Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
خۆپیشاندان وەك ماف ‌و وەك رەفتار

فەرید ئەسەسەرد
خۆپیشاندان وەك ماف ‌و وەك رەفتار

فەرید ئەسەسەرد

لەهەرێمی كوردستان هیچ كێشەیەك لەگەڵ مافی خۆپیشاندان نییە. ئەم مافە یاسا سەلماندویەتی ‌و رێكی خستووە. لە كاتی گفتوگۆكانی ناو پەرلەمان سەبارەت بە شێوەی رێكخستنی مافی خۆپیشاندان دوو بۆ چوون هاتە ئاراوە، یەكێكیان جەختی كردە سەر پێویستیی پێدانی مۆڵەت بۆ داواكارانی خۆپیشاندان ‌و ئەوی تر پێی وابوو خۆپیشاندان پێویستی بە مۆڵەت نییە و تەنها ئاگاداركردنەوەی لایەنە پەیوەندیدارەكانی بەسە. لە كۆتاییدا لایەنگرانی مۆڵەت بردییانەوە، هەرچەند نەهێشتنی مۆڵەت دیموكراتیترە و بەڵگەی متمانەشە بە نیاز و  مەرامی خۆپیشاندەران.
لە راستیدا خۆپیشاندان مافێكی رەسەنی مرۆڤە و بە بەشێكی ئازادیی رادەربڕین دەژمێردرێ‌ چونكە خۆپیشاندەران لە رێی خۆپیشاندانەوە گوزارشت لە راو بۆچوونی خۆیان دەكەن ‌و پەیامی خۆیان دەگەیەنن بە دەسەڵات. خۆپیشاندانەكانی هەفتەی رابردووی كوردستانیش پەیامی خۆیان گەیاند بە دەسەڵات، پەیامەكەش پەیامی ناڕەزایی بوو. بە كردەوە، مافی خۆپیشاندان بە مانای مافی ناڕەزایی دەربڕین دێ‌‌و هەوڵێكیشە بۆ ناردنی پەیام. جاڕنامەی جیهانیی مافی مرۆڤ ناوی مافی خۆپیشاندان ناهێنێ‌، بەڵام ئەم مافە بە چەردەیەك مافی ترەوە دەبەستێتەوە وەك مافی ئازادیی رادەربڕین ‌و لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە كە ئەم مافە تەنها ئازادیی رادەربڕینی ئاشتییانە دەگرێتەوە. بۆیە لە ماددەی 20 دا هاتووە كە "هەموو مرۆڤێك مافی ئەوەی هەیە بەشداری لەگردبوونەوە و گروپی ئاشتییانەدا بكات". بە هەمان پێودانگ، ماددەی 21ی پەیمانی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی ‌و سیاسییەكان جەخت دەكاتە سەر ئەوەی كە "مافی گردبونەوەی ئاشتییانە مافێكی دانپێدانراوە".
كاتێك خۆپیشاندەران بە شێوەیەكی ئاشتییانە ناڕەزایی دەردەبڕن ‌و هیچ زیانێك بە موڵكی گشتی و تایبەت ناگەیەنن، یاسای لۆكال ‌و یاسا نێودەوڵەتییەكان پشتیوانی لە مافی ئازادیی رادەربڕین دەكەن. مافی خۆپیشاندان وەك مافی ئازادیی رادەربڕین مافێكی رەها نییە. بەكارهێنانی توندوتیژی لە خۆپیشاندانەكان دژی بارەگاكان ‌و موڵكی گشتی ‌و تایبەت، زێدەڕۆییەكی زاڵمانەیە لە بەكارهێنانی ماف ‌و زیانی گەورە لەخزمەتگوزاری ‌و دامەزراوە گشتییەكان دەدا. سوتاندنی بارەگای حزبی ‌و شارەوانی ‌و وێستگەكانی ئاو و كارەباو