Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com
دابەزینی بەهای لیرەی توركی ‌و شتی تر

فەرید ئەسەسەرد
دابەزینی بەهای لیرەی توركی ‌و شتی تر

نوسینی: فەرید ئەسەسەرد

پێرێ‌ سەرۆكی توركیا رەجەب تەیب ئەردۆغان لە یادی شەڕی ساڵی 1071ی مەلازگردی نێوان بیزەنتییەكان ‌و توركە سەلجوقییەكاندا داوای لە هاووڵاتیانی كرد یەكبگرن دژی " ئەو هێرشانەی دەكرێنە سەر ئابووریی وڵات". لەمەوبەریش بەرپرسەكان ‌و هەروەها میدیاكان ئاماژەیان بۆ ئەوە كردبوو كە پیلانێكی ئەمریكی دژی ئابووریی توركیا هەیە و ئەمریكا سزای ئابووریی بەسەر توركیادا سەپاندووە.
میدیای توركیا مەسەلەكە زۆر بە سادەیی باس دەكا و وای نیشان دەدا كە هۆی پیلان ‌و سزاكان پەیوەندییان بە گرتنی قەشە ئەندرۆ برانسۆنەوە هەیە كە ترەمپ داوای ئازادكردنی دەكات. ئەمە بەم مانایە دێت ئەگەر توركیا قەشە گیراوەكە ئازاد بكا، پیلانەكە هەڵدەوەشێتەوەو سزاكان لادەبرێن لە ئەنجامدا ئابووریی توركیا چاك دەبێتەوە.
لەڕاستیدا بەرژەوەندیی توركیا لە ئازادكردنی قەشەكەدا نیە چونكە بەردەوام بوونی قەیرانی قەشە گیراوەكە چاكترین بیانووە بۆ پاكانەكردن بۆ خراپیی باری ئابووری ‌و دابەزینی  بەهای لیرە.
هەمووان دەیزانن ئازادكردنی قەشە برانسۆن هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێ‌ چونكە ئەم مەسەلەیە لە بنەڕەتدا پەیوەندیی بە دابەزینی بەهای لیرەوە نیە. ئەوەی ئەمەش دەسەلمێنێ‌ ئەوەیە كە قەشە برانسۆن دوو ساڵە گیراوە، لە كاتێكدا دابەزینی بەهای لیرە لە سەرەتای ئەمساڵەوە دەستی پێ كردووە.
هەروەها راستە كە ئەمریكا گومرگی لەسەر پۆڵا ‌و ئەلەمنیۆمی توركیا زیاد كردووە. بەڵام زیادكردنی گومرگ لەسەر پۆڵاو ئەلەمنیۆمی توركیا پەیوەندیی بە دابەزینی بەهای لیرەوە نییە، بە تایبەتی كە ئەمریكا لەو ماوەیەدا گومرگی لەسەر بەرهەمە هاوردەكانی ئەوروپا ‌و مەكسیك ‌و كەنەدا ‌و چینیش زیاد كردووە بەبێ‌ ئەوەی ئەم كارە ببێ‌ بە مایەی دابەزینی بەهای یۆرۆی ئەوروپا ‌و پیزۆی مەكسیك ‌و دۆلاری كەنەدا ‌و یووانی چین. ئەمەش بە هەمان شێوەی نمونەكەی پێشوو، بەم مانایە دێت كە ئەگەر ئەمریكا گومرگ لەسەر هاوردنی پۆڵاو ئەلەمنیۆمی توركیا هەڵگرێ‌، هەنگاوەكە هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێ‌ ‌و نابێتە مایەی راگرتنی دابەزینی بەهای لیرە.
پێویستە لەسەر توركیا خۆی لە راستییەكان بێ‌ ئاگا نەكات. دابەزینی بەهای لیرە لە سەرەتای ئەمساڵەوە دەستی پێ‌ كردووە، واتە بەر لەوەی كێشەی گیرانی قەشە برانسۆن بوروژێنرێ‌ ‌و پێش دانانی گومرگ لەسەر پۆڵاو ئەلەمنیۆنی توركیا. راپۆرتە ئابوورییەكان لە كۆتایی ساڵی رابردووەوە ئاماژەیان بۆ دابەزینی بەهای لیرە كردووەو پێشبینیی دۆخێكی دژواریان بۆ ئابووریی توركیا كردووە.
لە سەرەتای ئەمساڵەوە لیرەی توركی 40%ی بەهای خۆی لە دەستداوە و بە دڵنیاییەوە ئەگەر قەتەر بە پێشكەشكردنی 15 ملیار دۆلار فریای توركیا نەكەوتایە، دابەزینی بەهای لیرە هەر بەردەوام دەبوو.
پانزە ملیارەكەی میری قەتەر كێشەی لیرەی پێ‌ چارەسەر ناكرێ‌ ‌و هەر ئەوەندەی پێ‌ دەكرێ‌ كە نەیەڵێ‌ لیرە لەوە زیاتر بشكێ‌. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە ئابووریی توركیا بە شێوەیەكی گشتی لە ستراكچەردا كێشەو كەموكوریی هەیە و تا ئەو كێشە و كەموكوڕییانە چارەسەر نەكرێن، دۆزی لیرە هەر بە شلۆقی دەمێنێتەوە.
قەرزی توركیا كە كاتی دانەوەی هاتووە گەیشتبوەتە دەوروبەری 217 ملیار دۆلار. ساڵی پار رێژەی گەشەی بەرهەمی خۆماڵی لە توركیا گەیشتبووە 7%، لە كاتێكدا ئەمساڵ بۆ 4% دابەزیوە. كۆمپانیای ستاندەری ئاند بوورس بۆ خزمەتگوزاریی دارایی پێشبینیی دۆخێكی خراپتری بۆ ئابووریی توركیا كردووە ‌و پێی وایە رێژەی هەڵئاوسان لە توركیا لە چوار مانگی داهاتوودا خۆی لە قەرەی 22% دەدا.
ئەمە ئەوە دەگەیەنێت كە توركیا لە بارودۆخێكی ئێجگار هەستیار دایەو پێویستی بە چاكسازیی ستراكچەری ئابووریی هەیە لەسەر هەموو ئاستەكان، هەروەك پێویستی بەوە هەیە كە حكومەت چاو بە تەواوی سیاسەتی ناوخۆیی خۆیدا بگێڕێتەوەو چارەسەری ریشەیی بۆ فاكتەرەكانی گرژیی كۆمەڵایەتی بدۆزێتەوە، لە سیاسەتی دەرەوەشدا كەمتر پشت بە فاكتەری دەستێوەردانی سوپایی ببەستێ‌ ‌و بگەڕێتەوە سەر دروشمە دێرینەكەی مستەفا كەمال ئەتاتوركی دامەزرێنەری توركیای مۆدێرن (ئاشتی لە ناوخۆدا، ئاشتی لە دەرەوەدا). كێشەی ئابووریی توركیا بە داخستنی رێستۆرانتەكانی ماكدۆناڵد چارەسەر ناكرێن. شتی زۆر گرنگتر لە داخستنی ریستۆرانتەكانی ماكدۆناڵد هەیە.
Print