئەگەر توركیا نەبوایە، كەیسی خاشقچی هیچ دوراییەكی نێودەوڵەتیی وەرنەدەگرت و وەكو زۆر كەیسی تر بە ئاسانی تێدەپەڕی و هەڵای لەسەر دروست نەدەبوو. بە كردەوە، لاوازترین بەشی پلانی سعودییەكان بۆ كوشتنی خاشقچی لە ئیستانبوڵ، پەیوەندیی بەوەوە هەیە كە هیچ حیسابێكیان بۆ توركیا نەكردبوو.
لانی كەم بۆ ماوەی دوو هەفتە، سعودیە بە هۆی لێدوانی كاربەدەستانی تورك و دزەكردنی هەواڵەكانی تاوانەكە بۆ میدیاكانی توركیا، سەریان لێ‌ شێوا و جگە لە نكوڵی كردن و بەرگری لە خۆكردن، هیچی تریان بۆ نەمایەوە. لە توركیا ئەردۆغان یارییەكەی زۆر بە ڕێكوپێكی هەڵسوڕاند و تەنگی بە سعودییەكان هەڵچنی، لەو لاشەوە ناوبانگێكی جوانی بۆ خۆی و وڵاتەكەی وەك پارێزەری مافی مرۆڤ و پشتیوانی ئازادیی رۆژنامەوانی دروست كرد.
بەڵام پاش داننانی سعودیە بە كوژرانی خاشقچی، هاوكێشەكە گۆڕانی بەسەردا هات، ئێستا سعودیە، تا ڕادەیەكی زۆر، دەستپێشخەریی بەدەست هێناوەتەوەو خەریكە شانۆگەریی لێپێچینەوە لە تێوەگلاوەكانی كەیسەكە باش بەڕێوە دەبات. لە بەرامبەردا، هەڵوێستی توركیا خاو بۆتەوەو تەمومژی لەسەر نیشتووە. لە دوایین وتاری ئەردۆغان لە پەرلەمان، هەڵوێستی توركیا پێی نایە قۆناغی سڕبونەوە، وتارەكە هیچ شتێكی تازەی تێدا نەبوو.
ناوەڕۆكی وتارەكە ئەو پرسیارەی وروژاند، كە بۆچی سەرۆك ئەو قسانە دەڵێتەوە كە هەموومان دەیزانین؟ خودی وتارەكە گومانی لەسەر زانیارییەكانی توركیا دروست كرد. ئەگەر توركەكان زانیاریی نەوتراویان لایە، بۆچی سەرۆك لە وتارەكەی نەیوتوە؟ ئەوەی كە لە وتارەكەی ئەردۆغان كەمتر سەرنجی چاودێرەكانی راكێشاوە ئەوەیە كە ئەردۆغان لە قسەكانی لە پەرلەمان، مۆركی سیاسیی لە تاوانەكە داماڵیوەو كەیسەكەی لە كەیسێكی سیاسییەوە كردۆتە كەیسێكی جینائی.
پاش وتارەكە، دادوەری گشتیی توركیا بە شێوەیەكی فەرمی داوای لە سعودییەكان كرد، 18 گومانلێكراوە دەستگیركراوەكەی رادەست بكەن تا لە توركیا دادگایی بكرێن. دیارە توركیا هەر لە سەرەتاوە دەیزانی سعودییەكان ئەم داوایە رەت دەكەنەوە، هەر واش دەرچوو. لە بەرژەوەندیی سعودیەدا نییە تێوەگلاوەكان نە لە توركیا و نە لە دادگایەكی جیهانیدا دادگایی بكرێن.
لەم هەلومەرجەی ئێستادا سعودییەكان سەركەوتوو بون لە مراندنی كەیسەكە تا ئەندازەیەكی زۆر، لەو بڕوایەشدان كات لە بەرژەوەندییان دایە. ئەگەر سعودیە بەردەوام بێ‌ لەسەر مراندنی كەیسەكە و لە كۆتاییشدا دەریچەیەكی باشی بۆ بدۆزێتەوە، بە بێ‌ زیان و بە سەلامەتی لێی دەردەچێ‌، توركیاش بە دەست بەتاڵی. لەم هەلومەرجەی ئێستادا سعودییەكان لە توركەكان بە شێوەیەكی سیستماتیكیتر كار دەكەن و هەوڵیش دەدەن پێگەی خۆیان چەسپاوتر بكەن.
سعودیە هەستی كرد كەیسی خاشقچی زۆر زیانی لێ‌ داوە، لە لایەك بۆتە مایەی بەهێزكردنی پێگەی توركیا لەجیهانی ئیسلامدا، لانی كەم لە رووی میدیاییەوە، هەروەك بۆتە مایەی سەقامگیركردنی هاوپەیمانیی توركیا و قەتەر. ئەمەش دەشێ‌ هاندەر بێ‌ بۆ بیركردنەوە لە ئاشتبوونەوە لەگەڵ قەتەر.
لە لایەكی ترەوە سەرقاڵبوونی سعودیە بە كەیسی خاشقچی، بەربەستی لە بەردەم بەشداربوونی سعودیە لە گەمارۆدانی ئێران دروست كردووە، جگە لەوەی كە قەیرانەكە هەموو ئەو پلانەی سعودیەی شڵەژاندووە كە بە هۆیانەوە دەیویست پشتیوانی لە پلانەكەی ترەمپ بكات بۆ سەپاندنی چارەسەرێك بۆ مەسەلەی فەلەستین لەسەر بنچینەی "گرێبەستی سەدە"، سەرباری ئەوەی كە بە درێژایی ئەو ماوەیە، پاساوەكانی بەردەوامبوونی سعودیە لەسەر جەنگی یەمەن لەسۆنگەی كەیسی خاشقچییەوە هەرەسیان هێنا و راستگۆییان لەدەستدا.
بۆیە دەشێت لە قۆناغی داهاتوودا سعودیە پێداچونەوەیەك بە سیاسەتی لە یەمەن بكات، بەتایبەتی كە ئەندازیاری جەنگی یەمەن، واتە میر محەمەدی كوڕی سەلمان، هێشتا لە ریسوایی كوشتنی خاشقچی رزگاری نەبوە.
گرنگترین خاڵ لە مەسەلەكەدا ئەوەیە، كە مەلیك سەلمانی باوكی چیتر ناتوانێ‌ پشت بە كوڕە بێ‌ ئەزمونە هەڵەشە و سەرەڕۆكەی ببەستێ‌. دەبێ‌ بگەڕێتەوە مەیدان و جڵەوی دەسەڵات بگرێتەوە دەست. ئەم خاڵە شتی تری لە پشتەوەیە، كە هێشتا رواڵەتەكانی بە رونی دەرنەكەوتون. ناوەندە سیاسییەكان پێشبینیی گۆڕانێكی دیاریكراو لە سیاسەتی ریاز دەكەن، هەم لەسەر ئاستی ناوخۆ، هەم لەسەر ئاستی دەرەوە.
هەرچەند ئەستەمە ئەندازەی گۆڕانەكە دیاری بكرێ‌، بەڵام بە دڵنیاییەوە سعودیە پاش كەیسی خاشقچی، ناتوانێ‌ دەقاودەق هەمان سعودیەی پێش كەیسی خاشقچی بێت. 
Thursday, November 15, 2018
print Print