ترافیك كە هەر هەمووی بارەگای مەدەنین، مۆركی مەدەنیبوون لە خۆپیشاندان دادەماڵێ‌. هیچ میكانیزمێك نییە مافێكی رەها بۆ جۆری هەڵسوكەوت بە خۆپیشاندەران ببەخشێ‌. مافی خۆپیشاندان بەندە بە پابەندبونی خۆپیشاندەران بە چوارچێوەی ئاشتییانەی رەفتار. كاتێك ئەم چوارچێوەیە دەشكێ‌ ‌و ئازادیی رادەربڕین لەسنووری خۆی دەترازێ‌ و هانا بۆ توندوتیژی دەبرێ‌، گردبونەوەكە لە خۆپیشاندانەوە دەبێتە گێرەشێوێنی. ئەنجومەنی مافی مرۆڤی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان لە خولی 21دا مافی گردبوونەوەی ئاشتییانەی سەلماندووە. یاسا نێودەوڵەتییەكان لە هیچ دەقێكدا پشتگیریی خۆپیشاندانی توندوتیژیان نەكردووە، بەڵام هەمیشە داكۆكییان لە مافی خۆپیشاندانی ئاشتییانە كردوە. گێرەشێوێنی شێوەیەكە لە شێوەكانی پشێوییە مەدەنییەكان كەتێیدا هانا بۆ پەلاماردان‌و سوتاندن ‌و تێكدانی موڵكی گشتی‌و تایبەت دەدرێ‌.
دیاردەی تێكدانی موڵكی گشتی ‌و سوتاندنی بیناو بارەگا حزبییە مەدەنییەكان دیاردەیەكی تازەیە  لە كۆمەڵگای كوردیدا و زۆرتر بۆ چەند ساڵێك لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. رەفتارەكانی ئەم دیاردەیە بە شێوەی تاڵان ‌و سوتاندن ‌و دزی ‌و تێكدان پێویستی بە لێكۆڵینەوەی سۆسیۆلۆجییە چونكە تەشەنە سەندنی ئەم دیاردەیە لەم دواییەدا، بەڵگەی ئەوەیە كە كۆمەڵگا و سیستمی سیاسی ‌و ئاشتیی كۆمەڵایەتی لە تەنگانە دان. بە بەراورد لەگەڵ ساڵی 1991و ساڵانی شەڕی ناوخۆ، دیاردەی سوتاندنی بارەگا حزبی ‌و حكومییەكان لە ماوەی 7 ساڵی رابردوو زۆرترە.
لەساڵی 1991دا هیچ بارەگایەكی حزبی بەعس و ئەمن و حكومەت لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك نەسوتێنراوە. بە درێژایی 4 ساڵی شەڕی ناوخۆش دیاردەی سوتاندنی بارەگاكان زۆر دەگمەن بوو. لە كەركوكیش لە ساڵی 2003، كاتێك هێزی پێشمەرگە چووە ناو كەركوك، هیچ بارەگایەكی حزبی و حكومی نەسوتێنرا.
ئەمە بەم مانایە دێ‌ كە پەرەسەندنی ئەم دیاردەیە لە كۆمەڵی كوردەواریدا لەم ساڵانەی دوایی، ئاماژەیەكی رونە بۆ كەموكوڕییەكی گەورە كە بە شێوەیەكی تایبەت ستراكچەری كۆمەڵایەتیی گرتۆتەوەو ئەگەر ئەم كەموكوڕییە زوو چارەسەر نەكرێ‌، ئاكامی خراپتری لێ دەكەوێتەوەو وڵات بەرەو پاشاگەردانی دەبات چونكە رەهایی ماف یەكسانە بە رەهایی پاشاگەردانی، بە تایبەتی لەو روانگەیەوە كە كۆمەڵگا پێشكەوتووەكان ئەو كۆمەڵگایانەن كە مافیان لە چوارچێوەیەكی شارستانی ‌و مەدەنیدا رێكخستووە.   
Print